“Tôi là sĩ quan KGB”
Khoảng 1 giờ 30 sáng ngày 31/8/1971, cảnh sát London phát hiện một chiếc ô tô chạy loạng choạng trên đường Tottenham Court Road. Người điều khiển là Oleg Lyalin, 34 tuổi, nhân viên Cơ quan Đại diện Thương mại của Liên Xô tại London.
Lyalin say rượu. Khi bị bắt, ông nổi nóng và lớn tiếng tuyên bố: “Tôi là sĩ quan KGB!”. Viên cảnh sát Charles Shearer không coi lời nói đó là nghiêm túc. Với ông, Lyalin chỉ là một người say rượu gây rối.
Nhưng vài tuần sau, cái tên Oleg Lyalin xuất hiện trên khắp báo chí Anh.
Lyalin thực sự là sĩ quan KGB đã hoạt động tại Anh trong nhiều năm. Sau khi được tại ngoại với khoản tiền bảo lãnh 50 bảng Anh do Cơ quan Đại diện Thương mại của Liên Xô nộp, ông không xuất hiện tại phiên tòa như dự kiến mà biến mất.
Các tài liệu được giải mật sau này cho thấy vụ bắt giữ vì lái xe trong tình trạng say rượu không phải nguyên nhân khiến Lyalin đào tẩu. Trước đó, ông đã bí mật tiếp xúc với MI.5 và cung cấp thông tin cho cơ quan phản gián Anh trong nhiều tháng. Nói cách khác, vụ bắt giữ không tạo ra người đào tẩu; nó chỉ làm thay đổi thời điểm MI.5 và chính phủ Anh quyết định hành động.
Từ Odessa đến KGB
Oleg Lyalin sinh năm 1937 tại thành phố Stavropol. Năm 1954, ông vào học tại Học viện Hàng hải Odessa, nơi đào tạo nhân lực cho ngành hàng hải thương mại.
Khoảng năm 1957, Lyalin lọt vào tầm ngắm của KGB. Ban đầu, ông cung cấp thông tin về các thủy thủ nước ngoài và hoạt động buôn lậu tại cảng Odessa. KGB đánh giá tốt về khả năng của Lyalin và tuyển ông vào cơ quan an ninh.
Sau đó, ông được đào tạo tại Trường Tình báo cấp cao KGB, thường được biết đến trong nội bộ với tên gọi “Trường 101”. Lyalin tiếp tục được huấn luyện về liên lạc vô tuyến, nhảy dù, chiến thuật du kích và sử dụng chất nổ.
Trong những năm 1960, ông được đưa sang Anh dưới vỏ bọc nhân viên Cơ quan Đại diện Thương mại của Liên Xô.
Đối với bên ngoài, Lyalin chỉ là một viên chức bình thường. Nhưng nhiệm vụ thực sự của ông là thu thập thông tin phục vụ các phương án hoạt động bí mật trong trường hợp xảy ra chiến tranh giữa Liên Xô và Phương Tây.
Trong khoảng 10 năm ở Anh, Lyalin khảo sát những khu vực có thể thích hợp cho việc đổ bộ, xây dựng mạng lưới những người cung cấp tin và chuẩn bị các cơ sở có thể được kích hoạt khi cần thiết.
Tài liệu của Quốc hội Anh xác nhận Lyalin thuộc một bộ phận KGB chuyên chuẩn bị hoạt động phá hoại và loại bỏ những cá nhân bị Liên Xô coi là kẻ thù trong trường hợp xảy ra chiến tranh.
Theo lời khai của ông với MI5, KGB còn xây dựng những phương án phá hoại cơ sở hạ tầng và hoạt động bí mật trong trường hợp chiến tranh. Lyalin cung cấp cho phía Anh thông tin về các mạng lưới tình báo và những người được tuyển mộ, trong đó có cả những người hoạt động dưới vỏ bọc thương mại và ngoại giao.
Vì sao Lyalin đào tẩu?
Đây là một trong những câu hỏi gây tranh cãi nhất quanh vụ việc. Trong nhiều năm, báo chí Phương Tây chủ yếu kể một câu chuyện đơn giản: Lyalin bị bắt vì lái xe khi say rượu, sau đó lo sợ bị KGB trừng phạt nên quyết định khai báo. Nhưng những tài liệu được giải mật về sau cho thấy câu chuyện phức tạp hơn.
Lyalin đã tiếp xúc với MI.5 trước vụ bắt giữ và trở thành nguồn tin của cơ quan phản gián Anh. Một trong những nguyên nhân được nhắc tới là sự bất mãn ngày càng tăng của ông với công việc và cuộc sống gia đình. Đặc biệt, Lyalin có quan hệ tình cảm với Irina Teplyakova, nữ thư ký làm việc tại Cơ quan Đại diện Thương mại Liên Xô ở London. Teplyakova sau đó cũng đào tẩu cùng ông.
Một số nguồn tin từ Nga cho rằng MI.5 đã sử dụng mối quan hệ này để gây sức ép buộc Lyalin hợp tác. Tuy nhiên, các tài liệu của MI.5 và FBI được giải mật lại cho thấy khả năng Lyalin chủ động tiếp xúc với phía Anh để thương lượng việc đào tẩu, đổi lại ông sẽ cung cấp thông tin về các hoạt động tình báo của Moscow.
Điểm này đặc biệt quan trọng vì các hồ sơ được giải mật sau này đã làm thay đổi đáng kể câu chuyện từng được báo chí kể về Lyalin: ông không phải người bất ngờ “bán đứng” KGB sau khi bị bắt vì lái xe lúc say rượu. Đến thời điểm đó, ông đã chủ động tìm cách thu xếp tương lai của mình với MI.5.
Đổi lại những thông tin về hoạt động tình báo Liên Xô, ông muốn được bảo đảm an toàn, có danh tính mới và được phép ở lại Anh.
Không phải “siêu điệp viên”
Báo chí phương Tây khi đó nhanh chóng biến Lyalin thành một “siêu điệp viên” đã phá tan mạng lưới KGB tại Anh. Nhưng đánh giá nội bộ của các cơ quan tình báo phương Tây khiêm tốn hơn nhiều.
Lyalin chỉ mang quân hàm đại úy KGB và trong khoảng 10 năm làm việc cho cơ quan này không được xem là một nhân vật cấp cao. Một số sĩ quan tình báo Mỹ thậm chí coi ông chỉ là một nhân viên cấp thấp. Tuy nhiên, chính vị trí đó lại khiến thông tin Lyalin cung cấp trở nên hữu ích. Ông biết khá rõ hệ thống nhân sự và hoạt động của Liên Xô tại Anh.
Lyalin cung cấp thông tin về nhiều người làm việc dưới vỏ bọc ngoại giao, thương mại hoặc tại các tổ chức khác của Liên Xô, trong đó có Đại sứ quán, Cơ quan Đại diện Thương mại, Intourist, chi nhánh London của Ngân hàng Nhân dân Moscow, Aeroflot, Sovexportfilm và một số công ty thương mại. Ông cũng tiết lộ thông tin về các mạng lưới và nguồn tin của KGB ở Mỹ, Canada và Colombia.
Chiến dịch FOOT
Điều quan trọng nhất mà những tài liệu được giải mật đem lại là sự thay đổi trong cách nhìn về vụ Lyalin. Trước đây, người ta thường cho rằng chỉ sau khi Lyalin đào tẩu, MI.5 mới phát động chiến dịch chống mạng lưới KGB tại Anh. Nhưng thực ra, kế hoạch đã được chuẩn bị từ trước.
Từ giữa thập niên 1950, MI.5 nhận thấy hoạt động tình báo Liên Xô tại Anh gia tăng. Từ năm 1968, cơ quan này đẩy mạnh việc theo dõi các quan chức Liên Xô.
Chiến dịch phản gián quy mô lớn mang mật danh FOOT đã được chuẩn bị từ nhiều tháng trước khi vụ Lyalin xảy ra. Vấn đề là chính phủ Anh chưa muốn tiến hành một cuộc trục xuất hàng loạt vì lo ngại ảnh hưởng tới quan hệ với Moscow.
Các nghiên cứu lịch sử gần đây cho thấy chính phủ Anh đã được MI.5 cảnh báo về quy mô hoạt động của tình báo Liên Xô từ trước, nhưng còn cân nhắc về hậu quả ngoại giao. Vì thế, Lyalin trở thành “chất xúc tác” hơn là nguyên nhân duy nhất của chiến dịch.
Sự xuất hiện của Lyalin đã làm thay đổi tình hình. Những thông tin ông cung cấp được MI.5 đối chiếu với các nguồn tình báo khác. Nhiều dữ liệu trùng khớp với những gì cơ quan này đã thu thập độc lập. Điều đó củng cố niềm tin của phía Anh vào độ tin cậy của Lyalin.
Ông cung cấp danh sách và thông tin về những người mà MI.5 cho rằng có liên quan đến hoạt động tình báo Liên Xô. Những thông tin này sau đó được chuyển cho phía Mỹ.
105 người bị trục xuất
Tháng 9/1971, chính phủ Thủ tướng Edward Heath quyết định hành động. Ngày 25/9, Anh tuyên bố trục xuất 105 quan chức Liên Xô, những người bị xác định hoặc nghi ngờ hoạt động tình báo. Đây là một trong những chiến dịch trục xuất nhân viên tình báo lớn nhất mà một nước phương Tây từng tiến hành chống Liên Xô trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh. Moscow lập tức đáp trả bằng việc trục xuất 18 nhân viên ngoại giao Anh.
Thực tế, 105 người này không phải đều là sĩ quan KGB. Họ gồm những người hoạt động dưới nhiều vỏ bọc khác nhau trong các cơ quan ngoại giao, thương mại và tổ chức của Liên Xô tại Anh, bị phía Anh xác định hoặc nghi ngờ có liên quan tới hoạt động tình báo.
Vì thế, Lyalin không phải là người “một mình phá tan” toàn bộ mạng lưới KGB tại Anh. Chiến dịch FOOT đã được chuẩn bị từ trước và MI.5 đã thu thập thông tin trong nhiều năm. Nhưng những tiết lộ của Lyalin cung cấp một mảnh ghép quan trọng, đồng thời tạo ra thời điểm chính trị để chính phủ Anh tiến hành cuộc trục xuất quy mô lớn.
Thông tin đến bàn Kissinger
Giá trị của những tiết lộ từ Lyalin không chỉ dừng ở London. Thông tin do ông cung cấp nhanh chóng được chia sẻ với phía Mỹ. Các tài liệu tình báo cho thấy những báo cáo về Lyalin đã tới bàn của Cố vấn An ninh quốc gia Mỹ Henry Kissinger và sau đó được trình lên Tổng thống Richard Nixon.
Vụ việc vì thế vượt khỏi phạm vi một cuộc khủng hoảng ngoại giao Anh - Liên Xô, trở thành vấn đề tình báo cấp cao trong quan hệ Đông - Tây.
Những hồ sơ mới được công bố trong những năm gần đây còn cho thấy vụ Lyalin cần được nhìn nhận trong mối quan hệ phức tạp giữa MI.5, CIA và các cơ quan tình báo phương Tây khác. Thông tin của ông không chỉ được sử dụng để xử lý mạng lưới Liên Xô tại Anh mà còn được chia sẻ với phía Mỹ để đối chiếu các hoạt động tình báo của Moscow ở những nước khác.
Năm 2025, nhà báo điều tra Anh Richard Kerbaj công bố cuốn “The Defector”, dựa trên các hồ sơ tình báo được giải mật, trong đó có tài liệu FBI và những nguồn lưu trữ khác. Công trình này cung cấp thêm nhiều chi tiết về quá trình Lyalin tiếp xúc với MI.5, cũng như những tranh luận trong nội bộ cộng đồng tình báo phương Tây sau vụ đào thoát.
Đáng chú ý, tháng 6/2026, Trung tâm Nghiên cứu và Phân tích của CIA đã đăng bài đánh giá “The Defector” trên tạp chí Studies in Intelligence. Việc một công trình mới về Lyalin được giới nghiên cứu tình báo của CIA xem xét cho thấy hồ sơ của điệp viên này vẫn tiếp tục được khai thác khi những tài liệu mật được giải phóng.
Kết thúc bí ẩn
Sau khi đào tẩu, Lyalin được phía Anh cấp danh tính mới; Irina Teplyakova cũng được đưa sang Anh. Ông sống ẩn danh cho đến khi qua đời ngày 12/2/1995, ở tuổi 57, sau một thời gian dài mắc bệnh.
Một số nguồn cho rằng lãnh đạo KGB Yury Andropov từng ra lệnh truy tìm, thậm chí thủ tiêu Lyalin, nhưng chi tiết này chưa được các tài liệu công khai xác nhận đầy đủ.
Hơn nửa thế kỷ sau, vụ Lyalin được nhìn nhận không đơn thuần là câu chuyện về một sĩ quan KGB say rượu rồi đào tẩu. Vụ bắt giữ ngày 31/8/1971 chỉ là điểm khởi đầu của một cuộc đối đầu tình báo đã được MI.5 chuẩn bị từ nhiều năm trước, dẫn tới việc 105 quan chức Liên Xô bị trục xuất khỏi Anh.
