Cộng đồng là chìa khóa để dập dịch
Ngày 30/5, người đứng đầu cơ quan y tế của Liên hợp quốc, Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus, đã có mặt tại Bunia – thủ phủ tỉnh Ituri, CHDC Congo – nơi đang là tâm dịch của đợt bùng phát Ebola chết người này. Chuyến thị sát diễn ra trong bối cảnh số ca nhiễm được xác nhận tăng vọt một cách đáng lo ngại.
Phát biểu với báo giới, ông Tedros nhấn mạnh vai trò quyết định của người dân địa phương:
“Cộng đồng quốc tế đang tham gia ứng phó dưới sự lãnh đạo của chính phủ CHDC Congo. Tuy nhiên, sự đi đầu của cộng đồng mới là điều quan trọng nhất. Đó là lý do chúng tôi ở đây để thảo luận với người dân, xem xét tiến trình ứng phó và hỗ trợ giải quyết các thách thức. Người dân địa phương là những người hiểu rõ vấn đề nhất, và họ cũng là những người nắm giữ giải pháp”.
Trước khi bay đến Bunia, ông Tedros đã có cuộc gặp với Thủ tướng CHDC Congo, bà Judith Suminwa Tuluka tại thủ đô Kinshasa. Người đứng đầu WHO bày tỏ sự tin tưởng rằng với kinh nghiệm nhiều lần đối phó thành công với Ebola trong quá khứ, CHDC Congo hoàn toàn có thể một lần nữa kiểm soát được dịch bệnh.
Tốc độ lây lan đáng báo động và sự nguy hiểm của virus
Theo số liệu từ các cơ quan chức năng CHDC Congo, tính đến ngày 30/5, số ca nhiễm được xác nhận đã lên tới 225 ca, gần như gấp đôi so với con số 121 ca được ghi nhận chỉ hai ngày trước đó. Bên cạnh đó, nhà chức trách cũng ghi nhận thêm 1.028 ca nghi nhiễm và hơn 220 ca tử vong nghi ngờ do virus.
Dịch bệnh hiện đã tràn qua biên giới sang quốc gia láng giềng Uganda, nơi đã ghi nhận 9 ca nhiễm và 1 trường hợp tử vong.
Đáng chú ý, thủ phạm gây ra đợt bùng phát lần này là virus Bundibugyo – một chủng Ebola hiếm gặp và cực kỳ nguy hiểm, hiện chưa có vaccine hoặc phác đồ điều trị đặc hiệu nào được phê duyệt. Đây là chủng virus nguy hiểm sau chủng Zaire khét tiếng (thủ phạm gây ra đại dịch Tây Phi 2014–2016 với hơn 28.000 ca nhiễm).
WHO cảnh báo tỷ lệ tử vong của chủng Bundibugyo có thể dao động từ 30% đến 50% dựa trên dữ liệu từ hai đợt bùng phát trước đó, mặc dù tỷ lệ tử vong trong số các ca bệnh được xác nhận hiện tại vẫn đang ở mức thấp hơn. Kháng nghị trước tình hình này, tổ chức y tế nhân đạo Bác sĩ không biên giới (MSF) nhận định đây là một trong những đợt bùng phát Ebola lây lan nhanh nhất từng được ghi nhận, đồng thời cảnh báo: “Không ai biết được quy mô và mức độ nghiêm trọng thực sự của đợt bùng phát này khi các biện pháp ứng phó vẫn chưa bắt kịp tốc độ lây lan của virus”.
Khủng hoảng chồng khủng hoảng: Xung đột vũ trang cản trở y tế
Đây là đợt bùng phát Ebola thứ 17 của CHDC Congo kể từ khi virus này được phát hiện lần đầu tiên tại khu vực này vào năm 1976. Tuy nhiên, nỗ lực khống chế dịch bệnh lần này đang bị cản trở nghiêm trọng bởi tình hình an ninh bất ổn kéo dài nhiều năm qua ở miền Đông đất nước.
Các đội ngũ y tế tại tỉnh Ituri liên tục phải đối mặt với các cuộc tấn công từ Lực lượng Dân chủ Đồng minh (ADF) – một nhóm vũ trang có liên hệ với tổ chức khủng bố ISIL (ISIS) – cũng như các nhóm dân quân sắc tộc địa phương. Nghiêm trọng hơn, virus đã lan sang các tỉnh Bắc Kivu và Nam Kivu, nơi nhóm phiến quân M23 (được cho là do Rwanda hậu thuẫn) đang kiểm soát các thành phố lớn.
Bên cạnh xung đột vũ trang, sự phản kháng của người dân bản địa đối với các quy định nghiêm ngặt về xử lý thi thể nạn nhân – vốn xung đột gay gắt với phong tục mai táng truyền thống – đã châm ngòi cho ít nhất 3 cuộc tấn công nhắm vào các trung tâm y tế.
Trước tính chất nghiêm trọng của dịch bệnh, nguồn viện trợ quốc tế đã bắt đầu được kích hoạt. Liên minh Châu Âu (EU) đã vận chuyển khẩn cấp các vật tư y tế đến tỉnh Ituri, trong khi đó, Mỹ cam kết tài trợ hơn 112 triệu USD để hỗ trợ dập dịch.
WHO cũng đang phối hợp chặt chẽ với cả CHDC Congo và Uganda để thử nghiệm và đánh giá các loại thuốc thực nghiệm cũng như một loại vaccine tiềm năng.
Một điểm sáng đáng chú ý là vực này cũng vừa ghi nhận ca phục hồi đầu tiên được xác nhận trong tuần qua.
Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus đến thăm Bunia – thủ phủ tỉnh Ituri, CHDC Congo. Ảnh Reuters.
Tuy nhiên, Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Châu Phi (Africa CDC) bày tỏ lo ngại sâu sắc khi nguồn tài trợ toàn cầu cho công tác ứng phó dịch bệnh đã giảm hơn một nửa, từ 498 triệu USD xuống còn 219 triệu USD.
Ở cấp độ khu vực, các bộ trưởng y tế thuộc Khối Đông Phi (IGAD) gồm 8 quốc gia đã họp vào tuần này và thống nhất chuyển hướng khoảng 7 triệu USD để phục vụ cho công tác phòng chống dịch khẩn cấp.
Tranh cãi về việc đóng cửa biên giới và khu cách ly
Lo ngại dịch bệnh trước nguy cơ “tràn bờ”, các quốc gia lân cận đã nhanh chóng dựng rào chắn. Cả Uganda và Rwanda đều đã đóng cửa biên giới với CHDC Congo. Trong khi đó, Washington cũng ra lệnh cấm nhập cảnh đối với hầu hết những hành khách vừa ghé thăm CHDC Congo, Uganda hoặc Nam Sudan.
Phản đối động thái này, WHO và cá nhân ông Tedros cho rằng việc phong tỏa biên giới là không hiệu quả, thậm chí phản tác dụng vì nó sẽ khiến các quốc gia có xu hướng che giấu và không dám công khai báo cáo về dịch bệnh.
Tại Kenya, một tranh chấp pháp lý đang nổ ra liên quan đến kế hoạch thiết lập một trung tâm cách ly Ebola của Mỹ dành riêng cho các công dân Mỹ có nguy cơ phơi nhiễm. Dự án này đã bị một tòa án Kenya đình chỉ sau đơn khiếu nại từ nhóm nhân quyền Katiba Institute.
Dù Bộ trưởng Y tế Kenya, ông Aden Duale khẳng định dự án vẫn sẽ tiếp tục triển khai (không đề cập đến phán quyết của tòa), Africa CDC vẫn kịch liệt phản đối vì lo ngại cơ sở này sẽ gây áp lực nặng nề lên hệ thống y tế vốn đã quá tải của Kenya. Phía Mỹ hiện cho biết họ kỳ vọng sẽ sớm giải quyết ổn thỏa tranh chấp mang tính ngoại giao này.
