Tràn lan phonefarm trên mạng xã hội

Không còn là một khái niệm xa lạ trong giới MMO (MMO là viết tắt của cụm từ Make Money Online, chỉ các hoạt động kiếm tiền trực tuyến), box phonefarm là một hệ thống gồm nhiều điện thoại Android được kết nối với bo mạch trung tâm và phần mềm điều khiển. Hệ thống này cho phép thực hiện các tác vụ tự động như: Quản lý hàng loạt tài khoản mạng xã hội; tăng lượt tương tác: like, share, follow, comment; chạy quảng cáo, livestream hoặc xem video đồng loạt.

Chỉ cần gõ từ khóa phonefarm, box phonefarm trên mạng xã hội, người dùng có thể tiếp cận nhiều hội nhóm với hàng nghìn thành viên. Tại đây, các bài đăng mua bán thiết bị, phần mềm điều khiển, ROM tùy biến, SIM, proxy và dịch vụ hỗ trợ vận hành được đăng tải mỗi ngày. Nhiều website cũng công khai giới thiệu, chào bán các phonefarm với nhiều quy mô khác nhau, từ vài điện thoại đến hàng chục máy trong một box.

Giá cả phonefarm khác nhau tùy vào số lượng máy điện thoại kết nối, thương hiệu điện thoại, ram, chip. Càng nhiều điện thoại và cấu hình cao thì giá càng cao. Thông thường giá một box phonefarm từ 5 điện thoại, hoặc 15, 20 điện thoại kết nối với nhau sẽ có giá dao động từ 3,5-20 triệu đồng.

Trên các sàn thương mại điện tử, box phonefarm cũng dễ dàng tìm mua. Một gian hàng rao bán bộ box phonfarm đầy đủ, lắp cho 20 máy điện thoại android Xiaomi, Samsung, Oppo giá chỉ 1,8 triệu đồng. Người dùng chỉ cần mua điện thoại về cắm là có thể sử dụng dễ dàng để chạy quảng cáo, quản lý shop.

Thế nhưng trên thực tế, phonefarm đang dần thay dần thay đổi mục đích sử dụng, không còn đơn thuần là để quảng cáo, bán hàng online.

Theo chuyên gia an ninh mạng Phí Văn Thanh, về bản chất, phonefarm là một hạ tầng gồm số lượng lớn thiết bị di động được triển khai và điều khiển tập trung nhằm mô phỏng hành vi của người dùng thật trên các nền tảng số. Mục tiêu không chỉ là gia tăng tương tác, mà quan trọng hơn là can thiệp vào cơ chế phân phối nội dung của các thuật toán mạng xã hội.

Mỗi thiết bị trong phonefarm được gắn với danh tính số riêng, bao gồm tài khoản, địa chỉ IP, thông tin thiết bị và lịch sử hoạt động. Thông qua các công cụ tự động hóa, toàn bộ hệ thống có thể đồng thời thực hiện các hành vi như tạo tài khoản, xem nội dung, nhấn thích, bình luận, chia sẻ hoặc theo dõi theo những kịch bản được lập trình trước. Quy mô và tính đồng bộ của các tương tác này khiến thuật toán đánh giá nhầm rằng nội dung đang có mức độ quan tâm và lan truyền tự nhiên, từ đó ưu tiên hiển thị đến nhiều người dùng hơn.

Điều đáng lo ngại là khi phonefarm được kết hợp với trí tuệ nhân tạo tạo sinh (Generative AI), hệ thống không còn chỉ tạo ra các tương tác cơ học mà có khả năng sinh ra bình luận, hình ảnh, video và hội thoại có ngữ cảnh, khó phân biệt với nội dung do con người tạo ra. Điều này tạo nên một hệ sinh thái thao túng thông tin có mức độ tự động hóa rất cao, có khả năng khuếch đại thông tin sai lệch, tạo ra "đồng thuận xã hội giả" và từng bước dẫn dắt nhận thức của cộng đồng.

Từ góc độ an ninh mạng, phonefarm đã vượt ra ngoài phạm vi của một công cụ tăng tương tác, để trở thành một hạ tầng phục vụ các chiến dịch thao túng thông tin và thao túng nhận thức trên không gian mạng, đặt ra những thách thức rất lớn đối với việc bảo đảm tính toàn vẹn của môi trường thông tin và niềm tin của xã hội trong kỷ nguyên số.

Nguy cơ thao túng nhận thức

Điều đáng lo ngại nhất là phonefarm không chỉ thao túng các thuật toán của nền tảng số, mà còn tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhận thức và ra quyết định của người dùng mạng xã hội.

Về mặt khoa học, người dùng mạng xã hội có xu hướng tin vào những thông tin được lặp lại nhiều lần hoặc nhận được lượng lớn tương tác từ cộng đồng. Đây là hiện tượng được gọi là hiệu ứng bằng chứng xã hội (social proof) và ảo giác chân lý (illusory truth effect). Phonefarm khai thác chính những đặc điểm này bằng cách tạo ra hàng nghìn lượt thích, bình luận, chia sẻ và thảo luận giả, khiến một thông tin sai lệch được cảm nhận như một sự thật đã được nhiều người kiểm chứng.

Khi kết hợp với trí tuệ nhân tạo tạo sinh, các nội dung giả mạo ngày càng tinh vi, cá nhân hóa và khó nhận diện hơn. Điều này giúp các chiến dịch thao túng có thể tác động đồng thời đến cảm xúc, niềm tin và hành vi của từng nhóm đối tượng khác nhau, từ đó thúc đẩy tốc độ lan truyền của tin giả theo cấp số nhân.

Ở góc độ an ninh mạng, đây không còn là vấn đề của một bài đăng sai sự thật, mà là nguy cơ hình thành các chiến dịch thao túng nhận thức có chủ đích, có thể gây ảnh hưởng đến dư luận xã hội, hoạt động kinh tế, uy tín của tổ chức, cá nhân và thậm chí tác động đến an ninh quốc gia. Chính vì vậy, trong bối cảnh hiện nay, đích nhắm của các cuộc tấn công không còn chỉ là hệ thống thông tin, mà chính là nhận thức và niềm tin của con người. Đây được xem là một trong những thách thức an ninh phi truyền thống lớn nhất của kỷ nguyên số.

Để hạn chế tin giả, tin xấu từ phonefarm, theo chuyên gia an ninh mạng Phí Văn Thanh, không thể giải quyết phonefarm bằng một giải pháp đơn lẻ, bởi đây là một hệ thống tấn công có tổ chức, kết hợp giữa tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và khai thác các điểm yếu trong hành vi nhận thức của con người. Vì vậy, cần xây dựng một mô hình phòng vệ đa tầng, đồng thời trên cả ba phương diện: công nghệ, quản trị và con người.

Ở tầng công nghệ, các nền tảng số cần chuyển từ phát hiện từng tài khoản giả sang phát hiện toàn bộ mạng lưới thao túng. Thay vì chỉ nhận diện nội dung sai sự thật, cần ứng dụng AI để phân tích đồ thị tương tác, phát hiện các cụm tài khoản có hành vi bất thường, truy vết nguồn phát tán và nhận diện sớm các chiến dịch thao túng phối hợp trước khi chúng tạo hiệu ứng lan truyền.

Ở tầng quản trị, cần tăng cường chia sẻ dữ liệu và phối hợp giữa cơ quan quản lý, lực lượng thực thi pháp luật, doanh nghiệp công nghệ và các nền tảng xuyên biên giới. Trong môi trường số, một chiến dịch thao túng có thể được triển khai từ nhiều quốc gia khác nhau, vì vậy việc chia sẻ dữ liệu, cảnh báo sớm và phối hợp xử lý theo thời gian thực có ý nghĩa quyết định.

Quan trọng hơn cả là xây dựng năng lực chống chịu về nhận thức của xã hội. Khi AI có thể tạo ra những nội dung ngày càng chân thực, thì đích đến của các cuộc tấn công không còn là hệ thống thông tin, mà là niềm tin và khả năng ra quyết định của con người. Do đó, chúng ta cần chuyển từ tư duy gỡ bỏ thông tin sai sang quản trị niềm tin xã hội, giúp người dân hình thành tư duy phản biện, kỹ năng kiểm chứng và khả năng nhận diện các dấu hiệu của thao túng thông tin.

Chuyên gia an ninh mạng Phí Văn Thanh cho rằng, trong kỷ nguyên AI, năng lực phòng thủ của một quốc gia không chỉ được đo bằng khả năng bảo vệ hạ tầng số, mà còn bằng khả năng bảo vệ không gian nhận thức của xã hội. Chỉ khi kết hợp đồng bộ giữa công nghệ tiên tiến, cơ chế quản trị hiệu quả và một cộng đồng có năng lực số cao, chúng ta mới có thể giảm thiểu tác động của phonefarm và các chiến dịch thao túng thông tin trong dài hạn.

“Theo tôi, cần xem xét xử lý không chỉ đối với người trực tiếp vận hành phonefarm mà cả những tổ chức, cá nhân mua, thuê hoặc cung cấp dịch vụ phonefarm để thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật, bởi nếu chỉ xử lý người vận hành mà bỏ qua người sử dụng thì sẽ không thể triệt tiêu được nhu cầu của loại hình dịch vụ này”, chuyên gia an ninh mạng Phí Văn Thanh nhấn mạnh.

Về bản chất, phonefarm chỉ là một công cụ công nghệ. Tuy nhiên, khi công cụ đó được sử dụng nhằm tạo tương tác giả, phát tán tin giả, thao túng dư luận, lừa đảo trực tuyến hoặc phục vụ các hoạt động xâm phạm an ninh, trật tự thì nó đã trở thành phương tiện thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Trong nhiều trường hợp, chính bên thuê hoặc đặt hàng mới là chủ thể khởi xướng, xác định mục tiêu và hưởng lợi từ toàn bộ chiến dịch thao túng thông tin.

Ở góc độ quản trị an ninh mạng, muốn ngăn chặn hiệu quả phải tác động đồng thời vào cả cung và cầu. Nếu chỉ triệt phá các phonefarm nhưng nhu cầu mua dịch vụ thao túng thông tin vẫn tồn tại thì các mô hình này sẽ nhanh chóng tái xuất dưới hình thức khác, thậm chí tinh vi hơn với sự hỗ trợ của AI.

Việc xem xét trách nhiệm cần dựa trên vai trò, mục đích và mức độ tham gia của từng chủ thể theo quy định của pháp luật. Đồng thời, cần hoàn thiện khung pháp lý để tăng tính răn đe đối với các hành vi tổ chức, tài trợ hoặc sử dụng các công cụ công nghệ nhằm thao túng thông tin và gây ảnh hưởng tiêu cực đến không gian mạng.

“Quan trọng hơn, trong kỷ nguyên AI, chúng ta không chỉ quản lý một công nghệ, mà phải quản lý cả hệ sinh thái tạo ra và thương mại hóa các dịch vụ thao túng thông tin. Chỉ khi kiểm soát được toàn bộ chuỗi này, từ người cung cấp, người sử dụng đến nền tảng trung gian, mới có thể xây dựng một không gian mạng minh bạch, an toàn và đáng tin cậy”, chuyên gia an ninh mạng Phí Văn Thanh cho hay.