Trong hơn 20 năm qua, ông Nguyễn Lân Bình đã dày công nghiên cứu và tìm tòi được nhiều tư liệu quý giá về ông nội mình - học giả Nguyễn Văn Vĩnh. Những tư liệu ấy đã góp phần quan trọng làm sáng rõ công lao, thành tựu quan trọng về học giả Nguyễn Văn Vĩnh đối với nền văn học, báo chí nước nhà, trong đó có sự phổ cập và phát triển chữ quốc ngữ với bản dịch “Truyện Kiều” được in lần đầu tiên ở miền Bắc vào năm 1913.
Trong “Truyện Kiều”, đoạn tả Mã Giám Sinh trên đường đưa Kiều đi, có “độc thoại nội tâm” rất hay: “Về đây nước trước bẻ hoa/ Vương tôn, quý khách, ắt là đua nhau/ Hẳn ba trăm lạng kém đâu/ Cũng đà vừa vốn, còn sau thì lời/ Miếng ngon kề đến tận nơi/ Vốn nhà cũng tiếc, của trời cũng tham/ Đào tiên đã bén tay phàm/ Thì vin cành quýt cho cam sự đời”. Đây là “âm mưu” của Mã Giám Sinh sau khi mua Kiều “ba trăm lạng”.
Là một nhà thơ, nhà văn hóa lớn nửa đầu thế kỷ 18, Nguyễn Du được người đời kính trọng, tôn vinh là “Đại thi hào dân tộc”, được UNESCO vinh danh “Danh nhân văn hóa thế giới” vào ngày 25/10/2013, tại kỳ họp lần thứ 37 của Đại Hội đồng Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hiệp quốc tại Paris đã chính thức ban hành quyết định số 37C/15 vinh danh Đại thi hào Nguyễn Du cùng với 107 danh nhân văn hóa toàn thế giới.
Ấn bản đặc biệt “Kim Vân Kiều” do học giả Nguyễn Văn Vĩnh dịch và chú giải ra quốc ngữ, kèm minh họa nhân vật theo bản in năm 1923, cùng bộ tranh Kiều chưa từng công bố của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm vừa được Công ty cổ phần Văn hóa và Truyền thông Nhã Nam giới thiệu tới bạn đọc và giới nghiên cứu được dư luận quan tâm, chú ý.
Ấn bản đặc biệt “Kim Vân Kiều” năm 2025 được thực hiện nhân dịp kỷ niệm 260 năm ngày sinh đại thi hào Nguyễn Du. Ấn bản này có sự kết hợp "Kim Vân Kiều" do học giả Nguyễn Văn Vĩnh dịch và chú giải ra quốc ngữ, kèm minh họa nhân vật theo bản in năm 1923, cùng bộ tranh Kiều chưa từng công bố của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm.
5 ấn bản Truyện Kiều gồm: “Kim, Vân, Kiều truyện” do Trương Vĩnh Ký phiên âm và chú giải; “Truyện Thúy Kiều” (Đoạn trường tân thanh) do Bùi Kỷ - Trần Trọng Kim hiệu khảo; “Kim Vân Kiều chú thích” do Bùi Khánh Diễn chú thích; Kiều truyện dẫn giải do Hồ Đắc Hàm dẫn giải và “Truyện Kiều” (Đoạn trường tân thanh) do Nông Sơn Nguyễn Can Mộng hiệu đính và chú thích.
Một trong những lý do làm người đọc cảm nhận ngôn ngữ trong "Truyện Kiều" đẫm chất dân gian, gần gũi với đời sống hàng ngày là nghệ thuật sử dụng tiếng nói quần chúng của đại thi hào qua biệt tài vận dụng thành ngữ, tục ngữ.
Ngữ pháp quen thuộc của chúng ta thường theo thứ tự chủ ngữ, vị ngữ, tân ngữ, còn các thành phần khác có thể đứng trước hoặc sau câu. Trong nhiều trường hợp, Nguyễn Du không tuân thủ thứ tự đó, để bảo đảm vần điệu cho câu thơ. Có khi sự hoán vị này không làm khó người đọc khi tìm hiểu câu thơ, vì như câu: “Lạ gì bỉ sắc tư phong/ Trời xanh quen thói má hồng đánh ghen”.
Cùng là thơ lục bát, nhưng có bài nghe êm dịu, có bài lại trúc trắc, khó đọc. Nguyên nhân ngoài vần ra, còn do điệu, tức là thanh trắc và thanh bằng của các chữ trong câu quyết định điều đó.
Lấy cảm hứng từ “"Truyện Kiều"” của Nguyễn Du, vở cải lương thể nghiệm “Đợi Kiều” vừa được công diễn tại Nhà văn hóa Thanh Niên TP Hồ Chí Minh cho thấy một thế hệ trẻ có khuynh hướng tìm kiếm những vẻ đẹp mới từ kho tàng nghệ thuật của cha ông. Thân phận Thúy Kiều nối mạch cảm hứng sáng tạo trên sàn diễn hiện đại, thực sự gợi mở cho nhiều thao thức của nghệ sĩ và công chúng.
Mang đậm chủ nghĩa “Nữ quyền sinh thái”, vở “Đợi Kiều” hứa hẹn mang đến cho khán giả nhiều bất ngờ bởi tính thể nghiệm đột phá từ hình thức trình tấu cho đến phần âm nhạc. Ở đó, cả “Truyện Kiều” lẫn cải lương đều rất “trẻ”, rất gần với hơi thở đương đại.
Màu sắc của bộ Kiều pháp lam không bó hẹp trong khuôn khổ trang trí mà còn đạt đến sự phối màu hòa quyện của hội họa. Đặc biệt, bộ tranh này là tác phẩm độc bản duy nhất vẽ Kiều bằng pháp lam ở Việt Nam hiện nay.
Ngày 14/4, 24 bức tranh được họa sĩ Lê Thiết Cương vẽ trên cảm hứng từ Truyện Kiều cùng cuốn Truyện Kiều đặc biệt gồm 24 tranh của Lê Thiết Cương và toàn bộ nội dung Truyện Kiều của Nguyễn Du in năm 1925 chính thức ra mắt tại Hà Nội.
“Truyện Kiều” – kiệt tác của đại thi hào Nguyễn Du đã trở thành một cái tên quen thuộc với người Việt suốt hơn 200 năm qua. Cũng trong hai thế kỷ qua, đã có hàng ngàn công trình lớn nhỏ, từ chuyên luận cho tới các bài viết bàn về đủ các góc cạnh của “Truyện Kiều”. Thế nhưng, với những người say mê tác phẩm kinh điển này, Truyện Kiều vẫn tiếp tục là một miền đất hứa hẹn những khai phá mới, những điểm nhìn mới.
“Truyện Kiều” của Cụ Nguyễn Du kết tinh văn hóa Việt, điều này đúng ở cả phương diện ngôn từ. Chỉ một đơn vị chữ “sân” mà được nhắc tới 23 lần, một trong những hình tượng xuất hiện nhiều nhất. Đối chiếu với “Kim Vân Kiều truyện” của Thanh Tâm tài nhân thì hầu như nó vắng bóng.
