“Word of the year”: Thế giới thu nhỏ chỉ trong một từ

Khi năm 2025 sắp kết thúc, các nhà ngôn ngữ học, từ điển học lại công bố những từ ngữ được tìm kiếm nhiều nhất, phổ biến nhất trong năm vừa qua và trao danh hiệu “Word of the year” (hay “Từ của năm”) cho chúng. Qua đó, ta có thể hiểu thế giới năm qua “vận hành” thế nào và tinh thần thời đại chỉ bằng một từ duy nhất.

Từ văn hóa thần tượng

Mới đây, Từ điển Cambridge của Vương quốc Anh đã chọn “parasocial” là từ đại diện cho năm 2025 như thông lệ thường niên suốt một thập kỷ qua. Để đưa ra kết quả này, họ đã xem xét tần suất tìm kiếm lẫn tra nghĩa của hàng chục từ khóa. Về ngữ nghĩa, Từ điển Cambridge định nghĩa “parasocial” là “mối liên hệ mà ai đó cảm thấy giữa họ và một người nổi tiếng nào đó, như một nhân vật trong sách, phim hoặc trí tuệ nhân tạo”.

67 du%3fc coi là t%3f d%3f th%3f h%3f tr%3f kh%3fng d%3fnh b%3fn thân, dù nó ch%3fng có nghia gì.jpg -0
67 được coi là từ để thế hệ trẻ khẳng định bản thân, dù nó chẳng có nghĩa gì.

Nói cụ thể hơn, nó chỉ mối quan hệ một chiều mà nhiều người thường có với các thần tượng hay nghệ sĩ mà mình yêu thương. Từ này kết hợp giữa “social” (xã hội) với tiền tố “para” có gốc Hy Lạp nghĩa là “tương tự hoặc cạnh bên nhưng tách biệt với chủ thể”. Nó lần đầu được sử dụng vào năm 1956 trong nghiên cứu về truyền thông đại chúng và tương tác xã hội của hai nhà xã hội học là Donald Horton và Richard Wohl thuộc Đại học Chicago.

Nói về quyết định chọn “parasocial” làm từ của năm, Tổng biên tập Từ điển Cambridge là Colin McIntosh cho biết dựa trên dữ liệu tìm kiếm tại trang web cũng như Google, thì “mối quan tâm của công chúng đối với thuật ngữ này đã tăng mạnh trong năm nay”, nhất là vào ngày 30/6.

Mọi thứ khởi đầu từ việc YouTuber Darren Watkins nổi tiếng cố gắng chặn một người hâm mộ quá khích xâm phạm cuộc sống riêng tư, khi người này liệt kê tất cả những gì mà cô cho là bằng chứng cho thấy Watkins có tình ý với mình.

Bài đăng nhanh chóng gây sốt với hơn 11,2 triệu lượt xem và 62.000 lượt thích trên nền tảng X (tên cũ là Twitter), từ đó khơi mào cuộc thảo luận về các mối quan hệ trực tuyến ảo và ranh giới giữa người hâm mộ và thần tượng. Sau đó nhiều người đã gọi bài đăng nói trên là “ảo tưởng parasocial đỉnh cao”, từ đó các ảnh chụp màn hình, meme hài hước... bắt đầu lan truyền chóng mặt, dẫn đến sự lên ngôi của thuật ngữ này.

Chia sẻ về lựa chọn này, McIntosh cho biết: “Từ ngữ của năm 2025 thật thú vị nếu xem xét từ góc độ ngôn ngữ, bởi nó chuyển đổi một thuật ngữ chuyên ngành thành khái niệm được những người bình thường sử dụng trên mạng xã hội”.

Ông cũng mở rộng phạm vi để cho thấy “parasocial” không chỉ hiện diện trong sự vụ của Watkins mà còn là nữ ca sĩ Taylor Swift cùng bức ảnh đính hôn với bạn trai cầu thủ bóng bầu dục Travis Kelce tốn nhiều giấy mực. Thế giới công nghệ cũng được liệt kê, khi giới quan sát cho rằng thay vì đồng loại bằng da bằng thịt, ngày càng có nhiều người chuyển sang dùng các chatbot trí tuệ nhân tạo để kết bạn, thậm chí từ đó hình thành các mối quan hệ lãng mạn.

Giáo sư tâm lý xã hội thực nghiệm Simone Schnall tại Đại học Cambridge cho biết các mối quan hệ xã hội “cận biên” này đã “định nghĩa lại cộng đồng người hâm mộ, người nổi tiếng và cách ứng xử với AI trong môi trường trực tuyến”. Bà cho biết sở dĩ điều này trở nên thường xuyên vì niềm tin vào giá trị truyền thông chính thống bị phá vỡ, dẫn đến “những mối quan hệ không lành mạnh và căng thẳng với các ngôi sao”.

Trong khi đó, mối quan hệ một chiều với những người nổi tiếng như Taylor Swift có thể dẫn đến những diễn giải lời bài hát quá mức cũng như tạo ra những cuộc tranh luận gay gắt trên nền tảng trực tuyến. Ngoài “parasocial”, những từ khác cũng được tìm kiếm nhiều có thể kể đến “slop” - thuật ngữ chỉ hình ảnh và video AI vô nghĩa được sản xuất tràn lan trên mạng xã hội và “memeify” - hành động biến hình ảnh thành meme lan truyền nhanh chóng trên Internet...

Nếu Cambridge tập trung vào văn hóa thần tượng và AI, thì Collins lại chọn một từ phản ánh rõ cách công nghệ tái cấu trúc quy trình sáng tạo. Cụ thể, Từ điển Collins đã chọn “vibe coding” (lập trình bằng cảm xúc) là từ của năm 2025 trong truyền thống công bố “Word of the year” đã có từ năm 2013. Theo Collins, đây là thuật ngữ lóng có nghĩa “sử dụng trí tuệ nhân tạo để lập trình dựa trên những diễn giải bằng ngôn ngữ tự nhiên”.

Nói đơn giản, nếu trước đây một chương trình hay ứng dụng nào đó muốn hoạt động thì các kỹ sư được đào tạo từ các trường kỹ thuật phải vận dụng kiến thức về lập trình, thì giờ đây nhờ Chat GPT và các ứng dụng AI khác, người không chuyên chỉ cần mô tả mục đích bằng ngôn ngữ nói và ngay sau đó các ứng dụng này sẽ đưa cho họ một đoạn code mới.

Alex Beecroft - Giám đốc điều hành Từ điển Collins cho biết: “Việc chọn “vibe coding” là từ của năm thể hiện hoàn hảo sự phát triển song hành giữa ngôn ngữ và công nghệ. Nó báo hiệu bước chuyển lớn trong việc phát triển phần mềm, nơi AI giúp lập trình dễ dàng hơn, qua đó cho thấy sự tích hợp liền mạch giữa khả năng sáng tạo của con người và trí tuệ máy móc đã thay đổi cơ bản cách tương tác của chúng ta với máy tính”.

24 tỉ từ tra cứu được sàng lọc

Theo chia sẻ, Từ điển Collins đã sàng lọc 24 tỉ từ được tra cứu và sử dụng thường xuyên nhất từ các phương tiện truyền thông (trong đó có mạng xã hội) để theo dõi sự phát triển và thay đổi của từ ngữ hiện đại. Trong đó “vibe coding” bắt đầu có tần suất xuất hiện nhiều hơn kể từ lần đầu xuất hiện vào tháng 2 năm nay, khi Andrej Karpathy - cựu giám đốc nhánh AI tại Tesla và là nhà nghiên cứu tại OpenAI - mô tả cách trí tuệ nhân tạo có thể giúp ai đó tạo ra một ứng dụng mới.

Mặc dù được ca ngợi “dân chủ hóa” quy trình lập trình, nhưng phương pháp này cũng bị chỉ trích vì bỏ qua kiến thức nền tảng về mã nguồn và rủi ro bảo mật tiềm ẩn. Ngoài thuật ngữ này thì những từ khóa được tìm kiếm nhiều nhất gồm “clanker” thể hiện sự thất vọng và ngờ vực của mọi người đối với các chatbot, “glaze” ám chỉ việc khen ngợi hoặc tâng bốc ai đó quá mức/không xứng đáng, “broligarchy” hướng đến giới tinh hoa ở Thung lũng Silicon và khả năng gây ảnh hưởng chính trị sau khi họ tham dự lễ nhậm chức của Donald Trump...

vibe coding cho th%3fy s%3f giao thoa gi%3fa công ngh%3f và kh%3f nang con ngu%3fi.jpg -1
Vibe Coding cho thấy sự giao thoa giữa công nghệ và khả năng con người.

Một từ khác góp phần định hình năm 2025 được đưa ra bởi trang web Dictionary.com là “67” (phát âm là “six-seven” thay vì “sixty-seven”). Năm nay quyết định này trở nên đặc biệt khi nó là một con số thay vì một từ - điều đầu tiên xuất hiện trong truyền thống đã có từ năm 2010. Càng độc đáo hơn khi “67” dường như chẳng có ý nghĩa gì, bởi nó ám chỉ đến những thứ vô tri, không quan trọng, không thể giải nghĩa.

Trang này cho biết nghĩa của nó “khá phức tạp khi vài người gán cho nó nghĩa “tàm tạm”, trong khi số khác lại cho là “có thể thế này, có thể thế kia”. Nói cách khác, nó mang đầy đủ đặc điểm của một “brain rot” (“trí tuệ thối nát”, ý chỉ những suy nghĩ đâu đâu) - thuật ngữ mà Từ điển Oxford chọn là “Word of the year” năm ngoái.

Từ điển trực tuyến cho biết “67” được chọn sau khi các nhà thống kê phân tích hàng loạt dữ liệu (gồm các tiêu đề, xu hướng mạng xã hội và kết quả tìm kiếm), từ đó thấy nó tăng mạnh vào mùa hè năm nay. Về nguồn gốc, nó bắt nguồn từ bài hát “Doot Doot (67)” lan truyền chóng mặt trên TikTok và Instagram của rapper Skrilla. Nhiều người nổi tiếng khác như các ngôi sao bóng rổ cũng dùng nó trong các cuộc phỏng vấn, góp phần giúp nó nổi tiếng toàn cầu.

Với thế hệ trẻ, “67” trở thành cách nói mang nghĩa đùa bỡn, khi chúng muốn chọc tức phụ huynh bằng cách sử dụng cách nói chẳng mang nghĩa gì. Đồng thời theo các nhà nghiên cứu, giới trẻ cũng dùng nó như cách tự khẳng định bản thân, nhằm chứng minh mình vượt trội và tách khỏi thế hệ già cỗi trước đó.

Trong khi nhiều người nhận thấy từ này có sự thú vị đặc biệt, thì đa số lại cảm thấy lo lắng khi từ ngữ đã không còn mục đích khởi thủy là gọi tên, điểm mặt sự vật, sự việc, hiện tượng, mà thay vào đó rỗng không, không chứa trong mình bất cứ hàm nghĩa nào cả.

Họ đặt vấn đề, nếu “67” có nghĩa là vô tri trong năm 2025, thì những con số khác liệu có tiếp tục định hình các năm tiếp theo? Một lần ít ỏi thì chẳng sao, nhưng nếu cứ thế tiếp tục, nó sẽ tạo ra những thói quen nghiêm trọng, nơi từ ngữ bị hạ cấp chỉ còn là một phương tiện phục vụ mục đích cá nhân vô nghĩa lý.

Từ những điều trên có thể thấy rằng thông qua việc chọn ra “Word of the year”, năm 2025 đang bị thống trị bởi các thế lực trực tuyến, mạng xã hội, công nghệ cũng như thế hệ trẻ, nơi AI ngày càng tiệm cận đời sống, trong khi con người ngày càng cô độc đến nỗi tìm đến các mối quan hệ thần tượng một chiều, mà hài hước hơn đó hoàn toàn có thể là một chatbot vô cảm.

Đoàn Tuấn Anh

Các tin khác

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

Trải qua 80 năm xây dựng và trưởng thành, Báo Công an nhân dân (CAND) không chỉ là tiếng nói của lực lượng CAND, mà còn là địa chỉ tin cậy, gắn bó của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ cả nước. Từ những trang viết, cuộc trò chuyện đến sự đồng hành trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tình cảm chân thành mà giới văn nghệ sĩ dành cho Báo CAND đã góp phần bồi đắp mối gắn kết bền chặt giữa báo chí với đời sống văn học, nghệ thuật, giữa người cầm bút với những người làm nghệ thuật. Qua năm tháng, sự tin yêu, trân trọng và đồng hành ấy đã trở thành một phần ý nghĩa trong hành trình phát triển của tờ báo. Sức lan tỏa của một cơ quan báo chí không chỉ ở những trang viết mà còn ở khả năng kết nối con người bằng niềm tin và những giá trị nhân văn.

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh hiện là Phó trưởng đoàn Kịch cổ điển, Nhà hát Kịch Việt Nam. Anh được biết đến là một nghệ sĩ có nhiều khám phá độc đáo, mới mẻ với kịch đương đại, lịch sử, thiếu nhi. "Bén duyên" và bị cuốn hút với các vở diễn về đề tài hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân (CAND) đã giúp anh có nhiều trải nghiệm mới mẻ. Phóng viên Chuyên đề Văn nghệ Công an có cuộc trò chuyện với NSND Tạ Tuấn Minh.

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Từ những giai điệu thấm đẫm tình quê hương đến những câu chuyện lay động lòng người, chương trình nghệ thuật "Kết nối yêu thương" gửi đi thông điệp giản dị mà sâu sắc: Không ai nên đơn độc trước nghịch cảnh. Đằng sau mỗi người phụ nữ đau yếu, mỗi em nhỏ mang bệnh hiểm nghèo là một phận đời cần được chở che, một ước mơ cần được níu giữ. Khi những trái tim cùng rung lên nhịp đập yêu thương, nghệ thuật không chỉ chạm đến cảm xúc mà còn khơi dậy trách nhiệm cộng đồng, thắp lên hy vọng cho những cuộc đời còn nhiều gian khó.

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Liên hoan phim (LHP) Tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16 (diễn ra từ ngày 18 đến ngày 26/9) quy tụ 25 tác phẩm điện ảnh tài liệu đặc sắc đến từ Việt Nam và các quốc gia châu Âu. Đây không chỉ là “bữa tiệc” điện ảnh, mở ra cơ hội giao lưu, hợp tác giữa những người làm nghề mà còn là cầu nối để dòng phim đặc biệt này đến gần với công chúng hơn.

Ca sĩ Tùng Dương đã tổ chức riêng nhiều live concert.

Từ “độc đạo” đến đại chúng

25 năm trong nghề, Tùng Dương đã có một hành trình đặc biệt mà không nhiều nghệ sĩ thế hệ anh có thể làm được. Đó là hành trình của một nghệ sĩ luôn muốn bước ra khỏi vùng an toàn, không ngừng thử nghiệm, tìm kiếm những giới hạn mới của giọng hát và tư duy âm nhạc. Nhưng cũng chính trên hành trình tưởng như ngày càng đi xa ấy, Tùng Dương lại ngày càng trở về gần hơn với những điều căn cốt: gia đình, tình yêu, con người, quê hương, đất nước, những giá trị đã làm nên căn tính của mình.

Buổi gặp gỡ báo chí giới thiệu chương trình “Phú Quang - Còn mãi một tình yêu” tại Nhà hát Hồ Gươm

Âm nhạc không chỉ là ký ức

Gần 5 năm sau ngày nhạc sĩ Phú Quang rời cõi tạm, những giai điệu của ông vẫn hiện diện trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Năm 2026, ba người con của ông chính thức tiếp nhận di sản âm nhạc mà cha để lại. Nhưng câu chuyện di sản âm nhạc Phú Quang không chỉ là câu chuyện của một gia đình tiếp nhận một gia tài nghệ thuật. Nó đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để di sản âm nhạc của một nhạc sĩ được bảo vệ, được trao truyền và tiếp tục sống trong đời sống đương đại?

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Ngày nay, nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời nhận được sự bàn luận sôi nổi trên mạng xã hội cùng những bài review phim xuất hiện dày đặc. Tuy nhiên, giữa dòng chảy ồn ã ấy lại thiếu vắng những bài phê bình có chuyên môn, đi sâu vào ngôn ngữ điện ảnh, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa của tác phẩm. Để đời sống điện ảnh không chỉ dừng lại ở những lời khen - chê, đánh giá cực đoan, cần thêm những tiếng nói phê bình giàu tri thức, góp phần nâng cao thị hiếu và nuôi dưỡng tình yêu điện ảnh trong công chúng.

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm nghệ thuật đang trở thành xu hướng và mở ra nhiều hướng sáng tạo, góp phần làm mới cách tiếp cận và lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, điều này cũng yêu cầu nghệ sĩ cần sự hiểu biết, tôn trọng và trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà sản phẩm khai thác.

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” của Tố Hữu - một trong những bài thơ tiêu biểu viết về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, không chỉ là niềm vui của một cá nhân, hay của hàng chục triệu người, còn là niềm vui hồi sinh của một dân tộc vừa thoát khỏi ách nô lệ, giành lại quyền làm chủ vận mệnh. Cũng là niềm vui được cống hiến và kiến tạo tương lai. “Vui bất tuyệt” trở thành cảm hứng chung cho nhiều tác phẩm nổi tiếng cùng chủ đề.

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Những người trẻ thế hệ 8x, 9x, 2000 đang lựa chọn cách tiếp cận lịch sử theo cách riêng của mình. Với họ, lịch sử là những câu chuyện được kể lại sống động trên các nền tảng số, hay những bộ phim, những bài hát, những tiểu thuyết hấp dẫn và ý nghĩa... giúp họ hiểu hơn về đất nước mình.

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

Bắt đầu lên sóng truyền hình ANTV (thứ Bảy, Chủ nhật) từ ngày 22/8 và trên kênh HTV9 (thứ Hai, thứ Ba) từ ngày 24/8, bộ phim truyền hình "Kế hoạch CM12" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng. Không chỉ khắc họa những cuộc đấu trí căng thẳng, "Kế hoạch CM12" còn làm nổi bật bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng của những cán bộ, chiến sĩ CAND trong hành trình bảo vệ An ninh Tổ quốc từ những ngày đầu đất nước thống nhất.

Trưởng thành cùng lực lượng

Trưởng thành cùng lực lượng

Trong hơn 80 năm xây dựng, phấn đấu và trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, có thể nói rằng, văn học nghệ thuật về lực lượng công an với sứ mệnh của mình đã góp phần đáng kể vào sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc, vì cuộc sống bình yên, hạnh phúc của nhân dân…

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Mới đây, việc 2 bộ phim kinh dị "BACKROOMS" và "Obsession" thắng lớn phòng vé đã gây ra nhiều bất ngờ. Bên cạnh việc được thực hiện bởi các nhà sáng tạo nội dung tuy không chuyên về điện ảnh nhưng lại mang đến sự mới mẻ, thích thú, thì thực tế này cũng cho thấy thể loại thriller/mystery hay giật gân/bí ẩn đang được yêu thích hơn bao giờ hết cả trong phim ảnh cũng như văn chương.

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Được đầu tư hoành tráng, công phu và giàu sáng tạo, các chương trình nghệ thuật về Công an nhân dân (CAND) thời gian qua không chỉ góp phần làm mới nghệ thuật chính luận mà còn lan tỏa sâu sắc hình tượng người chiến sĩ CAND bản lĩnh, nhân văn, gần gũi trong lòng công chúng.