Mô hình mới đặt ra yêu cầu mới: địa bàn rộng hơn, khối lượng công việc tăng, năng lực ứng dụng công nghệ và liên thông dữ liệu chưa đồng đều. Vì vậy, thước đo cuối cùng không nằm ở việc sắp xếp bộ máy, mà ở chỗ công việc có được giải quyết nhanh hơn, trách nhiệm rõ hơn, thủ tục thuận lợi hơn và người dân có thực sự cảm nhận được sự thay đổi hay không.
Nâng cao hiệu quả, mở ra cơ hội phát triển
Tinh gọn không có nghĩa là giảm người cơ học, mà là giảm đầu mối, giảm tầng nấc trung gian, khắc phục chồng chéo, đồng thời nâng cao chất lượng hoạt động. Mỗi nhiệm vụ phải bảo đảm sáu rõ: rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thời hạn, rõ quy trình và rõ kết quả; không để nhiều nơi cùng quản lý nhưng không nơi nào chịu trách nhiệm đến cùng.
Tinh gọn cũng không đồng nghĩa với dồn thêm việc cho cơ sở. Một khi nhiệm vụ tăng, phải bố trí đúng người, đúng việc, đúng năng lực; đồng thời cải tiến quy trình, ứng dụng công nghệ và bảo đảm điều kiện làm việc. Một bộ máy chỉ thực sự tinh gọn khi công việc được giải quyết nhanh hơn, phối hợp tốt hơn, trách nhiệm rõ hơn và người dân, doanh nghiệp không phải đi lại, chờ đợi nhiều lần. Cơ chế phối hợp liên thông được xác lập giữa cấp tỉnh và cấp xã trong các lĩnh vực then chốt như đất đai, đầu tư công, quy hoạch, giải quyết khiếu nại, tránh tình trạng "trên nóng, dưới lạnh" hoặc đùn đẩy trách nhiệm.
Việc tổ chức lại đơn vị hành chính, đặc biệt tổ chức lại không gian phát triển theo hướng liên kết vùng, kết nối hạ tầng, đất đai, nguồn nhân lực và các chuỗi sản xuất - dịch vụ, tạo ra không gian phát triển lớn hơn, hình thành động lực tăng trưởng mới, thuận lợi cho quy hoạch đồng bộ, thu hút đầu tư, phát triển doanh nghiệp, thúc đẩy đô thị hóa, thương mại, du lịch, công nghiệp, dịch vụ và nông nghiệp công nghệ cao.
Quan trọng hơn, chính quyền 2 cấp tạo điều kiện chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển: chủ động tháo gỡ điểm nghẽn, đồng hành cùng người dân và doanh nghiệp, biến tiềm năng thành nguồn lực và động lực phát triển. Cần bổ sung cơ chế phân bổ nguồn lực tài chính – ngân sách phù hợp cho cấp xã mới: định mức chi, tự chủ tài chính, cơ chế thưởng theo kết quả, để chính quyền cơ sở có đủ nguồn lực thực hiện nhiệm vụ ngày càng lớn.
Gần dân nhất để thực hiện trách nhiệm phục vụ
Hiệu quả của chính quyền không thể đo bằng số lượng cuộc họp hay báo cáo, mà phải được kiểm chứng bằng kết quả giải quyết công việc của người dân và doanh nghiệp. Chính quyền 2 cấp càng phải hướng mạnh về cơ sở, nắm chắc tình hình, lắng nghe ý kiến nhân dân và giải quyết kịp thời những vấn đề thuộc thẩm quyền. Thủ tục hành chính phải đơn giản, công khai, minh bạch, dễ thực hiện; người dân cần biết rõ phải làm gì, cơ quan nào chịu trách nhiệm, thời gian giải quyết bao lâu và có thể theo dõi tiến độ như thế nào. Cán bộ, công chức là hình ảnh trực tiếp của chính quyền. Tận tình hướng dẫn, tôn trọng, lắng nghe sẽ củng cố niềm tin của Nhân dân; ngược lại, quan liêu, cửa quyền, né tránh, sách nhiễu sẽ làm giảm niềm tin. Người dân đến cơ quan công quyền không phải để "xin – cho", mà để thực hiện các quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
Chính quyền gần dân trước hết phải thể hiện ở những việc cụ thể: hồ sơ được giải quyết đúng hạn, thủ tục thuận lợi, phản ánh chính đáng được tiếp nhận và xử lý kịp thời. Cần tăng cường vai trò giám sát của Hội đồng nhân dân các cấp và các kênh phản biện của nhân dân, qua Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức đoàn thể, hòm thư góp ý, nền tảng số để tiếng nói của người dân thực sự đi vào quá trình ra quyết định và đánh giá cán bộ.
Chuyển đổi số là điều kiện quan trọng để chính quyền 2 cấp hoạt động nhanh, minh bạch và hiệu quả hơn. Nhưng chuyển đổi số không phải chỉ là đưa hồ sơ, giấy tờ từ trên bàn lên máy tính; giá trị của nó phải được thể hiện bằng kết quả thực tế: giảm thời gian, giảm giấy tờ, giảm chi phí, giảm khâu trung gian và giảm phiền hà cho người dân. Dữ liệu phải được kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả; người dân không nên phải nhiều lần cung cấp những thông tin mà cơ quan nhà nước đã có. Do đó, cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng và cơ sở dữ liệu, đẩy mạnh liên thông, đồng thời đào tạo kỹ năng số cho cán bộ, nhất là cán bộ trực tiếp giải quyết công việc ở cơ sở. Công nghệ phải phục vụ con người, làm cho công việc nhanh hơn, chính xác hơn và thuận lợi hơn; không được trở thành một tầng thủ tục mới. Cần có lộ trình số hóa cụ thể theo từng năm, gắn với chỉ số đo lường được như: tỷ lệ dịch vụ công trực tuyến toàn trình, tỷ lệ hồ sơ số hóa, mức độ hài lòng của người dùng.
Bộ máy có tinh gọn đến đâu nhưng đội ngũ cán bộ không đáp ứng yêu cầu thì hiệu quả cũng không thể cao. Sau sắp xếp, địa bàn rộng hơn, công việc nhiều hơn và yêu cầu phối hợp cao hơn, đòi hỏi cán bộ không chỉ có chuyên môn mà còn phải có kỹ năng số, đạo đức công vụ, tinh thần trách nhiệm và thái độ phục vụ nhân dân. Đánh giá cán bộ chuyển mạnh từ hình thức sang kết quả: công việc có hoàn thành đúng hạn không, chất lượng thế nào, vấn đề thực tế có được giải quyết không và người dân có thuận lợi hơn không. Người có năng lực, trách nhiệm, dám đổi mới và tạo ra hiệu quả cần được ghi nhận; những biểu hiện né tránh, đùn đẩy, gây khó khăn cho người dân phải được chấn chỉnh. Đặc biệt, trách nhiệm của người đứng đầu phải được đề cao: sâu sát, quyết đoán, công tâm, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm và chịu trách nhiệm đến cùng về lĩnh vực được giao. Đồng thời, phải tạo môi trường để cán bộ chủ động, sáng tạo vì lợi ích chung nhưng luôn trong khuôn khổ pháp luật.
Phân cấp, phân quyền là điều kiện quan trọng để chính quyền 2 cấp phát huy tính chủ động và xử lý công việc sát thực tiễn. Việc thuộc thẩm quyền cấp nào thì cấp đó phải chủ động giải quyết và chịu trách nhiệm; hạn chế tình trạng công việc ở cơ sở nhưng vẫn phải chờ cấp trên, hoặc ngược lại, cấp trên giao việc nhưng không giao quyền, không giao nguồn lực.
Phân cấp phải gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát và hậu kiểm rõ ràng; tránh phân quyền nhưng buông lỏng, tin tưởng nhưng thiếu kiểm soát. Đồng thời, cần có cơ chế phối hợp liên thông giữa hai cấp trong xử lý các công việc xuyên suốt, đặc biệt ở các lĩnh vực nhạy cảm như đất đai, đầu tư công, quy hoạch, giải quyết khiếu nại. Quyền hạn đi đôi với trách nhiệm, nguồn lực đi đôi với nhiệm vụ, kiểm tra đi đôi với tin tưởng, đó là nguyên tắc bảo đảm phân cấp không trở thành phân tán, phân quyền không trở thành buông lỏng.
Lấy mức độ hài lòng của người dân làm thước đo
Bên cạnh các chỉ số hành chính, cần thể chế hóa việc khảo sát định kỳ mức độ hài lòng của người dân, đối với cán bộ, công chức và chính quyền 2 cấp. Đây là kênh phản hồi khách quan, giúp đo lường thực chất chất lượng phục vụ, phát hiện điểm nghẽn và điều chỉnh kịp thời.
Tối thiểu năm một lần, việc khảo sát cần do cơ quan độc lập (viện nghiên cứu, trường đại học, tổ chức xã hội nghề nghiệp,…) thực hiện để bảo đảm khách quan. Đối tượng được tiến hành là công dân từ 18 tuổi trở lên đã từng liên hệ giải quyết thủ tục hành chính hoặc sinh sống trên địa bàn, bảo đảm tính đại diện theo giới, độ tuổi, khu vực, dân tộc.
Nội dung cần thăm dò, khảo sát cần tập trung vào các yếu tố: thái độ phục vụ, thời gian giải quyết, tính công khai minh bạch, mức độ hướng dẫn, khả năng tiếp cận dịch vụ công, xử lý phản ánh kiến nghị.
Phương thức tiến hành có thể đa kênh (trực tuyến, điện thoại, phỏng vấn trực tiếp, qua ứng dụng VNeID), nhưng phải bảo đảm ẩn danh, khuyến khích phản hồi thẳng thắn. Trên cơ sở đó, đơn vị khảo sát cần có những chỉ số cụ thể, chẳng hạn như tỷ lệ hài lòng chung; tỷ lệ hài lòng theo lĩnh vực; tỷ lệ phản hồi; mức độ cải thiện qua các kỳ khảo sát. Sau khi việc khảo sát có kết quả, cần công bố công khai theo đơn vị, địa phương; gắn với đánh giá cán bộ, xếp loại chính quyền cơ sở; xử lý trách nhiệm người đứng đầu nếu tỷ lệ hài lòng thấp kéo dài.
Việc phân cấp khảo sát có thể thực hiện theo hai tầng. UBND cấp tỉnh tổ chức khảo sát định kỳ mức độ hài lòng của người dân đối với cán bộ, công chức và chính quyền cấp xã, phường. Kết quả là căn cứ đánh giá, xếp loại chính quyền cơ sở, xét thi đua, khen thưởng và xử lý trách nhiệm người đứng đầu. Các bộ, ngành Trung ương (hoặc cơ quan độc lập do Chính phủ giao) tổ chức khảo sát định kỳ mức độ hài lòng của người dân và doanh nghiệp đối với chính quyền cấp tỉnh, thành phố. Kết quả là một trong những chỉ số đánh giá năng lực điều hành, chất lượng phục vụ và mức độ hoàn thành nhiệm vụ của địa phương.
Hai tầng khảo sát phải thống nhất về bộ chỉ số, phương pháp và tiêu chí đánh giá, bảo đảm dữ liệu so sánh được giữa các địa phương và theo thời gian. Kết quả được công bố công khai, minh bạch; đồng thời tổng hợp, phân tích để phát hiện vấn đề, điều chỉnh chính sách và lan tỏa kinh nghiệm tốt. Đây là công cụ quan trọng để người dân thực sự trở thành chủ thể đánh giá chính quyền, góp phần xây dựng nền hành chính phục vụ, liêm chính và hiệu quả.
Sau 16 tháng vận hành, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đang từng bước ổn định và tiếp tục được hoàn thiện. Những khó khăn ban đầu cũng đang được nhận diện thẳng thắn, khắc phục kịp thời; nhưng quan trọng hơn là phải biến sự thay đổi về tổ chức thành sự đổi mới thực chất trong quản trị và phục vụ nhân dân; mỗi cấp phải chủ động, mỗi cán bộ phải tận tâm, mỗi nhiệm vụ phải có người chịu trách nhiệm đến cùng.
Chính quyền 2 cấp chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi bộ máy tinh gọn nhưng không yếu; phân quyền nhưng không buông lỏng; kỷ cương nhưng không máy móc; hiện đại nhưng không xa dân. Đích đến cuối cùng của cải cách là xây dựng một nền hành chính phục vụ, trong đó quyền lực được thực thi đúng pháp luật, trách nhiệm được đề cao và lợi ích chính đáng của Nhân dân luôn được đặt ở vị trí trung tâm hàng đầu.
