Những vị “cứu tinh” của loài gấu

Khúc ca tự do vang giữa rừng Tam Đảo

Một buổi sáng cuối tháng 9/2026, tại Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam ở thung lũng Chắt Dậu (xã Tam Đảo, tỉnh Phú Thọ), khi những ánh nắng xuyên qua tán lá, nghệ sĩ piano kiêm nhà soạn nhạc nổi tiếng thế giới, người Anh Rick Wakeman CBE thư thái bên cây đàn piano. Không có sân khấu lớn, cũng chẳng có khán phòng lộng lẫy, buổi hòa nhạc diễn ra ngay cạnh khu bán tự nhiên - tổ ấm của những con gấu tật nguyền.

Đó có lẽ là sân khấu đặc biệt nhất, hoàn toàn khác với những phòng hòa nhạc mà Rick Wakeman từng biểu diễn trên khắp thế giới. Những “khán giả” đặc biệt của ông hôm ấy là những cá thể gấu được giải cứu từ các trang trại nuôi nhốt lấy mật. Tại Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam, chúng đang dần làm quen với cuộc sống đúng với bản năng khi được leo trèo, kiếm ăn, nghỉ ngơi và tự do khám phá môi trường sống.

Sự xuất hiện của Rick Wakeman tại Việt Nam trong chương trình đặc biệt mang tên “Free the final bears” (Vì những cá thể gấu cuối cùng) do Tổ chức Động vật châu Á tổ chức không chỉ là một sự kiện âm nhạc, mà còn là một nhịp cầu nối liền giữa nghệ thuật và lòng trắc ẩn sâu sắc với tự nhiên. Ít ai biết rằng, nghệ sĩ tài hoa này là một người bạn lâu năm của Tổ chức Động vật châu Á. Tình yêu mà Rick dành cho loài gấu không phải theo trào lưu nhất thời, mà đã bền bỉ qua nhiều năm tháng.

Ông hiện là nhà bảo trợ của gấu Moon - một cá thể gấu ngựa được giải cứu khỏi cơ sở nuôi gấu lấy mật. Ông từng sáng tác bản nhạc “Cyril Wolverine” cho một cá thể gấu được ông nhận bảo trợ, và bản nhạc “Rocky” (The Legacy) cho một cá thể gấu khác. Cả hai tác phẩm sau đó được đưa vào album “Piano Odyssey”, từng đạt vị trí thứ 7 trên bảng xếp hạng album tại Anh.

Gần 30 phút biểu diễn trôi qua, điều đặc biệt đã xảy đến. Từ trong khu bán tự nhiên, 11 chú gấu lững thững tiến lại gần rào chắn, lặng lẽ hướng về nơi tiếng đàn piano đang ngân rung để lắng nghe thứ ngôn ngữ vượt qua mọi ranh giới loài. Rick Wakeman xúc động bộc bạch: "Tôi vô cùng hạnh phúc khi có cơ hội được chơi piano cho những cá thể gấu đặc biệt này, ngay giữa khung cảnh tuyệt đẹp của Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam. Được ngồi bên cây đàn và chơi nhạc cho gấu, tại chính nơi chúng đã tìm lại cuộc sống của mình, là một ước mơ tôi đã ấp ủ từ nhiều năm nay".

Người nặng lòng với những chú gấu tật nguyền

Sau hơn 30 năm vận động, Việt Nam hiện đang tiệm cận tới ngưỡng trở thành một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới chấm dứt hoàn toàn việc nuôi gấu lấy mật, đánh dấu một trong những cột mốc bảo vệ động vật hoang dã quan trọng nhất trong những thập kỷ gần đây.

Vào đúng thời điểm mang tính bước ngoặt đối với phúc lợi động vật, ngày 23/3/2026, đúng vào Ngày Gấu thế giới, tại thủ đô London, Vương quốc Anh, giải thưởng Jane Goodall Hope lần đầu tiên được trao cho những cá nhân có đam mê, lòng dũng cảm và sự cống hiến to lớn trong việc bảo vệ động vật. Người đầu tiên được trao giải là Tiến sĩ Jill Robinson MBE, người sáng lập và là Tổng Giám đốc Tổ chức Động vật châu Á (Animals Asia). Giải thưởng danh giá này là sự công nhận cho tinh thần tiên phong và lòng nhân ái mà Tiến sĩ Jill Robinson MBE dành cho động vật suốt 3 thập kỷ qua, đặc biệt trong việc chấm dứt việc nuôi gấu lấy mật ở châu Á, trong đó có Việt Nam.

Sinh ra ở Vương quốc Anh, năm 1985, Jill Robinson đến Hong Kong và bắt đầu dành mối quan tâm cho động vật. Bà đã dành hơn 10 năm sau đó để làm việc tại châu Á với vai trò cố vấn cho Quỹ Phúc lợi động vật quốc tế. Đặt chân đến nhiều vùng đất, bà đau lòng khi thường xuyên chứng kiến cảnh tượng động vật bị ngược đãi ở nhiều nơi.

Năm 1993, Jill tình cờ đến một trại gấu ở phía Nam Trung Quốc. Khi tiến đến bên một chuồng gấu han gỉ, cũ kĩ, bỗng một bàn tay gấu xù xì vươn về phía Jill. Con gấu ngựa trong chiếc lồng nuôi gấu lấy mật nhìn Jill với ánh mắt như cầu cứu. Nó đã ở trong chiếc lồng tù túng đó cả một quãng đời, hằng ngày bị chọc hút mật vô cùng đau đớn. Ánh mắt của gấu đã tạo nên bước ngoặt trong cuộc đời của Jill, khơi lên trong lòng bà sứ mệnh bảo vệ loài gấu ở châu Á.

Kể từ đó, Jill đã hợp tác với chính phủ các nước, cộng đồng và các đối tác để thay đổi chính sách và thái độ của công chúng đối với động vật, giúp giải cứu hàng trăm con gấu khỏi khu nuôi nhốt. Song song với đó, Jill bỏ rất nhiều công sức để tuyên truyền về công dụng của các loại thảo dược hoàn toàn có thể thay thế mật gấu.

Năm 1998, Jill thành lập Tổ chức Động vật châu Á. Tháng 6/1998, bà được Nữ hoàng Anh Elizabeth II phong tặng danh hiệu MBE nhằm tôn vinh những cống hiến vì phúc lợi động vật ở châu Á. Năm 2011, Jill được Đại học Zurich (Thụy Sĩ) trao bằng Tiến sĩ danh dự về thú y để ghi nhận những đóng góp cho phúc lợi động vật ở châu Á. Với sức ảnh hưởng ngày càng lớn, Jill đã có hàng trăm buổi thuyết trình khắp thế giới.

Năm 2006, Tổ chức Động vật châu Á bắt đầu cứu hộ gấu tại Việt Nam. Cũng từ thời điểm này, Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam tại Vườn Quốc gia Tam Đảo chính thức đi vào hoạt động. 20 năm qua, người dân Việt Nam ở nhiều địa phương đã quen với hình ảnh Tiến sĩ Jill với ánh mắt luôn ngời lên nhiệt huyết, không quản đường sá xa xôi, lặn lội đến từng địa phương vận động người dân giao nộp gấu.

Năm 2017, Tiến sĩ Jill đại diện Tổ chức Động vật châu Á ký thỏa thuận hợp tác với Tổng cục Lâm nghiệp Việt Nam, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhằm chấm dứt việc nuôi gấu lấy mật ở Việt Nam và cứu hộ 1.000 con gấu còn lại vẫn đang bị nhốt trong lồng. Đây là bước đi quan trọng hướng tới việc chấm dứt hoàn toàn tình trạng nuôi nhốt gấu trên cả nước, đồng thời thể hiện cam kết mạnh mẽ của Việt Nam trong công tác bảo tồn động vật hoang dã và phát triển bền vững.

“Việt Nam là một phần quan trọng trong trái tim tôi”

Tiếp nối tinh thần từ "thủ lĩnh" Jill Robinson trên tuyến đầu cứu hộ gấu, hơn 10 năm qua, bà Heidi Quine - Giám đốc Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam đã rời xa quê hương Australia để gắn bó với Việt Nam. Năm 2015, lần đầu tiên bà đặt chân tới Vườn Quốc gia Cúc Phương với nhiệm vụ chăm sóc tê tê. Sau đó một năm, bà đến làm việc tại Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam.

Trong một lần trò chuyện cùng phóng viên Chuyên đề An ninh thế giới, Heidi Quine chia sẻ rằng, bà lớn lên ở Vườn Quốc gia Blue Mountains, phía Tây Sydney. Từ bé, Heidi Quine đã yêu động vật, nên khi lớn lên đã theo đuổi chuyên ngành về động vật học. Sau đó, bà học lên thạc sĩ về phúc lợi động vật và pháp luật liên quan đến động vật quốc tế. Luận văn thạc sĩ của bà làm về nạn buôn bán mật gấu. Quá trình đó cho bà những hiểu biết toàn cảnh về loài gấu.

Bà Heidi Quine kể về chú gấu Amy - cá thể gấu đầu tiên được cứu về Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam trong tình trạng ốm yếu. Thương gấu Amy, cán bộ chăm sóc đã đem về cho gấu một mảng cỏ xanh non. Đó là lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng bàn chân gấu được chạm vào cỏ cây giữa thiên nhiên xanh mát, vì nó chết sau đó không lâu. Đó là kí ức buồn với Heidi Quine, nhưng bà có thêm niềm tin vì đây là dấu hiệu của sự thay đổi, một bước tiến của việc cứu hộ gấu.

Gắn bó và say mê với công việc ở Trung tâm Cứu hộ gấu Việt Nam, mỗi năm Heidi Quine chỉ về Australia thăm gia đình hai lần, mỗi lần khoảng một tuần, rồi lại vội vã quay trở lại ngôi nhà của gấu giữa rừng Tam Đảo. Đã có thời gian dài bà sống bình yên bên những chú gấu trong căn nhà nhỏ giữa thung lũng Chắt Dậu. Đã từ lâu bà yêu và gắn bó với đất nước Việt Nam. “Nhà tôi ở đây, công việc của tôi ở đây. Tên tiếng Việt của tôi là Lan Anh. Tôi thấy vui khi ngày càng nhiều bạn bè, đồng nghiệp gọi tôi bằng cái tên đó. Việt Nam là một phần quan trọng trong trái tim tôi”, Heidi Quine từng chia sẻ.

Nghệ sĩ Rick Wakeman, Tiến sĩ Jill Robinson hay bà Heidi Quine không chỉ là chuyên gia hay nghệ sĩ quốc tế. Họ chính là những sứ giả của tình thương, những "người giữ lửa" giữa ngàn xanh đã dũng cảm vượt qua mọi rào cản địa lý và định kiến để giải cứu những chú gấu đáng thương. Nhìn lại hành trình 20 năm qua, khi đã có nhiều địa phương trên khắp cả nước đã chính thức xóa sổ hoàn toàn các cơ sở nuôi nhốt gấu, và 291 cá thể gấu đang được nâng niu, chăm sóc từng ngày tại các khu bán tự nhiên xanh ngát, chúng ta càng thêm thấu hiểu giá trị của sự hy sinh thầm lặng ấy.