Sửa luật hình sự và tố tụng hình sự: Đúng ranh giới, chặt quyền lực, vững công lý

Hiếm khi hai bộ luật nền tảng của tư pháp hình sự cùng được đặt lên bàn nghị sự trong một kỳ họp. Tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI đang thảo luận đồng thời Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi) — dự thảo sau gồm 527 điều, bổ sung 34 điều mới. Đây là dịp xác lập lại ba ranh giới: giữa tội phạm với vi phạm có thể xử lý bằng công cụ pháp luật khác; giữa quyền lực đấu tranh với tội phạm và yêu cầu kiểm soát chính quyền lực ấy; giữa sự nghiêm khắc của hình phạt và sự chắc chắn của công lý.

Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Ban Chấp hành Trung ương đã đặt yêu cầu: pháp luật phải đồng bộ, khả thi, minh bạch; quyền lực phải được kiểm soát chặt chẽ; quyền con người, quyền công dân phải được bảo vệ. Một nền tư pháp mạnh không được đo bằng số người bị kết án hay độ nặng của bản án, mà bằng hai điều cùng lúc: không để lọt tội phạm và không làm oan người vô tội.

I. ĐÚNG RANH GIỚI: KHÔNG ĐỂ LUẬT HÌNH SỰ LẤN SANG LĨNH VỰC DÂN SỰ

Bộ luật Hình sự là công cụ nghiêm khắc nhất của Nhà nước. Vì vậy, câu hỏi của nhà lập pháp không chỉ là thêm hành vi nào vào danh mục tội phạm, mà là vì sao phải dùng đến chế tài hình sự, và khi nào biện pháp dân sự, hành chính, kinh tế thực sự không còn đủ.

Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị xác lập nguyên tắc không hình sự hóa các quan hệ kinh tế, dân sự; ưu tiên biện pháp dân sự, kinh tế, hành chính; trường hợp có thể xử lý hình sự hoặc không thì kiên quyết không xử lý hình sự. Việc của lần sửa luật này là đưa nguyên tắc đó vào chính cấu thành tội phạm, để nó không còn phụ thuộc vào cách hiểu của từng người áp dụng.

Không phải mọi vi phạm hợp đồng, sai sót quản trị hay thất bại đầu tư đều là tội phạm. Phải phân biệt rạch ròi rủi ro kinh doanh với gian dối có chủ ý, sai sót nghiệp vụ với cố tình vi phạm, tranh chấp dân sự với thủ đoạn chiếm đoạt. Ranh giới mờ thì người có năng lực không dám quyết, doanh nghiệp ngại đổi mới. Nhưng kẻ đội lốt kinh doanh để tham nhũng, lừa đảo, trục lợi thì phải bị xử lý đến nơi đến chốn — rõ ranh giới chính là để trừng trị đúng người.

Muốn vậy, dấu hiệu về lỗi, mục đích, hậu quả và quan hệ nhân quả phải được quy định cụ thể; khái niệm định tính phải có tiêu chí thống nhất. Một quy định tốt không phải là quy định trừng phạt rộng nhất, mà là quy định trừng phạt đúng nhất.

II. CHẶT QUYỀN LỰC: KHÔNG AI BỊ KẾT TỘI BẰNG SUY ĐOÁN

Nếu Bộ luật Hình sự trả lời câu hỏi “trừng phạt cái gì”, thì Bộ luật Tố tụng hình sự trả lời câu hỏi “chứng minh như thế nào”. Tội danh dù chặt chẽ cũng không bảo đảm được công lý nếu chứng cứ thu thập thiếu khách quan.

Tạm giam phải phục vụ yêu cầu tố tụng thực sự, không thể là phản ứng mặc nhiên chỉ vì vụ án gây chú ý. Phong tỏa tài khoản, kê biên tài sản phải đúng thẩm quyền, trình tự, phạm vi như Nghị quyết 68-NQ/TW đã yêu cầu. Yêu cầu này càng cấp thiết khi Quốc hội đồng thời xem xét cơ chế thí điểm thu hồi tài sản liên quan đến tội phạm không qua kết tội: công cụ càng mạnh, hàng rào bảo đảm càng phải vững.

Dự thảo mở rộng tố tụng điện tử, xét xử trực tuyến và thủ tục nhận tội, chấp nhận hình phạt. Nhưng tốc độ không được đánh đổi bằng sự thật. Dữ liệu số phải xác thực, toàn vẹn, truy xuất được nguồn gốc; sự nhận tội phải tự nguyện, có người bào chữa, và không bao giờ thay thế việc kiểm chứng khách quan.

Quy định số 132-QĐ/TW ngày 27/10/2023 của Bộ Chính trị về kiểm soát quyền lực trong điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án cần được luật hóa thành trách nhiệm cá nhân cụ thể khi làm sai lệch hồ sơ hay dùng chứng cứ trái pháp luật. Kiểm soát quyền lực không làm yếu điều tra; nó làm cho kết quả điều tra đứng vững.

III. VỮNG CÔNG LÝ: BÀI TOÁN TỬ HÌNH VỚI TỘI MUA BÁN MA TÚY

Thu hẹp hình phạt tử hình là chủ trương nhất quán, được Nghị quyết số 49-NQ/TW năm 2005 xác định: chỉ áp dụng đối với một số ít loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng. Từ năm 1985 đến nay, số tội danh có án tử hình đã giảm từ 44 xuống 10. Dự thảo lần này đề xuất chỉ giữ 4 tội: phản bội Tổ quốc, giết người, khủng bố và sản xuất trái phép chất ma túy; tội mua bán trái phép chất ma túy chuyển mức cao nhất sang tù chung thân. Đây mới là đề xuất, chưa phải quy định có hiệu lực.

Tại phiên thảo luận ngày 27/10, Bộ trưởng Bộ Công an Lương Tam Quang nêu những lý lẽ đáng suy ngẫm: nhiều người phạm tội bị lôi kéo, ép buộc, vẫn có thể cảm hóa; không ít đối tượng biết mình đối diện án tử đã chống đối đến cùng, dùng vũ khí tấn công lực lượng chức năng; mục tiêu cuối cùng là triệt phá cả đường dây. Có đại biểu bổ sung: vượt ngưỡng tử hình rồi thì mua bán gấp nhiều lần cũng chỉ chịu cùng một mức. Ở chiều ngược lại, nhiều đại biểu lo ngại kẻ cầm đầu đường dây hàng trăm kilôgam sẽ chỉ còn đối diện tù chung thân.

Theo tôi, hai luồng ý kiến này không loại trừ nhau, mà đang nói về hai nhóm người khác nhau. Lý lẽ nhân đạo đúng với những “tay chân” bị lôi kéo; nỗi lo của đại biểu đúng với những ông trùm đứng sau. Sai lầm chỉ xảy ra khi đặt cả hai nhóm vào cùng một khung hình phạt. Không nên quyết bỏ hay giữ chỉ theo xu hướng chung hay cảm giác nghiêm khắc, mà phải dựa trên đánh giá tác động công khai: cơ cấu đường dây, tỷ lệ chủ mưu bị bắt, hiệu quả thực tế của các khung hình phạt hiện hành.

Nếu bỏ tử hình, khung tù chung thân dành cho kẻ tổ chức đường dây quy mô đặc biệt lớn, xuyên quốc gia phải thực sự nghiêm khắc, hạn chế tối đa khả năng xét giảm, đi kèm tước bỏ triệt để lợi ích bất chính. Nếu chưa thiết kế được chế tài thay thế tương xứng, cần cân nhắc thận trọng việc giữ hình phạt cao nhất trong phạm vi rất hẹp, với điều kiện áp dụng rõ ràng và bảo đảm chặt chẽ chống oan sai.

Ma túy không chỉ là một loại tội phạm, mà là mối đe dọa trực tiếp tới sức khỏe giống nòi và tương lai thế hệ trẻ. Chỉ thị số 36-CT/TW ngày 16/8/2019 của Bộ Chính trị đã xác định đây là cuộc chiến của toàn hệ thống chính trị và toàn dân: hình phạt phải đi cùng truy dòng tiền, giảm cung, giảm cầu và phòng ngừa từ mỗi gia đình. Cuộc chiến ấy không thể thắng chỉ bằng mức án cao nhất, nhưng cũng không được để kẻ cầm đầu cảm thấy cái giá phải trả đã nhẹ đi.

Một điều luật nghiêm khắc nhưng mơ hồ sẽ dẫn đến tùy nghi. Một thủ tục nhanh nhưng thiếu bảo đảm sẽ sinh ra bất công. Thước đo cuối cùng của lần sửa luật này vì thế không nằm ở số tội danh hay mức hình phạt, mà ở chỗ người dân tin rằng mình được pháp luật bảo vệ, kẻ phạm tội biết rằng mình không thể thoát, và người vô tội chắc rằng mình sẽ không bị oan.