Di sản đạo học và khát vọng chấn hưng đất nước

Văn Miếu – Quốc Tử Giám không chỉ là di tích của truyền thống hiếu học. Đó là bằng chứng về một tư duy kiến quốc: muốn nước mạnh, phải bắt đầu từ việc đào tạo con người và biết quy tụ, trọng dụng hiền tài.

I. Một quyết sách kiến quốc, không chỉ một ngôi trường

Năm 1070, dưới triều vua Lý Thánh Tông, Văn Miếu được dựng lên. Năm 1075, triều đình mở khoa thi Nho học đầu tiên. Năm 1076, vua Lý Nhân Tông cho lập Quốc Tử Giám. Ba dấu mốc nối nhau trong sáu năm làm thành một thiết kế hoàn chỉnh: Văn Miếu xác lập không gian tôn vinh đạo học; khoa thi mở ra phương thức chọn người bằng học vấn; Quốc Tử Giám tạo dựng nơi đào tạo nhân lực bậc cao cho quốc gia.

Đặt vào bối cảnh Đại Việt thế kỷ XI, lựa chọn ấy càng đáng nể. Một nhà nước vừa củng cố nền độc lập có đủ lý do để dồn sức cho thành lũy và binh bị. Vậy mà nhà Lý đã sớm nhận ra: giữ nước có thể bằng gươm giáo, nhưng dựng nước lâu dài phải bằng tri thức. Đó là bước chuyển trong tư duy xây dựng quốc gia, từ xác lập chủ quyền sang bồi đắp năng lực nội sinh.

Thiết chế ấy không đứng yên. Năm 1253, vua Trần Thái Tông đổi thành Quốc Học viện, mở cửa đón nho sĩ trong nước, kể cả con em thường dân học giỏi. Thời Lê sơ, trường mang tên Thái Học viện; năm 1483, vua Lê Thánh Tông cho mở rộng quy mô.

Và ở đó có người thầy Chu Văn An, Tư nghiệp Quốc Tử Giám đời Trần, người dâng Thất trảm sớ xin chém bảy nịnh thần, rồi từ quan về dạy học. Ông để lại một chân lý: tri thức chỉ thực sự có nghĩa khi đi cùng nhân cách và trách nhiệm trước vận nước. Đào tạo ra người giỏi, nền giáo dục nào cũng có thể làm. Đào tạo ra người xứng đáng gánh việc nước, chỉ nền giáo dục coi trọng cả tài lẫn đức mới làm được.

II. Pho sử đá về phép dùng người

Nếu Quốc Tử Giám là thiết chế đào tạo thì 82 bia Tiến sĩ là bộ tư liệu hiếm có về cách cha ông nghĩ và làm đối với nguồn lực con người. Dựng từ năm 1484 đến năm 1780, các tấm bia ghi danh 1.304 nhà khoa bảng của 82 khoa thi, từ năm 1442 đến năm 1779. Điều quý nhất nằm ở các bài ký, nơi mỗi triều đại nói rõ vì sao phải trọng người hiền, chọn người bằng cách nào và đòi hỏi gì ở người được chọn.

Tấm bia đầu tiên, dựng năm 1484 cho khoa thi năm 1442, khắc bài ký của Thân Nhân Trung với mệnh đề đã thành kinh điển:

“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh và lên cao, nguyên khí suy thì thế nước yếu và xuống thấp”.

Nguyên khí là sức sống bên trong. Đặt hiền tài vào vị trí ấy là khẳng định: sự hưng vong của một nước không tùy thuộc trước hết vào những gì nước ấy có, mà vào chất lượng những con người nước ấy đào tạo, lựa chọn và sử dụng.

Bia đá không chỉ tôn vinh. Bia còn răn. Tên đã khắc vào đá thì người đời sau sẽ nhìn vào đó mà phân biệt người ngay, kẻ gian. Quan hệ giữa quốc gia và nhân tài vì thế là quan hệ hai chiều: nhà nước có trách nhiệm tìm kiếm, đào tạo, trọng dụng; người tài có trách nhiệm tu dưỡng và cống hiến.

Trong 1.304 Tiến sĩ có tên trên bia, 225 vị từng được cử đi sứ phương Bắc. Người được đào tạo không chỉ ngồi nơi công đường; họ mang trí tuệ và bản lĩnh Đại Việt ra đối thoại với bên ngoài. Năm 2010 và 2011, hệ thống bia lần lượt được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương và Di sản tư liệu thế giới.

III. Kế thừa tinh thần, vượt qua khuôn mẫu

Trân trọng di sản không có nghĩa là lý tưởng hóa quá khứ. Nền giáo dục khoa cử có những giới hạn lịch sử không thể né tránh: cửa trường chủ yếu mở cho thiểu số, phụ nữ đứng ngoài; nội dung bó trong kinh điển, xem nhẹ thực học; mục đích trước hết là phục vụ bộ máy quân chủ. Khi kỷ cương lỏng lẻo, chính khoa cử cũng biến chất: giữa thế kỷ XVIII, có thời chỉ cần nộp ba quan tiền là được miễn khảo hạch để vào thi Hương, để lại trong sử sách cái tên chua chát “sinh đồ ba quan”. Một khi bằng cấp tách khỏi thực tài, thứ suy trước tiên chính là nguyên khí.

Cách mạng đã kế thừa phần tinh hoa và vượt qua phần giới hạn ấy. Ngày 14/11/1945, khi nền độc lập mới hơn hai tháng tuổi, trên báo Cứu Quốc, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết bài “Nhân tài và kiến quốc”, khẳng định: “Kiến thiết cần có nhân tài”. Trước đó, ngay sau ngày độc lập, Người đã phát động diệt giặc dốt, coi việc học là quyền lợi và bổn phận của mọi người dân. Hai việc ấy là một: cầu hiền cho hôm nay và mở rộng cửa học để có hiền tài cho mai sau. Từ chỗ nguyên khí được chắt lọc trong một tầng lớp, nay nguồn hiền tài là toàn dân. Và thước đo người tài, như Người căn dặn, là có tài phải có đức, vừa hồng vừa chuyên.

IV. Khơi thông nguyên khí trong kỷ nguyên mới

Việt Nam hôm nay đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng, làm chủ khoa học công nghệ. Tài nguyên quyết định không còn là đất đai hay vốn, mà là trí tuệ con người. Nhận thức ấy đã thành đường lối của Đảng: Nghị quyết số 45-NQ/TW (2023) về xây dựng và phát huy vai trò đội ngũ trí thức; Nghị quyết số 57-NQ/TW (2024) về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 71-NQ/TW (2025) về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo. Ba nghị quyết tiếp nối mạch tư duy đã định hình từ thời Lý: tôn vinh tri thức, đào tạo con người, trọng dụng người tài.

Nhưng từ nghị quyết đến cuộc sống là một quãng đường phải đi bằng thể chế và hành động. Phải phát hiện người tài từ nhiều con đường; đánh giá bằng năng lực, sản phẩm và hiệu quả cống hiến; trao quyền tương xứng với trách nhiệm; bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám phản biện. Phải bảo đảm công bằng trong tiếp cận giáo dục có chất lượng, để đứa trẻ ở vùng cao, hải đảo cũng có đường đi tới tài năng của mình, bởi hiền tài không chọn nơi sinh. Và không thể để bệnh hình thức, tư duy nhiệm kỳ, thói cào bằng làm thui chột những gì quý nhất.

Thời đại trí tuệ nhân tạo càng làm đòi hỏi ấy gay gắt hơn. Khi máy móc có thể ghi nhớ và tra cứu thay con người, lối học thuộc lòng để ứng thí mất dần giá trị; thứ làm nên hiền tài là tư duy độc lập, năng lực sáng tạo và nhân cách. Một nền giáo dục còn nặng về điểm số và bằng cấp sẽ lặp lại đúng giới hạn của khoa cử xưa.

Di sản chỉ sống khi quá khứ được chuyển hóa thành năng lực tinh thần của hiện tại. Di sản lớn nhất của 950 năm không phải những tấm bia ghi danh người thành đạt, mà là ý thức trách nhiệm bồi đắp nguyên khí quốc gia. Giữ gìn Văn Miếu – Quốc Tử Giám là giữ gìn ký ức văn hiến; tiếp nối tinh thần Quốc Tử Giám là xây dựng một nền giáo dục thực chất, một thể chế biết trọng dụng nhân tài, một quốc gia phát triển bằng trí tuệ của chính mình.

Cha ông dựng Quốc Tử Giám để bồi đắp nguyên khí Đại Việt. Thế hệ hôm nay có trách nhiệm làm cho nguyên khí ấy được khơi thông và kết tinh thành sức mạnh Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Đó mới là cách tri ân sâu sắc nhất đối với tiền nhân.