Những sự hờn dỗi đáng yêu
Trần Hoài Dương là một người tính tình lành hiền. Anh sống nghĩa tình với chung quanh. Một người hết lòng với bạn bè, nhất là ngày anh làm biên tập văn xuôi ở báo Văn Nghệ. Sự chu đáo, tận tâm của anh với cộng tác viên khiến anh được nhiều người yêu quý, thân thiết. Nhưng Trần Hoài Dương có điều hơi cứng, vì viết cho thiếu nhi nên tính tình đôi lúc thất thường như trẻ nhỏ. Anh yêu quý bạn, nhưng cũng vì yêu quý quá nên ở anh có những ứng xử bất thường. Nhiều bạn bè “con chấy cắn đôi” với anh như nhà văn Nhật Tuấn, nhà thơ Hoàng Cát, nhà thơ Trúc Thông, nhà thơ Hoàng Hưng… vậy mà có lúc tưởng giữa họ đã không thể nhìn mặt nhau. Có những người quen biết, thân thiết đang vui vẻ, bỗng dưng không hiểu lý do sao thấy anh lạnh nhạt, không quan hệ. Sau vỡ lẽ, chỉ vì một cử chỉ, một câu nói vô tình của họ cũng khiến Trần Hoài Dương dỗi họ và tuyệt giao quan hệ. Thực tình Trần Hoài Dương là người hết sức chiều bạn, chăm sóc bạn nên hay có những hờn dỗi do nhạy cảm. Hiểu sự việc, hiểu tính Hoài Dương nên nhiều cuộc bạn bè, tôi đành phải đứng trung gian hòa giải.
Cách ngày Dương mất ít năm, một lần có việc từ Sài Gòn bay ra Hà Nội. Chẳng kịp về nhà, Dương gọi điện mời Trúc Thông, người mà anh rất quý mến, lại không quên nhắc Thông mời thêm cả vợ và con nhà thơ cùng đi ăn cơm chiều. Dương đưa vợ chồng Thông đến một nhà hàng sang trọng, ăn uống ngon lành, chuyện trò vui vẻ. Lúc ăn xong, mọi người còn đang uống nước thì trên tivi phát chương trình bóng đá quốc tế. Trúc Thông vốn là đệ tử trung thành của môn thể thao vua này xin phép Dương ghé sang xem diễn biến trận bóng thế nào, rồi ra ngồi lì trước màn hình. Mãi không thấy Thông quay lại dù Nguyệt, vợ Trúc Thông, nhắn gọi mấy lần nhưng Thông lấy lý do, xem bóng đá cũng là một hình thức đi thực tế… Không chờ được, Dương đứng lên thanh toán rồi chia tay vợ chồng Trúc Thông. Sau chuyện đấy Dương rất giận bạn, cho như thế là không tôn trọng nhau. Dương gần như tuyệt giao với Trúc Thông, nhưng nghe tin Trúc Thông ngã bệnh nặng thì lập tức Dương từ Sài Gòn bay ra ngay, lần hỏi bằng được địa chỉ mới của vợ chồng Trúc Thông đã chuyển từ Hồng Phúc ra xây nhà mới mãi ngoài đê sông Hồng để thăm bạn.
Sau khi chia tay Trinh, Trần Hoài Dương lặng lẽ một mình bên bạn bè và sách vở, không thấy thiết tha gì chuyện vợ con, dù bạn bè thúc giục. Tưởng sẽ không bao giờ Dương đi thêm bước nữa. Năm 2011, lúc Dương đã bước sang tuổi gần 70, khi gặp Nhật Tuấn, hai người rủ nhau ra ngồi ở quán bia hơi đầu hẻm Thích Quảng Đức gần nhà Dương. Suy nghĩ có vẻ đắn đo mãi, sau Dương mới nhỏ nhẹ nói với Tuấn:
“Mình hỏi điều này Tuấn phải trả lời thật nghiêm túc nhé.”
Rồi anh ngập ngừng:
“Mình định... lấy vợ, Tuấn bảo có nên không?”
Thật tình, khi ấy Dương đã có tuổi, cũng không lấy gì làm khỏe.
Nhật Tuấn cười nói:
“Chuyện này thì ông phải hỏi nó, sao lại hỏi tôi.”
Trần Hoài Dương ban đầu mặt ngớ ra chưa hiểu ý Tuấn, nhưng sau đó anh đỏ mặt khi hiểu ra “nó” là ai.
Cho là Nhật Tuấn nói xỏ mình nên sau bữa bia hơi đó, Dương không liên lạc lại với Tuấn. Dương mất chỉ sau đó ít lâu khiến Nhật Tuấn ân hận mãi vì câu nói đùa của mình. Nhưng muộn mất rồi.
Những ứng xử độc đáo
Theo lời kể của nhà văn Văn Hồng, qua nhà văn Định Hải, ông mới lần đầu gặp Trần Hoài Dương vào năm 1963, khi Trần Hoài Dương mới vừa 20 tuổi. Ngày ấy anh trắng trẻo, người mảnh khảnh, gầy gò, vóc dáng thư sinh, trẻ hơn tuổi rất nhiều, người đã có tác phẩm được in ở nhà xuất bản là “Em bé và bông hồng”. Các nhà thơ, nhà văn chuyên viết cho thiếu nhi như Định Hải, Văn Hồng, Viết Linh… đọc và rất thích...
Nhuận bút ngày đó khá cao so với lương tháng của cán bộ, một phần thưởng xứng đáng cho lao động sáng tạo, nhưng khi đến lĩnh, Trần Hoài Dương lại nói không nhận. Hỏi lý do, anh thành thật:
“Tôi thấy rất nhiều em còn thiếu sách đọc nên muốn góp một phần bé nhỏ của mình để thêm sách cho các em”.
Câu nói và việc làm của Trần Hoài Dương, theo Văn Hồng, thì đó là một việc làm độc đáo vì trước đó chưa một ai từng dám làm. Mà cũng không phải chỉ một lần. Trần Hoài Dương sau này có bài viết về cháu ngoan Bác Hồ Nguyễn Thị Nội, một em bé tàn tật, bài in trên báo Văn Nghệ. Nhuận bút của truyện ký này, Trần Hoài Dương cũng đã đem tặng Nội. Và từ đó cho đến nhiều năm sau, hàng tháng anh đều trích một phần thu nhập của mình giúp Nội ăn học.
Chép tay cuốn “Thời thơ ấu” của Maksim Gorky bằng tiếng Pháp
Ngày đang học tiểu học trên Bắc Giang, thỉnh thoảng Trần Hoài Dương về Hà Nội thăm gia đình. Một kỳ nghỉ hè anh được nghỉ lâu nên hàng ngày hay theo người anh ruột vào Thư viện Quốc gia. Phải nói khó với chị thủ thư, Dương mới được ngồi cạnh anh trai trong phòng đọc. Bất ngờ một lần Dương khi tra cứu danh mục tác giả M. Gorky thấy có cuốn sách mà anh trai nói đó là cuốn “Thời thơ ấu của Maksim Gorky”. Vì sách in tiếng Pháp nên Dương nhờ anh trai dịch và giải thích nội dung. Nhưng vì vốn tiếng Pháp của anh trai cũng có hạn nên thường lúng túng, không dịch hết ý, buộc Dương chỉ còn biết mê mẩn ngồi ngắm cuốn sách. Ấn tượng về cuốn sách qua các lời dịch câu được câu chăng của người anh trai khiến Dương càng thêm tò mò, rất muốn biết về những điều tác giả kể trong sách. Biết trình độ tiếng Pháp của anh trai không thể giúp gì được mà bố Dương tuy giỏi nhưng cụ không thể đến thư viện, nên Dương quyết định dành những ngày ở Hà Nội để đến Thư viện Quốc gia xin chị thủ thư cho phép ngồi chép lại quyển “Thời thơ ấu” bằng tiếng Pháp ấy. Thấy cậu bé ngoan ngoãn, lễ phép nên cô thủ thư thông cảm, linh động cho phép Dương ở lại trong thư viện suốt từ sáng đến khi thư viện đóng cửa. Buổi trưa, khi mọi người đi ăn cơm hết, riêng Dương đã mang sẵn thức ăn, hôm thì mấy củ khoai, hôm mấy củ sắn hoặc chiếc bánh mỳ, cốt sao cho qua bữa. Anh đã chép đến ê ẩm mình mẩy, tê dại cả mấy ngón tay. Khoảng gần 3 tuần lễ sau, anh mới nhẹ nhõm thở phào khi thấy mấy cuốn vở dày kín chữ đã hoàn thành.
Dương đem ngay về khoe bố và nhờ bố dịch. Người bố rất vui vì con trai ông suốt bao ngày ròng rã, dù không biết tiếng Pháp nhưng đã “kỳ công” chép lại gần 300 trang sách bằng tiếng Pháp nên vừa cảm phục vừa thương con, không chút ngần ngại, ông nhẫn nại dịch tỉ mỉ từng trang trong cuốn sách cho con trai. Theo Dương, anh như bị thôi miên, cứ nửa nằm nửa ngồi bên cạnh, chăm chú nhìn vào miệng bố, vui buồn theo từng sự việc diễn ra trong tác phẩm. Với Dương, đây là một kỷ niệm không bao giờ có thể quên vì như anh đã có những dòng tự thuật trong tác phẩm “Miền xanh thẳm” của mình:
“Cậu bé Aliosa lấm lem bụi đất trong truyện sao mà gần gũi, mà thân thiết. Nhân vật ấy hiện ra một cách thật mạnh mẽ, với một tấm lòng chứa chan yêu thương nhưng cũng đầy quyết liệt, căm ghét cái xấu, không khoan nhượng trước những sự tha hóa của con người.”
Và chắc chắn câu chuyện cùng nhân vật ấy đã ảnh hưởng sâu sắc đến những trang văn và con người của nhà văn Trần Hoài Dương sau này.
1. Giải thưởng của Hội Nhà văn và Ủy ban Thiếu niên , Nhi đồng năm 1978 cho tác phẩm “Cuộc phiêu lưu của những con chữ”.
2. Giải nhất kịch bản phim cho thiếu nhi tại liên hoan phim Việt Nam lần thứ 6 năm 1983 cho tác phẩm “Bé Rơm”.
3. Giải A tác phẩm tuổi xanh năm 1993 và giải nhì cuộc thi truyện ngắn viết cho thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam và Ủy ban Bảo vệ bà mẹ và trẻ em Việt Nam năm 1994 cho tác phẩm “Một thoáng heo may phương Nam”.
4. Giải B (không có giải A) cuộc vận động sáng tác kịch bản múa rối TP Hồ Chí Minh tổ chức năm 2000.
5. Giải B cuộc vận động sáng tác truyện và tranh cho thiếu nhi của NXB Kim Đồng 1999-2000.
6. Giải B (không có giải A) của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2001 cho truyện dài “Miền xanh thẳm”.
