Để an toàn phòng cháy, chữa cháy trở thành năng lực phát triển của xã hội

Vấn đề không chỉ là chữa cháy nhanh hơn, mà là ngăn chặn nguy cơ từ sớm và có một hệ thống ứng phó đủ mạnh khi sự cố xảy ra.

An toàn PCCC là thước đo chất lượng phát triển

Đô thị hóa nhanh, mật độ dân cư và công trình ngày càng cao làm nguy cơ cháy, nổ biến đổi cả về tính chất lẫn mức độ phức tạp. Nhà ở kết hợp kinh doanh, chung cư cao tầng, nhà trọ và kho hàng xen kẽ khu dân cư, cơ sở dùng nhiều thiết bị điện và các dạng năng lượng mới tạo ra những nguy cơ mà phương thức quản lý truyền thống khó bao quát.

Một đám cháy không dừng ở thiệt hại của một ngôi nhà. Nó có thể cướp đi sinh mạng, phá hủy tài sản tích lũy của nhiều thế hệ, làm gián đoạn sản xuất và gây bất an trong cộng đồng. Và người gánh chịu nặng nề nhất thường là người lao động thu nhập thấp trong nhà trọ, chung cư mini, nhà ống ngõ sâu, nơi lối thoát nạn hẹp nhất và xe chữa cháy khó vào nhất. Bảo đảm an toàn PCCC, vì thế, cũng là bảo đảm công bằng xã hội: không ai bị bỏ lại trước nguy cơ chỉ vì sống trong những không gian rẻ hơn.

Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về xây dựng xã hội kỷ cương, an toàn, văn minh, hài hòa, phát triển đặt yêu cầu bảo đảm an ninh con người và nâng cao năng lực quản trị quốc gia. Trong tinh thần đó, PCCC phải được coi là một bộ phận cấu thành năng lực quản trị và bảo vệ xã hội, chứ không đơn thuần là nhiệm vụ ứng phó sự cố của một lực lượng chuyên ngành. Thước đo cuối cùng không phải là số cuộc kiểm tra hay số phương án được lập, mà là nguy cơ được ngăn chặn đến đâu, con người được bảo vệ thế nào.

Đổi mới thể chế: quản lý chặt chẽ, không tạo gánh nặng không cần thiết

Luật PCCC và cứu nạn, cứu hộ (CNCH) số 55/2024/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2025, là bước hoàn thiện quan trọng. Nhưng thực tiễn đặt ra yêu cầu kép: vừa khắc phục sơ hở trong quản lý, vừa tháo gỡ thủ tục chưa thật sự cần thiết để chi phí tuân thủ không trở thành lực cản đối với đầu tư, sản xuất, kinh doanh.

Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP ngày 18/5/2026 của Chính phủ đã tạo ra thay đổi đáng chú ý: từ ngày 1/7/2026, cơ quan Công an không còn thực hiện thủ tục kiểm tra công tác nghiệm thu về PCCC; trách nhiệm nghiệm thu và bảo đảm an toàn được đặt trực tiếp lên chủ đầu tư, chủ sở hữu công trình, chủ phương tiện. Cần nhấn mạnh: bãi bỏ thủ tục kiểm tra của cơ quan chuyên ngành không đồng nghĩa với bãi bỏ trách nhiệm nghiệm thu, càng không có nghĩa công trình được đưa vào hoạt động khi chưa bảo đảm an toàn.

Trên cơ sở đó, dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Quản lý, sử dụng vũ khí, vật liệu nổ và công cụ hỗ trợ và Luật PCCC và CNCH đang được Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ hai, khóa XVI, đề xuất sửa đổi 12 điều của Luật PCCC và CNCH. Hai nhóm thay đổi đáng chú ý là chuyển kiểm tra nghiệm thu sang hậu kiểm, và bỏ thủ tục cấp phép trước khi lưu thông đối với phương tiện PCCC, CNCH và vật liệu ngăn cháy, chuyển sang quản lý theo pháp luật về chất lượng sản phẩm, hàng hóa; đồng thời bổ sung trách nhiệm của chủ đầu tư, chủ sở hữu, chủ phương tiện và yêu cầu kê khai thông tin phương tiện để phục vụ truy xuất, hậu kiểm.

Điều cần quan tâm không chỉ là giảm được bao nhiêu thủ tục, mà là sau khi đổi phương thức quản lý, năng lực bảo đảm an toàn có được giữ vững và nâng lên hay không. Hậu kiểm không thể là thay một thủ tục bằng một thủ tục khác. Nó phải dựa trên dữ liệu, tiêu chí rủi ro rõ ràng, năng lực kiểm tra đủ mạnh và chế tài đủ sức răn đe; tập trung vào nơi nguy cơ cao, cơ sở vi phạm nhiều lần, thay vì dàn đều vào những cuộc kiểm tra hình thức. Giảm "tiền kiểm" đến đâu, hiệu quả "hậu kiểm" phải tăng tương ứng đến đó. Với phương tiện PCCC, bỏ giấy phép trước khi lưu thông không đồng nghĩa với buông lỏng chất lượng: cắt giảm thủ tục hành chính nhưng không cắt giảm tiêu chuẩn an toàn.

Cùng với đó là những công trình tồn tại từ trước, nhất là nhà ở kết hợp kinh doanh trong khu dân cư hạn chế về mặt bằng, lối tiếp cận. Không thể hợp thức hóa vi phạm gây nguy hiểm cho tính mạng con người; nhưng cũng không thể áp dụng máy móc yêu cầu mới mà thiếu lộ trình và giải pháp kỹ thuật khả thi. Kiên quyết với nguy cơ trực tiếp đe dọa tính mạng, đồng thời tạo điều kiện để người dân và doanh nghiệp có khả năng thực hiện. Đó là ranh giới phải giữ vững trong mọi quyết định sửa đổi chính sách.

Xây dựng lực lượng đủ mạnh từ trung tâm đến cơ sở, phát huy sức dân

Chỉ thị số 02-CT/TW ngày 31/1/2026 của Ban Bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác PCCC và CNCH trong tình hình mới, cùng Nghị quyết số 75/NQ-CP ngày 31/3/2026 của Chính phủ cụ thể hóa Chỉ thị, đã đặt việc tổ chức lực lượng vào trung tâm của bài toán, với thông điệp xuyên suốt: PCCC không thể chỉ là việc của ngành Công an; cấp ủy, chính quyền và người đứng đầu từng cơ quan, đơn vị, địa phương phải trực tiếp chịu trách nhiệm về an toàn trong phạm vi mình quản lý.

Trong chữa cháy, thời gian là tất cả. Khói và khí độc có thể lấy đi khả năng thoát nạn chỉ trong vài phút, và lực lượng chuyên nghiệp dù hiện đại đến đâu cũng không thể có mặt tức thời ở mọi nơi. Vì vậy, năng lực ứng phó phải là một hệ thống nhiều tầng: lực lượng chuyên nghiệp là nòng cốt, lực lượng tại chỗ là tuyến phản ứng đầu tiên, nhân dân là chủ thể phòng ngừa, cảnh báo và hỗ trợ thoát nạn.

Nhưng sức mạnh của hệ thống không thể chỉ đặt ở lực lượng chuyên nghiệp. Đội PCCC cơ sở, chuyên ngành, dân phòng cần được củng cố thực chất: có người được huấn luyện, có phương tiện, có người chỉ huy, có phương án phối hợp; cần nghiên cứu cơ chế lực lượng bán chuyên trách tại địa bàn nguy cơ cao, với địa vị pháp lý, chế độ chính sách và giới hạn trách nhiệm rõ ràng. Không thể giao nhiệm vụ nguy hiểm cho người chưa được đào tạo.

Phong trào toàn dân tham gia PCCC đã có nền tảng đáng kể: cả nước có 74.421 đội dân phòng với gần 600.000 thành viên; 56.412 mô hình "Tổ liên gia an toàn PCCC" và 61.722 "Điểm chữa cháy công cộng". Nhưng số lượng mô hình không tự động đồng nghĩa với năng lực ứng phó. Điều cần hỏi là các thành viên có thực sự biết phát hiện nguy cơ, báo cháy, hướng dẫn thoát nạn, sử dụng phương tiện đúng kỹ thuật hay không. Phải chuyển từ tuyên truyền kiến thức chung sang huấn luyện kỹ năng thực hành ở từng gia đình, khu dân cư, cơ sở sản xuất; và tuyệt đối không biến người dân thành lực lượng thay thế cho những nhiệm vụ chuyên môn, nguy hiểm. Sức mạnh không nằm ở số lượng lực lượng được thành lập, mà ở khả năng kết nối ba tầng lực lượng thành một hệ thống thống nhất, phản ứng đúng lúc, cứu được người và tài sản.

Từ xử lý sự cố sang quản trị rủi ro chủ động

Một nền quản trị PCCC hiện đại phải biết nguy cơ nằm ở đâu, hậu quả có thể lan rộng đến mức nào và lực lượng nào có thể tiếp cận trong bao lâu. Muốn vậy, cần chuyển mạnh từ quản lý dựa vào hồ sơ và kiểm tra định kỳ sang quản trị rủi ro dựa trên dữ liệu: cơ sở dữ liệu PCCC thống nhất, bản đồ nguy cơ cháy, nổ, những tuyến đường xe chữa cháy khó tiếp cận, những nơi thiếu nguồn nước. Công nghệ số, trí tuệ nhân tạo, cảm biến và cảnh báo sớm cần được ứng dụng mạnh hơn, nhưng phải hướng tới phát hiện sớm hơn, điều động nhanh hơn, chỉ huy chính xác hơn, chứ không dừng ở số hóa biểu mẫu. PCCC cũng phải được tích hợp ngay từ khâu quy hoạch đô thị: đường tiếp cận, nguồn nước, lối thoát nạn là yêu cầu thiết yếu, không phải hạng mục có thể cắt giảm để tiết kiệm chi phí.

Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp, yêu cầu phân định trách nhiệm càng cấp thiết. Khi không còn cấp huyện, cấp xã phải đủ năng lực nắm chắc cơ sở có nguy cơ, tổ chức lực lượng tại chỗ; cấp tỉnh phải có cơ chế điều phối, hỗ trợ chuyên môn và xử lý tình huống vượt quá khả năng của cơ sở. Rõ trách nhiệm là điều kiện để không xảy ra khoảng trống quản lý khi bộ máy thay đổi. Và hiệu quả quản trị phải được đo bằng chỉ số thực chất: số vụ cháy được ngăn chặn, thời gian tiếp cận hiện trường, số người được cứu, mức độ thiệt hại.

Xây dựng văn hóa an toàn trong mỗi gia đình, cơ quan và cộng đồng

Thể chế và lực lượng là điều kiện quan trọng, nhưng không thể thay thế ý thức và hành vi con người. Một hệ thống PCCC dù được đầu tư lớn vẫn có thể thất bại nếu chủ cơ sở vì lợi nhuận mà vi phạm quy định, người dân chủ quan với nguy cơ, cộng đồng thiếu kỹ năng ứng phó.

Văn hóa an toàn bắt đầu từ những việc cụ thể: không tùy tiện đấu nối điện, không để vật liệu dễ cháy chặn lối thoát nạn, không khóa kín lối ra khi có người bên trong, không coi việc có bình chữa cháy là đủ nếu không biết sử dụng. Trong trường học, kỹ năng thoát nạn cần được dạy phù hợp với lứa tuổi; trong doanh nghiệp, an toàn phải là một phần của trách nhiệm quản trị. Văn hóa ấy cũng đòi hỏi thái độ kiên quyết trước hành vi coi thường tính mạng người khác: cắt giảm hạng mục an toàn, cơi nới làm mất lối thoát hiểm, vô hiệu hóa thiết bị báo cháy. Xử lý nghiêm vi phạm là bắt buộc; đồng thời cần biểu dương những cơ sở, cộng đồng chủ động đầu tư cho an toàn.

Một xã hội văn minh không phải là xã hội không còn rủi ro, mà là xã hội có khả năng nhận diện, kiểm soát và ứng phó với rủi ro bằng thể chế nghiêm minh, lực lượng đủ mạnh, công nghệ phù hợp và trách nhiệm cộng đồng. An toàn PCCC phải trở thành năng lực nội tại của phát triển. Bảo vệ được tính mạng con người, giữ gìn được thành quả lao động và sự bình yên của cộng đồng chính là bảo vệ nền tảng cho sự phát triển bền vững của đất nước.