Trong không gian tĩnh lặng bên tách trà sen Bách Diệp thơm nồng giữa lòng Hà Nội, nhà báo Hồ Quang Lợi-người đã dành hơn 40 năm cống hiến cho sự nghiệp báo chí, đã dành cho PV Báo CAND một cuộc trò chuyện cởi mở về nghề báo trong kỷ nguyên số. Với ông, dù công nghệ có xoay vần, phát triển đến đâu, trái tim và sự tử tế của người cầm bút vẫn là những giá trị bất biến để báo chí khẳng định vị thế trước "cơn lốc" mạng xã hội.
AI không hiểu được cảm xúc của xã hội và người dân
PV: Thưa nhà báo Hồ Quang Lợi, chúng ta đang chứng kiến một cuộc chuyển mình chưa từng có của báo chí dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI). Là người quan sát và nhiều năm làm công tác quản lý báo chí, giờ đây tiếp tục phụ trách công tác truyền thông số, ông nhìn nhận thế nào về sự "xâm lấn" này?
Nhà báo Hồ Quang Lợi: Báo chí Việt Nam đang trải qua một cuộc chuyển mình sâu sắc chưa từng có về phương thức làm nghề. Công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, đã tác động trực tiếp, quyết định cách thức chúng ta tạo ra sản phẩm báo chí. Hiện nay, câu hỏi không phải là "có sử dụng AI hay không" mà là "sử dụng như thế nào cho phù hợp".
AI thực sự là một "trợ thủ" đắc lực. Nó giúp chúng ta giảm thiểu thời gian tập hợp dữ liệu, thực hiện những thao tác mà trước đây tốn rất nhiều công sức. Tuy nhiên, chúng ta phải hiểu rõ cơ chế của nó. Đó là AI vận hành dựa trên thuật toán và dữ liệu lớn. Nó có thể viết bài rất nhanh, logic trơn tru, nhưng nó không có trái tim, không có tâm hồn, không hiểu được cảm xúc của xã hội và người dân. Những gì AI viết ra thường thiếu đi "độ phập phồng", thiếu hơi thở thực tế của đời sống.
Nhà báo Hồ Quang Lợi.
Cần cảnh báo ”căn bệnh lười biếng" trong lao động báo chí. Đâu đó có những nhà báo vẫn chỉ ngồi một chỗ, đặt câu lệnh cho AI và từ đó cho ra đời những sản phẩm báo chí mang tính "salon", hời hợt.
Nếu quá lệ thuộc vào công nghệ, báo chí sẽ tự đánh mất vai trò của mình đối với xã hội. Công nghệ thúc đẩy sáng tạo của nhà báo chứ không thay thế lao động thực sự của nhà báo.
PV: Áp lực về tốc độ đưa tin trong cuộc đua với mạng xã hội đang khiến không ít phóng viên, cơ quan báo chí lúng túng. Vậy làm thế nào để chúng ta vừa nhanh, vừa chính xác mà không bị "hụt hơi", thưa ông?
Nhà báo Hồ Quang Lợi: Nếu báo chí coi tốc độ là vấn đề số một để chạy đua với mạng xã hội thì đó là một sai lầm hoàn toàn. Một vấn đề vừa xảy ra, khi báo chí còn đang qua các khâu ở trong quy trình làm việc thì mạng xã hội đã đăng tải rồi.
Tôi cho rằng, giá trị của báo chí nằm ở chỗ chính chúng ta là người kiểm chứng. Mạng xã hội có thể nói đủ thứ đúng hoặc sai, tốt hay xấu, nhưng báo chí phải trả lời được câu hỏi: Cái đó có thật không? Vì sao nó xảy ra? Tác hại thế nào và giải quyết ra sao? Báo chí chính là câu trả lời cho các vấn đề trên mạng xã hội bằng những thông tin chính xác, tin cậy và bổ ích.
Trong thời đại công nghệ, độ tin cậy và sức thuyết phục chính là "con đường sống" của báo chí. Độc giả tìm đến báo chí để tìm sự thật, tìm lẽ phải và công lý. Đó là sứ mệnh thiêng liêng mà báo chí phải bảo vệ, không được lùi bước trước cái xấu, cái ác.
PV: Ông có nhắc đến khái niệm "báo chí kiến tạo", "báo chí giải pháp". Phải chăng đây là hướng đi để báo chí khẳng định vai trò, giá trị khác biệt trong thời đại công nghệ, chuyển đổi số?
Nhà báo Hồ Quang Lợi: Đúng vậy! Báo chí ngày nay không chỉ dừng lại ở việc phản ánh "vừa xảy ra cái gì". Người đọc cần biết bản chất của sự việc là gì, nó tác động thế nào đến các mối quan hệ xã hội và đặc biệt là hướng xử lý ra sao. Báo chí phải đưa ra được giải pháp, phải có tinh thần phản biện để góp phần xây dựng xã hội dân chủ, tập hợp ý chí nguyện vọng của người dân và trí tuệ của giới chuyên gia.
Tuy nhiên, khi thực hiện phản biện, nhà báo phải hết sức tỉnh táo để không bị các thế lực xấu lợi dụng, cài cắm ý đồ gây xáo trộn nhân tâm. Điều này đòi hỏi bản lĩnh chính trị và sự tinh thông nghề nghiệp rất cao.
Đừng để sự “hào nhoáng” của công nghệ che lấp nội dung hời hợt
PV: Nói về chuyển đổi số trong báo chí, nhiều tòa soạn vẫn đang loay hoay với bài toán đầu tư trang thiết bị. Theo ông, đâu là yếu tố quyết định sự thành công của quá trình này?
Nhà báo Hồ Quang Lợi: Nhiều nơi vẫn nghĩ chuyển đổi số đơn giản là đưa nội dung lên nền tảng số hoặc mua sắm máy móc thiết bị. Nhưng kinh phí hay thiết bị chỉ là yếu tố cần, yếu tố quyết định là tư duy hệ thống, từ người đứng đầu đến từng phóng viên.
Chuyển đổi số phải nằm trong toàn bộ mô hình thiết kế, từ cách vận hành, quản trị tòa soạn đến cách phân phối nội dung dựa trên việc hiểu hành vi công chúng. Tư duy hệ thống ở đây phải là tư duy hướng về phía trước, để khi cần có thể bổ sung phương tiện mới mà hệ thống không bị lạc hậu.
Tôi đã từng khảo sát ở nước ngoài, người ta làm theo nhóm: Ba người làm nội dung kết hợp chặt chẽ với một người làm công nghệ. Nội dung và công nghệ phải gắn với nhau trong từng thao tác làm nghề chứ không phải làm xong nội dung rồi mới chuyển cho bộ phận công nghệ.
PV: Hiện nay, các hình thức báo chí hiện đại như Longform, Megastory, Infographic... đang rất thịnh hành. Ông có lời nhắn nhủ nào để sự "mãn nhãn" về hình thức không lấn át chiều sâu nội dung?
Nhà báo Hồ Quang Lợi: Đây là một vấn đề rất thời sự. Những hình thức đó nếu có nội dung tốt đi kèm thì sẽ vô cùng sống động và hấp dẫn. Tuy nhiên, tôi muốn nhấn mạnh: Đừng để sự hào nhoáng của công nghệ che lấp sự non kém, hời hợt và nông cạn của nội dung. Có những tác phẩm nhìn rất rực rỡ, khung hình chuẩn, màu sắc đẹp nhưng đọc vào lại thấy thiếu hơi thở đời sống, không có chiều sâu. Sự hời hợt về nội dung chính là "cái chết" của báo chí, dù nó có được khoác lên mình chiếc áo công nghệ lộng lẫy đến đâu.
PV: Là một nhà báo đi trước, ông có lời khuyên nào dành cho những đồng nghiệp trẻ - những người sinh ra và lớn lên trong "thế giới số" nhưng có lẽ chưa hiểu hết sự gian khổ của các thế hệ làm báo đi trước?
Nhà báo Hồ Quang Lợi: Các bạn trẻ bây giờ có ưu thế vượt trội về sử dụng công nghệ, đó là điều đương nhiên. Nhưng lời khuyên chân thành của tôi là: Các bạn hãy đọc lại những tác phẩm báo chí nổi tiếng của các nhà báo đi trước trong chiến tranh, trong những giai đoạn gian khổ của xã hội.
Tôi thường khuyên các nhà báo trẻ hãy đến Bảo tàng Báo chí Việt Nam. Tại đó, khi nhìn thấy 33 số báo của Báo Quân đội nhân dân được xuất bản ngay tại mặt trận Điện Biên Phủ trong 56 ngày đêm khói lửa, chúng ta mới thấy hết được sự quả cảm, tài năng và sáng tạo của tiền nhân. Chỉ với 5 người tại mặt trận mà họ làm được những điều phi thường như thế.
Vào bảo tàng không phải chỉ để xem quá khứ, mà là để được "tiếp lửa" truyền thống, để thấy mình có trách nhiệm cao cả hơn với sự nghiệp báo chí hôm nay. Công nghệ có thể thay đổi, nhưng lý tưởng làm nghề, đạo đức nghề nghiệp và tâm thế phục vụ nhân dân là bất biến.
PV: Ông thường nhắc đến cụm từ "người làm nghề tử tế". Theo ông, trong thời đại số, sự tử tế ấy trong nghề báo được định nghĩa như thế nào?
Nhà báo Hồ Quang Lợi: Với tôi, làm nghề tử tế có hai khía cạnh. Thứ nhất là phải tinh thông nghề nghiệp: Trong thời đại này, anh phải vừa làm tốt nội dung, vừa sử dụng tốt công nghệ (AI, mạng xã hội, nền tảng số) để phục vụ việc làm báo. Thứ hai, và là quan trọng nhất, là đạo đức nghề nghiệp. Anh làm nghề vì ai? Vì cá nhân, vì nhóm lợi ích hay vì cộng đồng, đất nước?
Cho dù công nghệ phát triển đến đâu, báo chí vẫn phải lấy con người làm trung tâm. Mọi vấn đề chính sách to lớn cuối cùng đều phải hướng đến số phận con người, cuộc sống người dân. Một nền báo chí tôn trọng con người, yêu thương con người và bảo vệ lẽ phải chính là nền báo chí có tương lai.
PV: Trân trọng cảm ơn ông về cuộc trò chuyện đầy tâm huyết này!
