Cuộc đối thoại giữa “Kiều” và hội họa đương đại

• Nhà nữ khoa học có nhiều duyên nợ với truyện Kiều
• Truyện Kiều lên sân khấu kịch
• Truyện Kiều xác lập kỷ lục thế giới
• "Truyện Kiều" đã có phiên bản tiếng Nga

Đây không phải lần đầu có sách in tranh vẽ lấy cảm hứng từ "Truyện Kiều". Năm 1942, 11 họa sĩ Việt Nam có cùng ý muốn tôn vinh Nguyễn Du và "Truyện Kiều" nên đã thực hiện 11 bức tranh in trong "Tập văn học kỷ niệm Nguyễn Du". Trong nhóm tác giả này có những họa sĩ lừng danh như Tô Ngọc Vân, Lê Văn Đệ, Nguyễn Gia Trí, Lương Xuân Nhị, Trần Văn Cẩn, Tôn Thất Đào....

Cuốn này do hội Quảng Trị - Huế xuất bản. Mỗi họa sĩ phải làm 1302 bản in khắc gỗ dán vào quyển "Truyện Kiều" và nó hoàn toàn là tranh in khắc gỗ trực tiếp. Nơi thực hiện là phường khắc gỗ phố Tô Tịch, Hà Nội. Trước đó, có cuốn "Kim Vân Kiều" của Nguyễn Văn Vĩnh dịch ra tiếng Pháp do Mạnh Quỳnh minh họa. Năm 1992, nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin có in "Kiều" với minh họa của họa sĩ Nguyễn Tiến Chung, họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm, họa sĩ Nguyễn Đức Nùng và họa sĩ Bùi Xuân Phái.

Nhưng cổ nhất, theo nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng là cuốn "Kiều" do triều đình nhà Huế thuê các họa sĩ vẽ và chép lên cho nhà vua đọc. Cuốn sách này thất lạc sang Pháp rồi bị bán cho Thư viện hoàng gia Anh, không biết vẽ năm nào, có thể được minh họa vào thời  vua Tự Đức.

Ấn bản “Kiều” mới nhất do họa sĩ Thành Chương vẽ bìa.

Như vậy, việc minh họa "Truyện Kiều" đã có một lịch sử khá lâu đời, cho thấy tuyệt tác này luôn là nguồn cảm hứng sáng tạo của các họa sĩ và mỗi thời điểm lịch sử, người ta thể hiện tình yêu với kiệt tác này một cách khác nhau.

Với ấn phẩm mới "Kiều" của Nhà sách Đông A mang một diện mạo mới, tươi trẻ thể hiện cách nhìn, cách nghĩ về "Kiều" của các họa sĩ đương đại. Nó gần gụi, tươi mới hơn. Đó là chị em Thúy Kiều dưới con mắt của họa sĩ Đặng Tiến, là cảnh Kiều báo ân báo oán của họa sĩ Phạm Quang Vinh, rồi Kiều ở lầu Quan âm các của họa sĩ Hà Trí Hiếu, hay cảnh đoàn viên đầy cảm xúc dưới góc nhìn của họa sĩ Thành Chương. Ngoài ra còn có tranh của các họa sĩ Nguyễn Quân, Đỗ Hoàng Tường, Phan Cẩm Thượng...

Trong cuộc triển lãm 15 minh họa của các họa sĩ đương đại vẽ "Kiều" tại nhà sách Cá Chép, họa sĩ Thành Chương chia sẻ: "Giữa văn và họa có sự gắn bó với nhau, từ khi có "Kiều", tất cả các thế hệ họa sĩ đều tham gia minh họa và đóng góp cho "Truyện Kiều", nó thể hiện sự gắn bó gần gũi giữa hội họa và văn chương.

Mỗi giai đoạn các họa sĩ đều có cách hiểu "Kiều" mang hơi thở, dấu ấn, quan niệm của đời sống thời đại đó. Anh Trần Đại Thắng muốn làm một ấn phẩm "Kiều" mới, ghi dấu ấn kết hợp giữa "Kiều" và thế hệ họa sĩ đương đại thoát ra từ thời bao cấp đến giai đoạn mở cửa và đổi mới để mang đến một tinh thần mới, gần gụi với đời sống hôm nay.

Qua "Kiều", ta nhìn được chân dung tương đối của các họa sĩ Việt Nam và qua con mắt họa sĩ, chúng ta có thể nhìn nhận "Kiều" ở nhiều góc độ khác nhau. Muốn bảo tồn và phát huy văn hóa của dân tộc, chúng ta không thể giữ mãi cái cũ, mà phải biết cách làm mới cái cũ. Ấn bản này cho thấy phần nào diện mạo của mỹ thuật Việt Nam đương đại. Tất nhiên, tôi không kỳ vọng hay đặt ra những bức tranh này phải gánh vác gì cả. Nhưng đây cũng là một cách để lại dấu ấn thế hệ trên một đại danh tác như "Truyện Kiều".

Họa sĩ Thành Chương chia sẻ rằng, ông được họa sĩ Trần Đại Thắng giao phó trọng trách mời các họa sĩ tham gia vẽ minh họa. Danh sách đầu tiên có nam có bắc, có già có trẻ, có nam có nữ. Ông mời lớp già, họa sĩ Trần Lưu Hậu và họa sĩ Nguyễn Trung. Nữ thì mời Đinh Ý Nhi và Đinh Thị Thắm Poong. Nhưng cả 4 họa sĩ đều không tham gia được.

"15 họa sĩ này là những gương mặt thành danh của hội họa đương đại, họ có những bút pháp đặc trưng cho thời kỳ đổi mới. Khi xuất hiện cuốn này, nó mang dấu ấn của giai đoạn này, mới mẻ hơn, gần với đời sống của giới trẻ hơn và đó cũng là cách chúng tôi nuôi dưỡng tình yêu với "Kiều" theo cách của chúng tôi" - Ông cho biết.

Nhà văn Nguyễn Văn Thọ bày tỏ sự trân trọng đối với người làm sách. Ông chia sẻ: "Tôi rất cảm ơn Đông A và các họa sĩ đương đại. Chúng ta đang có một thực trạng văn hóa cổ không còn được quan tâm đúng mức, nhất là đối với giới trẻ. Giới trẻ ít đọc "Kiều" hay các tác phẩm kinh điển. May thay, chúng ta có những công ty chú trọng đến văn hóa truyền thống, văn hóa nền tảng. Đây là một trong những văn bản có chú giải đầy đủ của PGS Nguyễn Thạch Giang, cẩn thận để người đọc khảo cứu.

Về mỹ thuật, đây là một cuốn sách kỳ công có mặt các trường phái hội họa, mang hơi thở của đời sống mỹ thuật hôm nay. Cuốn sách này sẽ tiếp tục lưu giữ trong các văn bản "Kiều", đánh dấu mốc về một thời đại và góp phần bảo vệ , gìn giữ văn hóa theo cách của thế hệ trẻ hôm nay".

Mang đến một không khí mới cho "Truyện "Kiều" qua cách nhìn của các họa sĩ đương đại, họa sĩ Thành Chương và thế hệ họa sĩ hôm nay cũng mang đến một quan niệm mới về minh họa. "Ngày xưa các cụ vẽ cho giống theo kiểu mô phỏng, minh họa từng câu chữ, còn anh em họa sĩ hôm nay vẽ minh họa rất phóng khoáng, tự do và mang đậm dấu ấn cá nhân. Các tác phẩm minh họa trong ấn phẩm "Kiều" được coi là văn bản thứ 2 của Kiều, mang dấu ấn tạo hình riêng của họa sĩ. Nó là một tiếng nói độc lập chứ không minh họa theo kiểu mô phỏng. Đây là một quan niệm mới của các họa sĩ đương đại, chỉ như thế họ mới có đóng góp, đóng góp một tinh thần mới, gần gụi hơn với cuộc sống hôm nay. Đó là mục đích để "Truyện Kiều tiếp tục sống và tồn tại" - Họa sĩ Thành Chương chia sẻ.

Tranh minh họa chị em Thúy Kiều của họa sĩ Đặng Tiến

Đồng quan điểm với họa sĩ Thành Chương, nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng nói: "Truyện Kiều" nói riêng và các truyện nói chung có nhiều cách minh họa. Một là người ta bám vào chặt vào câu chuyện, về phong tục tập quán, về nhân vật; hai là vẽ theo cảm nhận người ta đọc; ba là vẽ theo đúng thời kỳ câu chuyện diễn ra và người ta cũng có thể vẽ theo con mắt của con người bây giờ".

Nhà nghiên cứu khẳng định: "Minh họa không phải là thứ áp đặt chặt chẽ, truyện thế này thì phải minh họa thế này. Lối đó là một lối cổ. Lối của họa sĩ hiện đại là đọc và cảm nhận, họ vẽ theo cảm nhận của họ về "Truyện Kiều". Nếu đặt hàng minh họa Kiều theo thời Lê Trịnh thì tôi sẽ làm theo thời đó, còn đây là tự do sáng tác nên tôi minh họa theo cách mình đang nghĩ".

Với ấn bản "Kiều" mới xuất bản của nhà sách Đông A đã tạo nên một cuộc đối thoại thú vị, mới mẻ giữa "Kiều" và hội họa đương đại. Và đó cũng là cách "Kiều" tiếp tục đi vào cuộc sống của độc giả đương thời.