1. Viết về tội phạm ma túy vùng cao, tiểu thuyết “Đỉnh Pu Sam Sảu” của Trần Nguyên Mỹ (NXB Công an nhân dân 2025; Giải B Cuộc thi viết tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài "Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống" lần thứ V, giai đoạn 2022-2025 do Bộ Công an phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức) không dựng nên một “vụ án”, cũng không dẫn dắt theo tuyến trinh thám hay phản ánh kiểu phóng sự thường tình. Đây là tiểu thuyết về những con người dám bước vào vùng cái ác để giữ lại ánh sáng cho cộng đồng.
Ngay từ trang đầu, tác phẩm đã thiết lập “thế giới xô lệch” bằng một chi tiết tưởng chừng nhỏ, nhưng lại mang tính quyết định về cảm quan: “Người Mông chưa quen nói là hoàng hôn, mà quen nói trực ngôn mặt trời rơi”. “Hoàng hôn” là một khái niệm thẩm mỹ gợi sự chuyển tiếp, sự lắng xuống, thậm chí có chút lãng mạn. Nhưng “mặt trời rơi” thì khác; nó là một sự kiện vật lý, thô ráp, gần như mang tính tai ương, tai nạn, tai biến. Khi ánh sáng được cảm nhận như một thứ có thể “rơi”, thì thế giới ấy thoạt kì thủy đã bị đặt vào trạng thái bất ổn.
2. Từ huyền thoại đến tội phạm, cuốn tiểu thuyết có sự thay thế lạnh lùng về không gian. Đỉnh Pu Sam Sảu ban đầu hiện ra như một không gian đậm đặc chất huyền thoại. Những “ba ông đầu rau” - ba chỏm núi, những đoàn “quân ma”, động Hang Trấu… tất cả tạo nên một vùng đất mà ranh giới giữa người và phi nhân không rõ ràng. Điều này không phải mới trong văn học vùng cao, nhưng cách xử lý ở đây có điểm khác biệt. Huyền thoại trong tác phẩm trở thành dư chấn, tức một thứ còn sót lại, bị thực tại mới chiếm dụng. Chi tiết về những đoàn “nửa ma nửa người” lầm lũi đi qua rừng núi, với “tay thụt thò chỉa ra như là họng súng đen sì chết chóc” là một ví dụ điển hình của việc huyền thoại đã bị nhiễm màu hiện thực bạo lực.
Nhưng bước ngoặt thực sự của không gian nằm ở động Hang Trấu. Từ một nơi “ma quỷ chen chúc”, cấm kị, nó bị chiếm lĩnh và biến hình thành “thủ phủ ma túy tuyệt mật nội bất xuất ngoại bất nhập”. Huyền thoại bị xâm chiếm bởi tội phạm. Và tội phạm không phế tẩy huyền thoại, mà ẩn mình trong nó. Cái ác hiện đại vì thế không cần tạo ra thế giới riêng, mà kí sinh ngay trên thế giới đã có. Nghĩa là, huyền thoại không bị xóa bỏ, mà bị thay thế chức năng. Nếu trước đây người dân sợ động Hang Trấu vì những điều bất khả tri/ bất khả giải, thì giờ đây họ sợ nó vì quá rõ nó là gì. Điều này tạo nên một cảm giác rất lạnh, khi cái ác hiện đại không cần huyền thoại, nhưng nó sẵn sàng tận dụng huyền thoại như một lớp vỏ che chắn.
Từ đây, không gian bị chiếm lĩnh bắt đầu vận hành theo logic riêng của nó. Cái ác dần lan ra như một hệ sinh thái. Không còn cần trung tâm điều khiển, nó tự tái sinh, tự trương nở, và tự hợp thức hóa sự tồn tại của mình. Không chỉ nằm ở động Hang Trấu, nó còn xuất hiện trong quán rượu tứn khửn, trong những kẻ “tỉ phú thời gian”, trong những gia đình giàu có bất minh, trong sự im lặng của người dân…
“Người có luật của người, ma có quy luật của ma, nhưng ở Pu Sam Sảu người và ma chẳng có quy luật gì”. Đây không đơn thuần là mô tả, mà còn là một chẩn đoán. Khi một cộng đồng mất đi quy luật, thì cái ác không cần quy hoạch, không cần cơ cấu tổ chức. Nó tự sinh trưởng. Điều này khiến tiểu thuyết vượt ra khỏi khuôn khổ chống tệ nạn thông thường, để dự báo, cảnh tỉnh. Tác phẩm không dừng ở việc nói về ma túy, mà dấn sâu hơn, nói về sự rạn vỡ của cấu trúc xã hội. Và ở cấp độ này, chống lại cái ác không chỉ là việc triệt phá tội phạm, mà còn là hành trình củng cố lòng dân, khai thông dân trí, gầy dựng niềm tin cộng đồng, tái cấu trúc đời sống.
3. Song song với “thủ phủ ma túy”, tiểu thuyết của Trần Nguyên Mỹ còn dựng lên một “tiền đồn dân trí”: trường học, những người cắm bản gieo chữ giữa hiểm nguy.
Nếu tiếp cận theo lối đọc tiểu thuyết tâm lý, có thể thấy nhân vật trong “Đỉnh Pu Sam Sảu” chưa được đào sâu nội tâm theo kiểu giải phẫu tinh vi. Nhưng tác phẩm không chủ ý vận hành theo logic đó.
Tác phẩm mới của nhà văn Trần Nguyên Mỹ.
Trong trường cấu trúc căng thẳng của tiểu thuyết, nhân vật có lẽ là những điểm chịu lực hơn cả. Thầy Lù Cở: đại diện cho trí thức bản địa - một người Mông, hiểu vùng đất, nhiệt huyết thay đổi. Cô Nguyễn Lam: yếu tố ngoại lai - người Kinh, mang ánh sáng giáo dục.
Trong vai những thầy cô giáo vùng cao, Lù Cở và Nguyễn Lam thực hiện nhiệm vụ trinh sát nội tuyến, thâm nhập vào đời sống Pu Sam Sảu để tham gia triệt phá các đường dây ma túy ẩn sâu trong động Hang Trấu. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là tiểu thuyết không dừng lại ở mô-típ truyện nghiệp vụ đơn thuần. Càng sống lâu giữa bản làng, nhiệm vụ an ninh ấy càng mở rộng thành hành trình giữ dân, giữ bản thông qua gieo mầm tri thức. Dẫu không hoàn toàn làm chủ được hoàn cảnh, họ vẫn kiên trì bền bỉ hành động. Câu nói của Lù Cở “Chìa khóa của chúng ta là giữ dân bằng cách nâng cao dân trí” là một giải pháp, một niềm hy vọng, giữa thực tại dân trí thấp, ma túy lan tràn, người dân sợ hãi. Như vậy, ý niệm khai thông dân trí để giữ an ninh không còn là khẩu hiệu hành chính, mà trở thành một lựa chọn nhân văn, minh triết của tác phẩm.
Chi tiết “từ đây vùng cao Pu Sam Sảu mới xuất hiện mặt trời trí tuệ” tải chở một xác tín, rằng ánh sáng con chữ sẽ thay đổi đời sống; nhưng cũng truyền dẫn một nghịch lý: “mặt trời” chưa từng hiện diện một cách tự nhiên. Và như vậy, giáo dục ở đây không chỉ là mở mang, mà còn là một phương thức giữ gìn an ninh từ gốc.
4. Ngôn ngữ “Đỉnh Pu Sam Sảu” thô ráp như hiện thực, nhưng được kiểm soát chặt chẽ, tức được sử dụng với một ý thức rất rõ. Có những đoạn rơi vào diễn ngôn chính sách, khiến văn chương tạm thời lùi lại phía sau; hay có những nhân vật mang chức năng của loa phát ngôn… Nếu nhìn ở một góc khác, chính những “chênh” này lại phản ánh tác phẩm đang đứng giữa hai lực kéo: một bên là nhu cầu văn học (tạo hình, biểu tượng, nhịp điệu), và một bên là nhu cầu xã hội (phản ánh, cảnh báo, can thiệp). Phải chăng, sự không hoàn toàn thuần văn chương ở đây lại làm tăng hàm lượng tính chân thực của tác phẩm? Và chính sự “rơi” ít nhiều của phẩm tính văn chương lại vô tình phù hợp với logic chung của tác phẩm: một thế giới mà ngay cả văn chương cũng trở nên bất an trong tính tự trị của nó?
5. Tiểu thuyết của Trần Nguyên Mỹ đã vượt lên chủ nghĩa đề tài dễ dãi, để nói về sự tan rã của trật tự biểu tượng ở một cộng đồng biên viễn. Từ huyền thoại, ngôn ngữ, giáo dục đến luật lệ, mọi thứ đều bị xâm nhập. Chính vì vậy, cuộc chiến đích thực của những người công an - giáo viên trong tác phẩm là nhằm giữ cho cộng đồng ấy không rơi hẳn vào trạng thái vô quy luật.
Học giả người Pháp Georges Bataille, trong lời mở đầu cuốn tiểu luận Văn học và cái ác, đã viết: "Văn học là hình thức thể hiện rõ nét của cái ác, một cái ác theo tôi nghĩ, một giá trị tối thượng. Nhưng quan niệm này không đòi hỏi sự vắng thiếu đạo đức, nó yêu cầu một siêu đạo đức". Thiết nghĩ, đạo đức của Đỉnh Pu Sam Sảu không nằm ở những lời khẳng quyết, mà ở niềm tin, rằng ngay trong một thế giới nơi ánh sáng có thể "rơi”, vẫn có những con người lặng lẽ gom nhặt chắt chiu ánh sáng.
