Tháng 12/1972 ông là Tham mưu phó đặc trách về tên lửa của Sư đoàn Phòng không Hà Nội 361, trực tiếp chiến đấu bảo vệ Hà Nội trong trận chiến 12 ngày đêm “Điện Biên Phủ trên không”. Năm 1979, ông tham gia chỉ huy phòng thủ và chiến đấu ở biên giới phía Bắc trước khi chuyển sang ngành tình báo chiến lược, làm Tùy viên quân sự ở Nga. Trước đó, trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954, ông nổi tiếng toàn mặt trận với tiếng kèn Harmonica thu phục nhân tâm lính Pháp… Ông là Thiếu tướng Đỗ Văn Phúc, hiện sống tại Thủ Đức - TP Hồ Chí Minh. Năm nay bước sang tuổi 95, với một máy trợ tim, nhưng tinh thần ông vẫn “mãi mãi tuổi 20”, vẫn sáng tác nhạc thiếu nhi, tình ca, vẫn thổi kèn Harmonica một cách hào hứng.
Tiếng kèn địch vận trong chiến dịch Điện Biên Phủ
72 năm trước, tình cờ ông trở thành một chiến sĩ địch vận nổi tiếng ở mặt trận Điện Biên Phủ, với cây kèn Harmonica. Trước đó, ông là Đại đội trưởng Đại đội 56- “bộ binh pháo”, Trung đoàn 98 của Tướng Vũ Lăng, Đại đoàn 316, phụ trách đánh ở đồi C1 và C2 trong chiến dịch Điện Biên Phủ. Và khi đó ông đã nổi tiếng mặt trận với sáng kiến “bắn súng cối ôm nòng”. Tình hình chiến sự lúc đó vô cùng ác liệt, 75% quân số đại đội của ông đã hy sinh trong cuộc chiến chiếm đồi C1, 6 cán bộ chỉ huy còn lại 2.
Thiếu tướng Đỗ Văn Phúc kể: “Tổng cục Chính trị đã cử một tổ công tác địch vận mang máy và loa xuống trận địa cối 81 của Đại đội bố trí cách đồi C1 400m. Tình cờ các anh thấy tôi có cây kèn Harmonica, nên bảo: "Ôi thế thì hay quá, anh biết bài nào thì anh cứ thổi".Và thế là tôi trở thành chiến sĩ địch vận từ giờ phút đó. Bài đầu tiên tôi thổi là "Vì nhân dân quên mình”, “Chiến sĩ ca”, “Làng tôi”, “Qua miền Tây Bắc”…, là những ca khúc được sáng tác thời kỳ ấy rất được bộ đội mình yêu thích, để cổ vũ tinh thần, động viên ý chí chiến đấu của đồng đội. Ngay khi phát loa ra, địch bắn ghê lắm. Đến ngày thứ hai, tôi quyết định thổi bài "One day when we were young" - ca khúc cổ điển nổi tiếng thập niên 40 tại châu Âu và vài bài nhạc Tây khác, chủ yếu là các bài nhạc đồng quê đang thịnh hành thời đó ở châu Âu. Khi loa của ta vừa phát, lúc đầu quân Pháp cũng như thói quen bắn ra xối xả nhưng khi giai điệu réo rắt tha thiết của bài “One day…”, rồi vài khúc nhạc Tây, tiếng súng thưa thớt rồi im hẳn.
Rồi đêm sau, đêm sau nữa, khi chúng tôi thổi kèn, và phát nội dung binh vận thì bên phía Pháp không còn bắn sang nữa. Tiếp theo sau đó ta đã chiếm được cứ điểm C1, tôi nghĩ chắc một phần có sự đóng góp của tổ binh vận, của tiếng kèn làm nhụt tinh thần ý chí chiến đấu của quân Pháp. Cũng từ đó tôi đã được các chiến sĩ ở mặt trận đặt biệt danh “Tiếng kèn địch vận ở Điện Biên Phủ”. Một biệt danh vừa là niềm tự hào vừa như một cái “mầm” để sau này rời cuộc chiến, ý thích và ước muốn sáng tác nhạc đã nhen nhóm trong tôi”.
Trong cuốn sách "Thung lũng cuối cùng", nhà sử học Pháp Pierre Rocolle cho biết: “Từ giữa tháng 3/1954, quân đội viễn chinh Pháp tại Điện Biên Phủ bắt đầu nghe thấy âm thanh từ hệ thống loa của Việt Minh đặt khắp nơi trên trận địa, với những lời kêu gọi đầu hàng bằng tiếng Việt, Pháp, Đức, Ảrập và âm nhạc được phát liên tục ngày đêm. Đó là một trong nhiều phương thức tác chiến mà Quân đội nhân dân Việt Nam đã sử dụng trên mặt trận đấu tranh tâm lý với đối phương”...
Được biết cây kèn Harmonica của ông đã trở thành một hiện vật- kỷ vật lịch sử cùng các hiện vật khác của các chiến sĩ Điện Biên Phủ ngày ấy, hiện được trưng bày trong Bảo tàng Cách mạng TP Hồ Chí Minh, được để trong chiếc hộp lót nhung đỏ rất trang trọng trong gian trưng bày “Kỷ vật của những người đi B” từ tháng 5/2000.
Cũng không phải sau chiến dịch Điện Biên Phủ, Thiếu tướng Đỗ Văn Phúc đã có thể thỏa nguyện ước mơ làm nhạc sĩ sáng tác ca khúc. Ông vẫn lại tiếp tục con đường binh nghiệp, được đi đào tạo quân sự ở Nga. Tháng 12/1972 ông là Tham mưu phó đặc trách về tên lửa của Sư đoàn 361 Phòng không Hà Nội- Sư đoàn “Cận vệ đỏ”, trực tiếp chiến đấu bảo vệ Hà Nội trong trận chiến 12 ngày đêm “Điện Biên Phủ trên không”. Đến chiến tranh biên giới phía Bắc, ông tham gia chỉ huy phòng thủ và chiến đấu ở biên giới trước khi chuyển sang ngành tình báo chiến lược, làm Tùy viên quân sự ở Nga cho đến ngày về hưu.
Thiếu tướng Đỗ Văn Phúc là một vị tướng trận hiếm hoi trong hàng tướng trận Việt Nam sau những khói lửa binh đao, lấy âm nhạc làm thú vui. Ông chơi đàn Piano rất giỏi, chơi đàn Guitar rất hay, ông cũng biết chơi đàn Organ và chơi những tiết tấu quân hành rộn ràng trên đàn. Như thói quen, và cũng là đam mê, buổi chiều nào ông cũng dành ít phút thư giãn để thổi Harmonica một khúc nhạc ngẫu hứng, như một hoài niệm về thời trai trẻ chinh chiến “tiếng kèn địch vận trên chiến trường Điện Biên Phủ”. Sáng tác đầu tay của ông, là ca khúc “Hoan hô chiến sĩ Điện Biên” khi kỷ niệm 60 năm chiến thắng Điện Biên Phủ, “là để kỷ niệm cho chính tôi và các đồng đội ở chiến trường Điện Biên năm xưa, cũng là kỷ niệm không thể quên với Đại tướng Võ Nguyên Giáp, và trên hết là kỷ niệm, tưởng niệm những đồng đội của tôi đã hy sinh ngày ấy...” - ông tâm sự.
Và sáng tác ca khúc, như một niềm đam mê, như một cách thư nhàn với cuộc sống của một tướng trận thời bình. Những ca khúc của ông cũng biểu lộ một tài hoa âm nhạc và có “duyên” với những cuộc hội diễn Binh chủng, ngành Quân y, trên sóng phát thanh VOV, VTV và còn đoạt nhiều giải thưởng âm nhạc cho ca khúc của mình. Tính đến nay ông đã có trong tay vài chục ca khúc, trong đó 2 ca khúc dành riêng cho tình yêu tên lửa: “Người canh giữ bầu trời”, “Kíp săn B.52”- ca ngợi những người lính trắc thủ tên lửa, trở thành bài ca của Quân chủng Phòng không - Không quân. Ông kể, hơn nửa cuộc đời binh nghiệp của ông gắn với Hà Nội, nên tình yêu của ông với Hà Nội như một chốn quê, một cõi nhớ, một vết khắc sâu sắc trong trái tim, tâm hồn, nên có khá nhiều ca khúc về Hà Nội như “Hà Nội, em và tôi”, “Nhớ mãi Hà Nội”... Ông cũng không quên cái nôi cuộc đời binh nghiệp là trường Lục quân Trần Quốc Tuấn, nên dành cho ngôi trường xưa một ca khúc thật ấm áp, phổ thơ cũng của bạn cùng trường là Nguyễn Hoàn: “Thăm trường cũ nhớ người xưa”.
Là một tướng trận nên ông hiểu sâu sắc cái giá của hòa bình, khát vọng hòa bình, ông có hai ca khúc phổ thơ của đồng đội: “Chim ơi đừng mỏi cánh” (thơ Hoàng Khánh - nguyên Phó chủ nhiệm Tổng cục Hậu cần) và “Chim nhạn” (thơ Trần Văn Giang - Chính ủy F.361). Do di chứng chiến tranh nên ông phải dùng máy trợ tim, lần thay máy thứ 3 vào tháng 4/2024, những cảm nhận ở ranh giới sinh tử được các bác sĩ chăm sóc, ông đặc biệt dành tình yêu cho ngành y với ca khúc “Hoa màu trắng”, với giai điệu tha thiết, trìu mến và nhiều chất thơ. Ca khúc đã được ngành Quân y dàn dựng hội diễn toàn quân nhiều lần và VOV thu phát sóng. Và như món quà tặng cho cháu ngoại, cũng là một hy vọng của tương lai đất nước, ông sáng tác ca khúc thiếu nhi: “Em đến trường”, đã được phát nhiều lần trên sóng HTV, và in trong báo thiếu nhi…
Kể từ khi về hưu, ông đã thực hiện ước mơ từ những ngày thổi kèn địch vận trên chiến trường chiến dịch Điện Biên Phủ, sáng tác ca khúc, như một niềm đam mê, như một cách thư nhàn với cuộc sống của một tướng trận thời bình.
