Tín hiệu từ Nhà Trắng và nỗ lực ngoại giao trong xung đột ở Iran

Tuyên bố “rời đi”

Trong một động thái gây bất ngờ cho giới quan sát quốc tế, Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 31/3 (giờ địa phương) đã ám chỉ rằng sự hiện diện quân sự của Mỹ trong cuộc chiến với Iran có thể sắp kết thúc. Phát biểu trước các phóng viên tại Nhà Trắng, ông Trump khẳng định: “Chúng tôi sẽ rời đi rất sớm. Có thể là trong vòng hai tuần, hoặc ba tuần nữa”.

Tuyên bố này đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong thông điệp của Washington. Kể từ khi bắt đầu Chiến dịch “Epic Fury”, Mỹ luôn duy trì lập trường cứng rắn, yêu cầu Tehran phải tuân thủ khung thỏa thuận ngừng bắn 15 điểm, bao gồm việc chấm dứt làm giàu uranium và mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz. Thế nhưng, khi được hỏi liệu một thỏa thuận ngoại giao có phải là điều kiện tiên quyết để Mỹ rút quân hay không, ông Trump thẳng thắn phủ nhận: “Iran không nhất thiết phải ký kết một thỏa thuận với tôi”.

Trong khi đó, Ngoại trưởng Marco Rubio trong chương trình “Hannity” của Fox News, cũng chia sẻ sự lạc quan thận trọng: “Chúng ta đã thấy vạch đích. Nó không phải hôm nay, cũng không phải ngày mai, nhưng nó đang đến gần”.

Dù các chính trị gia tại Washington nói về hòa bình, nhưng thực tế tại hiện trường lại cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Trong ngày 1/4, khu vực Trung Đông tiếp tục rung chuyển bởi các cuộc tập kích trả đũa với các điểm nóng có thể kể đến như Kuwait và Bahrain như máy bay không người lái (UAV) tấn công các bồn chứa nhiên liệu tại sân bay quốc tế Kuwait, gây ra hỏa hoạn lớn.

Tại Bahrain, chính quyền báo cáo một cơ sở công nghiệp bị tấn công bởi lực lượng Iran. Ở Qatar, một tàu chở dầu ngoài khơi Doha đã bị trúng đạn pháo chưa rõ của bên nào, gây hư hại thân tàu...

Ngoài ra, theo truyền thông Iran, các đợt không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel đã nhắm vào thủ đô Tehran cũng như cảng Shahid Haghani – cửa ngõ hành khách lớn nhất của Iran. Các quan chức địa phương chỉ trích đây là hành động “tội ác” nhắm vào hạ tầng dân sự.

Cuộc chiến không còn gói gọn giữa Mỹ, Israel và Iran. Lực lượng Houthi tại Yemen đã chính thức tham chiến với hành động phóng tên lửa vào Israel để ủng hộ Tehran. Trong khi đó, tại Lebanon, Israel tiếp tục thực hiện các cuộc không kích nhắm vào các chỉ huy cao cấp của Hezbollah ở Beirut, khiến ít nhất 7 người thiệt mạng. Quân đội Israel xác nhận đã thực hiện hơn 800 vụ tấn công, sử dụng tới 16.000 đơn vị đạn dược kể từ đầu cuộc chiến.

Áp lực nội bộ và rạn nứt tình đồng minh

Theo giới chuyên gia, có một số nguyên nhân đằng sau sự vội vã muốn chấm dứt chiến tranh của ông Trump, trong đó hàng đầu là kinh tế. Giá dầu và nhiên liệu tăng vọt đang trực tiếp bào mòn túi tiền của các hộ gia đình Mỹ, tạo thành một thách thức khổng lồ cho đảng Cộng hòa trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới.

Một cuộc thăm dò của Reuters/Ipsos cho thấy 2/3 dân Mỹ muốn chính phủ chấm dứt can dự vào xung đột ở Iran càng sớm càng tốt, ngay cả khi điều đó đồng nghĩa với việc không đạt được các mục tiêu ban đầu.

Thị trường tài chính toàn cầu đã phản ứng đầy nhạy cảm trước các tuyên bố của ông Trump. Chỉ số Nikkei 225 của Nhật Bản có lúc nhảy vọt 3,9%, trong khi chỉ số S&P 500 trên sàn Phố Wall tăng 2,9% vì các nhà đầu tư đặt cược vào khả năng xuống thang xung đột. Tuy nhiên, sự ổn định này vẫn rất mong manh khi eo biển Hormuz – nơi vận chuyển 20% lượng dầu và khí hóa lỏng của thế giới – vẫn đang bị phong tỏa trên thực tế.

Chiến sự tại Iran cũng đang phơi bày những rạn nứt sâu sắc trong liên minh quân sự phương Tây. Ông Trump đã công khai chỉ trích các quốc gia đồng minh, đặc biệt là Anh, vì không hỗ trợ đầy đủ cho nỗ lực chiến tranh của Mỹ.

Ngoại trưởng Rubio thậm chí còn dùng những từ ngữ nặng nề hơn: “NATO là một con đường một chiều. Châu Âu luôn tha thiết mong đợi Mỹ bảo vệ họ, nhưng lại không bước lên phía trước để cung cấp sự trợ giúp mà chúng tôi cần. Sau khi xung đột này kết thúc, chúng tôi sẽ phải xem xét lại mối quan hệ đó”.

Trong khi đó, các đồng minh tại khu vực như Các tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đang chuẩn bị cho một kịch bản quyết liệt hơn. Theo Wall Street Journal, UAE đang vận động Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc cho phép sử dụng vũ lực để khai thông eo biển Hormuz và đề xuất Mỹ chiếm đóng các đảo chiến lược trong khu vực.

Phía Iran dường như không hề nao núng trước những tín hiệu từ Mỹ. Theo Al Jazeera, Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi xác nhận có nhận được các thông điệp trực tiếp từ Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff thông qua các nước trung gian, nhưng ông khẳng định: “Đó không phải là đàm phán. Đó chỉ là những lời đe dọa và trao đổi quan điểm”.

Đáp trả lại các đợt không kích, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã công bố một “danh sách đen” gồm loạt tập đoàn công nghệ lớn của Mỹ bao gồm Microsoft, Google, Apple, Intel và Tesla. IRGC tuyên bố các doanh nghiệp này sẽ trở thành mục tiêu tấn công kể từ đêm 1/4. 

“Làn sóng” ngoại giao từ Á sang Âu

Trước nguy cơ xung đột vượt tầm kiểm soát, các cường quốc thế giới đã đồng loạt vào cuộc với những sáng kiến hòa bình cụ thể.

Trong khuôn khổ hội đàm tại Bắc Kinh hôm 31/3, Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị và Phó Thủ tướng Pakistan Mohammad Ishaq Dar đã đưa ra 5 đề xuất quan trọng nhằm khôi phục ổn định vùng Vịnh, bao gồm: Ngừng ngay lập tức các hoạt động thù địch; Khởi động các cuộc đàm phán hòa bình càng sớm càng tốt; Đảm bảo an toàn cho các mục tiêu phi quân sự; Bảo đảm an toàn hàng hải; Tuân thủ ưu tiên của Hiến chương Liên Hợp Quốc.

Pakistan khẳng định sẵn sàng đăng cai các cuộc đàm phán “có ý nghĩa” giữa Mỹ và Iran để giảm căng thẳng sau các cuộc tấn công nổ ra từ ngày 28/2.

Cùng ngày, Tổng thống Ai Cập Abdel-Fattah al-Sisi và Tổng thống Nga Vladimir Putin đã có cuộc điện đàm chiến lược. Ông Sisi nhấn mạnh vai trò của Ai Cập trong việc “hạ nhiệt căng thẳng và tránh nguy cơ hỗn loạn”. 

Đáng chú ý, Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa đã trao đổi trực tiếp với Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian, mô tả tình hình Trung Đông hiện nay là “cực kỳ nguy hiểm”. Ông Costa thúc giục Iran tham gia giải pháp ngoại giao qua kênh Liên Hợp Quốc để bảo vệ tự do hàng hải.

Tổng thống Pháp Emmanuel Macron đã đến Nhật Bản để hội đàm với Thủ tướng Sanae Takaichi. Dù chuyến thăm ban đầu tập trung vào năng lượng hạt nhân, nhưng chương trình nghị sự hiện đã bị chi phối bởi nỗ lực tìm kiếm “giải pháp chung” cho cuộc khủng hoảng Iran.

Giờ đây, mọi ánh mắt đang đổ dồn vào bài phát biểu toàn quốc của Tổng thống Trump dự kiến diễn ra sáng 2/4 (giờ Việt Nam). Đây được kỳ vọng sẽ là thời điểm Washington đưa ra lộ trình cụ thể cho việc rút quân hoặc một đề nghị hòa bình cuối cùng.

Tuy nhiên, với việc Israel vẫn đang đẩy mạnh chiến dịch không kích và sự tham gia của các lực lượng như Houthi và Hezbollah, “vạch đích” mà Ngoại trưởng Rubio đề cập có lẽ vẫn còn nằm sau những bức màn khói lửa chưa thể tan biến ngay lập tức.