Kỷ niệm 92 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 – 21/6/2017)

Đọc lại những tờ báo ra đời nơi “địa ngục trần gian”

Côn Đảo một thời được mệnh danh địa ngục trần gian, trong thế kỷ 20 đã giam giữ không biết bao nhiêu người cộng sản. Thế nhưng, Côn Đảo cũng là trường học cách mạng, với nhiều sinh hoạt phong phú và đa dạng. Qua bộ sưu tầm của Bùi Văn Toản, câu chuyện tù Côn Đảo làm báo hoàn toàn xứng đáng được vinh danh một kỳ tích trong lịch sử báo chí Việt Nam.

Nếu có dịp đến Nhà trưng bày di tích Côn Đảo sẽ dễ dàng thấy một hiện vật đáng chú ý: hai tờ báo Sinh Hoạt của phòng 8 của Trại 6 khu B. Tờ báo Sinh Hoạt cùng với những tờ báo Rèn Luyện, Niềm Tin, Đoàn Kết, Văn Nghệ là những ấn phẩm cấp… phòng, còn tờ báo Xây Dựng mới tiêu biểu nhất cho Trại 6 khu B – nơi câu lưu những người tù kiên cường!

Tù Côn Đảo bắt đầu làm báo từ khi nào? Theo nhiều tài liệu được xác tín, năm 1935, giáo sư Trần Văn Giàu bị đày ra Côn Đảo và đã cùng bạn tù làm hai tờ báo có tên gọi Bàn góp và Ý kiến chung. Đến năm 1936, tại nhà tù Côn Đảo xuất hiện thêm tờ báo Người tù đỏ do Nguyễn Văn Cừ làm chủ bút. Vài năm sau, Người tù đỏ được đổi tên thành Tiến lên do Phạm Hùng và Lê Văn Lương thực hiện. Khoảng năm 1944, còn có tờ Độc Lập của nhà sư lừng lẫy Thiện Chiếu!

Như vậy, báo chí có mặt trong tù Côn Đảo từ trước năm 1945. Đáng tiếc, các ấn phẩm trong giai đoạn này cũng như các ấn phẩm trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp, đến nay không còn lưu giữ được. Trong kháng chiến chống Mỹ, báo chí tù Côn Đảo phát triển rầm rộ.

Sản phẩm báo chí của các tù nhân Côn Đảo.
Sản phẩm báo chí của các tù nhân Côn Đảo.

Nhà thơ Triệu Từ Truyền (tức Triệu Công Tinh Trung, một thủ lĩnh trong phong trào đấu tranh học sinh – sinh viên tại đô thị miền Nam) hai lần chịu án tù khổ sai ở Côn Đảo vào năm 1967 và 1971, cho biết: “Vì dung chứa toàn thành phần cứng đầu cứng cổ nên Trại 6 khu B giống như một vùng giải phóng. Tuy được làm khá bí mật, nhưng báo chí trở thành công cụ học tập và giao lưu rất hiệu quả! Cứ có tờ báo mới ra đời thì bạn tù chuyền tay nhau đọc, rồi bàn bạc trao đổi rất xôm tụ!”.

Mục đích của tù Côn Đảo làm báo có thể nhận diện rõ ràng trong “Lời tòa soạn” của tờ báo Sinh Hoạt: “Bước đầu chập chững trên đường sáng tác phục vụ, Sinh Hoạt hy vọng phản ánh một phần nào cuộc sống và chiến đấu đầy gian khổ hy sinh của chúng ta trong nanh vuốt kẻ thù, để bảo tồn lý tưởng”.

Tất nhiên, không phải những kẻ giam giữ chu cấp vật liệu để làm báo, mà chính những tù nhân Côn Đảo đóng góp từ khoản tiền thăm nuôi của gia đình hoặc bè bạn. Điều ấy thể hiện trên tờ báo Xây Dựng, ở mục “Sổ vàng” công khai: “Anh Đ phòng 8 góp 50 đồng, anh T phòng 2 góp 100 đồng, anh D phòng 9 góp 20 đồng…”.

Thậm chí, ngay trong “Lá thư tòa soạn” của tờ Xây Dựng số 5 phát hành ngày 30-7-1973, cũng tri ân cụ thể: “Chúng tôi cũng thành thật cám ơn các bạn đã ủng hộ ban báo chí: Bạn Th 10 tờ giấy mỏng, bạn T 1 cây bút đen và 20 điếu thuốc rê. Bạn S 1 cây bút đen, 1 bút chì và 35 điếu thuốc rê… Chào thân ái và cố gắng”.

Các tờ báo của tù Côn Đảo được trình bày với chữ viết chép tay khá rõ ràng. Những số báo đặc biệt còn có… màu. Vì sao có màu ư? Màu vàng lấy từ bột nghệ, màu đỏ là thuốc đỏ y tế, còn màu xanh là thuốc trị ghẻ. Bút để chép báo chủ yếu sử dụng bút bic với loại mực do các tù nhân tự làm, bằng cách pha trộn thuốc nhuộm với glycerine (một loại thuốc thụt hậu môn để chống táo bón). Sự lớn mạnh của tờ Xây Dựng được thể hiện ở… tia-ra. Mấy số đầu chỉ chép tay 2 bản, nhưng từ số thứ 5 đã nâng tia-ra chép tay lên đến 5 bản, để các phòng giam được đọc rộng rãi và nhanh chóng hơn.

Theo ông Trần Trọng Tân – một nhân vật có sức ảnh hưởng trong tù Côn Đảo, sau năm 1975 từng làm Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương, thì tờ báo Xây Dựng có ban biên tập đàng hoàng. Tổng biên tập là Nguyễn Đằng, bí danh Lê Tú. Còn vai trò Thư ký tòa soạn do Lê Minh Sang đảm nhiệm. Vì được tổ chức chuyên nghiệp nên tờ báo Xây Dựng không những lắng nghe bạn đọc mà cũng chú trọng kết nối cộng tác viên.

Tờ báo Xây Dựng số 5 phát hành ngày 30-7-1973, có bài “Tường thuật cuộc họp ban báo chí” rành mạch và cởi mở: “Bạn T phòng 9 nêu lên một nhận xét rất sâu sắc được anh em nhiệt tình tán đồng: “Kết quả của báo chí nó âm thầm, không rầm rộ như văn nghệ, không tế nhị thì không thấy được. Phòng tôi từ ngày có phong trào báo chí, trong sinh hoạt có một sinh khí mới, từng cá nhân có một say mê mới. Anh đơn cử bộ phận quản lý phòng rất thích những bài hồi ký…

Cuộc họp bế mạc, anh em ra về không quên hoan hô bạn T “già” phòng 2 đã thết đãi anh em mỗi người một điếu thuốc rê ấm lòng khi bụng đói!”. Còn trên tờ báo Xây Dựng số 7 phát hành ngày 30-9-1973, nhắn tin: “Các bạn TT, HV (phòng 10) S9 (phòng 9): bài các bạn sẽ đăng trong số tới. Bạn S (phòng 2): Rất tiếc, không đăng được. Bạn TC (phòng 2): Đang xem, cần bàn lại với bạn thêm…”.

Bộ tranh liên hoàn trên tờ báo Xây Dựng.
Bộ tranh liên hoàn trên tờ báo Xây Dựng.

Những bài viết của báo chí trong tù Côn Đảo chủ yếu ký tên tắt. Thế nhưng, cũng có những bài chọn bút danh khá hóm hỉnh, chứng tỏ tinh thần lạc quan của những người theo đuổi sự nghiệp giải phóng dân tộc. Ví dụ, phóng sự “Cuối năm” để bút danh Lè Phè, bài thơ “Liên hoan phòng 7” để bút danh… Cháo Gà, còn bài điểm tin “Vòng quanh trại 6 khu B” với kết luận “Chúng ta mỗi ngày một thêm mới. Mới tốt nhiều hơn mới xấu! Cứ thế mà tiến lên anh em ơi!” được để bút danh… Tai Vách & Mắt Dương!

Tờ báo Xây Dựng không chỉ nhiều thông tin có giá trị đến hôm nay, như mục “Những con số cần nhớ” nhắc nhở sự ngược đãi ở nhà tù Côn Đảo: “Địch bỏ đói 10 lần, từ ngày 18-9-1971 đến ngày 30-9-1972. Số gạo chúng lấy: 19 tấn 320kg. Số khô mắm chúng lấy: 2 tấn 760kg. Tính trung bình, cứ 8 ngày chúng bỏ đói ta một ngày”, mà còn cho thấy trình độ tương đối cao của những tù nhân làm báo qua bộ tranh lược thuật đời sống chính trị từ ngày 20-7-1954 đến ngày 27-1-1973 với 12 bức tranh liên hoàn có chú thích của H.N. 

Hơn 40 năm đã trôi qua, bây giờ đọc lại những tờ báo của tù Côn Đảo, có không ít bài vẫn còn nguyên sức lay động. Ví dụ, ghi chép “Một buổi ở chuồng cọp” của ĐS có đoạn rất thú vị: “Trật tự ơi! Cấp cứu phòng 59!”, tiếng kêu dứt thì có tiếng nạt nộ của trật tự: “Ói cơm, ói cá! Tụi bây đấu tranh đòi mở còng, chớ bệnh gì mà cấp cứu. Hễ đến giờ cơm là cấp cứu! Im đi, lát nữa ăn thịt heo là hết bệnh ngay!”. Chỉ mấy dòng ngắn ngủi mà đủ gợi lên bao nhiêu ý tứ để vừa tủm tỉm cười vừa trầm tư nghĩ!

Dù có rất nhiều chuyên mục, từ luận đàm chính trị đến tìm hiểu ca cổ, nhưng tính văn học cũng là một ưu điểm nổi trội của báo chí trong tù Côn Đảo. Không khó khăn gì để tìm được những lời lẽ chân thành như bài thơ “Thư gửi vợ trong đô thị bị tạm chiếm” ký bút danh Sáu, viết vào tháng 5-1973: “Nơi Côn Đảo tháng năm trong ngục tù. Nghe thư nhà, nguồn khích lệ của quê hương. Của người thân giặc chia cắt tình thương. Của mẹ già vừa lau nước mắt. Của vợ nghèo son sắt thủy chung…”.

Bên cạnh những ký sự ấn tượng như “Những ngày ở lao 2”, “Người tù trong biển lửa Điện Biên” hay “Trao trả tù binh”, thì không thể không nhắc đến “Chiếc nút ve dầu Nhị Thiên Đường”. Trên tờ báo Xây Dựng không ghi rõ thể loại, nhưng có lẽ đây là một truyện ngắn dựa theo nguyên mẫu có thật.

“Chiếc nút ve dầu Nhị Thiên Đường” của HT, kể chuyện một cán bộ cách mạng tên Mười bị địch tra tấn dã man. Lúc hấp hối, Mười gọi các đồng chí lại gần và dặn dò: “Anh không còn ở lại với các em được nữa. Anh đi, các em đừng buồn gì cả. Các em hãy vui lên. Con người có sống thì có chết. Anh không có gì hối tiếc. Anh đã làm xong nhiệm vụ. Các em còn lại phải cố gắng thương yêu giúp đỡ nhau, cố gắng học tập, giữ vững lập trường khí tiết, đừng bao giờ ly khai khuất phục kẻ thù”.

Bạn tù hỏi có ước nguyện gì trước khi nhắm mắt không? Mười thì thào: “Giờ mà có một hớp nước nóng uống thì sướng quá!”. Để giúp Mười được thỏa mong mỏi bé mọn kia, Năm lục tung cả phòng giam để tìm một cái nút ve của chai dầu Nhị Thiên Đường mà người khác đã vứt đi, và “Năm lấy cái muỗng xăm nát chiếc nút ve như xăm trái ớt. Đoạn anh rót chút nước vào, lấy muỗng nhào đi nhào lại, cà vụn nút điên điển như bắt chúng phải nhả ra cho hết hơi dầu còn thấm lại”. Kết quả, Mười được uống ly nước nghe ấm người như nước nóng, trước giây phút giã biệt nhân gian!

Chi tiết độc đáo, cộng với cách hành văn và bố cục hoàn chỉnh, “Chiếc nút ve dầu Nhị Thiên Đường” là một truyện ngắn có sức cảm hóa người đọc. Người viết HT không biết là ai, cũng không rõ sống chết ra sao sau khi đất nước thống nhất. Tuy nhiên, nếu HT vẫn tiếp tục cầm bút sau ngày 30-4-1975, chắc chắn sẽ thành một tác giả lớn!

Lê Thiếu Nhơn

Các tin khác

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

Trải qua 80 năm xây dựng và trưởng thành, Báo Công an nhân dân (CAND) không chỉ là tiếng nói của lực lượng CAND, mà còn là địa chỉ tin cậy, gắn bó của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ cả nước. Từ những trang viết, cuộc trò chuyện đến sự đồng hành trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tình cảm chân thành mà giới văn nghệ sĩ dành cho Báo CAND đã góp phần bồi đắp mối gắn kết bền chặt giữa báo chí với đời sống văn học, nghệ thuật, giữa người cầm bút với những người làm nghệ thuật. Qua năm tháng, sự tin yêu, trân trọng và đồng hành ấy đã trở thành một phần ý nghĩa trong hành trình phát triển của tờ báo. Sức lan tỏa của một cơ quan báo chí không chỉ ở những trang viết mà còn ở khả năng kết nối con người bằng niềm tin và những giá trị nhân văn.

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh hiện là Phó trưởng đoàn Kịch cổ điển, Nhà hát Kịch Việt Nam. Anh được biết đến là một nghệ sĩ có nhiều khám phá độc đáo, mới mẻ với kịch đương đại, lịch sử, thiếu nhi. "Bén duyên" và bị cuốn hút với các vở diễn về đề tài hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân (CAND) đã giúp anh có nhiều trải nghiệm mới mẻ. Phóng viên Chuyên đề Văn nghệ Công an có cuộc trò chuyện với NSND Tạ Tuấn Minh.

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Từ những giai điệu thấm đẫm tình quê hương đến những câu chuyện lay động lòng người, chương trình nghệ thuật "Kết nối yêu thương" gửi đi thông điệp giản dị mà sâu sắc: Không ai nên đơn độc trước nghịch cảnh. Đằng sau mỗi người phụ nữ đau yếu, mỗi em nhỏ mang bệnh hiểm nghèo là một phận đời cần được chở che, một ước mơ cần được níu giữ. Khi những trái tim cùng rung lên nhịp đập yêu thương, nghệ thuật không chỉ chạm đến cảm xúc mà còn khơi dậy trách nhiệm cộng đồng, thắp lên hy vọng cho những cuộc đời còn nhiều gian khó.

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Liên hoan phim (LHP) Tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16 (diễn ra từ ngày 18 đến ngày 26/9) quy tụ 25 tác phẩm điện ảnh tài liệu đặc sắc đến từ Việt Nam và các quốc gia châu Âu. Đây không chỉ là “bữa tiệc” điện ảnh, mở ra cơ hội giao lưu, hợp tác giữa những người làm nghề mà còn là cầu nối để dòng phim đặc biệt này đến gần với công chúng hơn.

Ca sĩ Tùng Dương đã tổ chức riêng nhiều live concert.

Từ “độc đạo” đến đại chúng

25 năm trong nghề, Tùng Dương đã có một hành trình đặc biệt mà không nhiều nghệ sĩ thế hệ anh có thể làm được. Đó là hành trình của một nghệ sĩ luôn muốn bước ra khỏi vùng an toàn, không ngừng thử nghiệm, tìm kiếm những giới hạn mới của giọng hát và tư duy âm nhạc. Nhưng cũng chính trên hành trình tưởng như ngày càng đi xa ấy, Tùng Dương lại ngày càng trở về gần hơn với những điều căn cốt: gia đình, tình yêu, con người, quê hương, đất nước, những giá trị đã làm nên căn tính của mình.

Buổi gặp gỡ báo chí giới thiệu chương trình “Phú Quang - Còn mãi một tình yêu” tại Nhà hát Hồ Gươm

Âm nhạc không chỉ là ký ức

Gần 5 năm sau ngày nhạc sĩ Phú Quang rời cõi tạm, những giai điệu của ông vẫn hiện diện trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Năm 2026, ba người con của ông chính thức tiếp nhận di sản âm nhạc mà cha để lại. Nhưng câu chuyện di sản âm nhạc Phú Quang không chỉ là câu chuyện của một gia đình tiếp nhận một gia tài nghệ thuật. Nó đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để di sản âm nhạc của một nhạc sĩ được bảo vệ, được trao truyền và tiếp tục sống trong đời sống đương đại?

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Ngày nay, nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời nhận được sự bàn luận sôi nổi trên mạng xã hội cùng những bài review phim xuất hiện dày đặc. Tuy nhiên, giữa dòng chảy ồn ã ấy lại thiếu vắng những bài phê bình có chuyên môn, đi sâu vào ngôn ngữ điện ảnh, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa của tác phẩm. Để đời sống điện ảnh không chỉ dừng lại ở những lời khen - chê, đánh giá cực đoan, cần thêm những tiếng nói phê bình giàu tri thức, góp phần nâng cao thị hiếu và nuôi dưỡng tình yêu điện ảnh trong công chúng.

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm nghệ thuật đang trở thành xu hướng và mở ra nhiều hướng sáng tạo, góp phần làm mới cách tiếp cận và lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, điều này cũng yêu cầu nghệ sĩ cần sự hiểu biết, tôn trọng và trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà sản phẩm khai thác.

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” của Tố Hữu - một trong những bài thơ tiêu biểu viết về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, không chỉ là niềm vui của một cá nhân, hay của hàng chục triệu người, còn là niềm vui hồi sinh của một dân tộc vừa thoát khỏi ách nô lệ, giành lại quyền làm chủ vận mệnh. Cũng là niềm vui được cống hiến và kiến tạo tương lai. “Vui bất tuyệt” trở thành cảm hứng chung cho nhiều tác phẩm nổi tiếng cùng chủ đề.

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Những người trẻ thế hệ 8x, 9x, 2000 đang lựa chọn cách tiếp cận lịch sử theo cách riêng của mình. Với họ, lịch sử là những câu chuyện được kể lại sống động trên các nền tảng số, hay những bộ phim, những bài hát, những tiểu thuyết hấp dẫn và ý nghĩa... giúp họ hiểu hơn về đất nước mình.

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

Bắt đầu lên sóng truyền hình ANTV (thứ Bảy, Chủ nhật) từ ngày 22/8 và trên kênh HTV9 (thứ Hai, thứ Ba) từ ngày 24/8, bộ phim truyền hình "Kế hoạch CM12" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng. Không chỉ khắc họa những cuộc đấu trí căng thẳng, "Kế hoạch CM12" còn làm nổi bật bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng của những cán bộ, chiến sĩ CAND trong hành trình bảo vệ An ninh Tổ quốc từ những ngày đầu đất nước thống nhất.

Trưởng thành cùng lực lượng

Trưởng thành cùng lực lượng

Trong hơn 80 năm xây dựng, phấn đấu và trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, có thể nói rằng, văn học nghệ thuật về lực lượng công an với sứ mệnh của mình đã góp phần đáng kể vào sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc, vì cuộc sống bình yên, hạnh phúc của nhân dân…

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Mới đây, việc 2 bộ phim kinh dị "BACKROOMS" và "Obsession" thắng lớn phòng vé đã gây ra nhiều bất ngờ. Bên cạnh việc được thực hiện bởi các nhà sáng tạo nội dung tuy không chuyên về điện ảnh nhưng lại mang đến sự mới mẻ, thích thú, thì thực tế này cũng cho thấy thể loại thriller/mystery hay giật gân/bí ẩn đang được yêu thích hơn bao giờ hết cả trong phim ảnh cũng như văn chương.

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Được đầu tư hoành tráng, công phu và giàu sáng tạo, các chương trình nghệ thuật về Công an nhân dân (CAND) thời gian qua không chỉ góp phần làm mới nghệ thuật chính luận mà còn lan tỏa sâu sắc hình tượng người chiến sĩ CAND bản lĩnh, nhân văn, gần gũi trong lòng công chúng.