Đôi nét vào nghề
Đại tá KGB Stanislav Lekarev (tên đầy đủ là Stanislav Valeryevich Lekarev) (1935-2010) từng hoạt động tại London (Anh) dưới danh nghĩa người điều hành tổ chức phát hành phim Liên Xô SovExportFilm. Theo Lekarev, CIA đã xây dựng mối quan hệ sâu rộng với Hollywood, thì KGB cũng chẳng kém, có hẳn lực lượng riêng trong ngành công nghiệp điện ảnh Xôviết, và ông là một trong những đại diện này, lúc đó ông là Tổng cục trưởng thứ nhất KGB, kiêm giám đốc điều hành SovExportFilm tại London.
Stanislav Lekarev có vỏ bọc “tự nhiên và hoàn hảo”, cha mẹ ông đều là nghệ sĩ nhân dân Nga, dành cả đời cho sân khấu. Cha ông, ông Valery P. Lekarev từng tham gia phim ‘bom tấn’ “Những con tàu tấn công pháo đài” (The Ships Storm the Bastions) năm 1953 trong vai Napoleon Bonaparte. Mẹ ông, Marianna V.Khoroshko-Levkareva, nữ diễn viên trụ cột của Ermolovsky, kiêm giảng viên khoa diễn xuất. Theo Lekarev, ban đầu ông không chọn con đường nghệ thuật nhưng trong Chiến tranh Lạnh, công việc tình báo đã thu hút nhiều người, và ông phát hiện thấy, kết hợp “nghệ sĩ” với nghề tình báo nó hợp với ông. Nói theo ngôn ngữ nghệ thuật “ánh sáng - máy quay - hoạt động bí mật” đã giúp ông thành danh, hợp lý hóa lý tưởng của mình.
Lekarev tâm sự: Nhờ nghệ thuật, tôi nhanh chóng có các mối quan hệ với MI.5 ở London. MI.5 xác nhận trích ngang của tôi với chức danh mới của SovExportFilm có gốc gác rõ ràng, con trai của một nghệ sĩ nhân dân, từng được Bộ trưởng Văn hóa Liên Xô Yekaterina Furtseva ca ngợi. Quả thực, tên tuổi và tiểu sử nghệ thuật của cha tôi không hề nhỏ, ông đã được đưa vào Bách khoa thư Sân khấu Liên Xô. Đây là một trong những tấm vé giúp tôi vào nghề dễ dàng, MI.5 chẳng mảy may nghi ngờ.
Còn lại vấn đề nhỏ là kiến thức tiếng Anh, tôi đã học tại viện tốt nhất của Liên Xô, Học viện Ngoại ngữ. Còn về trang phục, theo tư vấn, tôi chọn phong cách châu Âu, tránh sự rập khuôn với “các ủy viên Liên Xô” trong ngoại hình và hành vi. Còn về xưng hô, tôi cố gắng học theo cách các bộ phim Anh vẫn làm. Đôi khi phải nói “cơ quan đại diện Nga” thay cho Đại sứ quán Liên Xô. Các đồng nghiệp còn khuyên tôi nên thể hiện sự độc lập hoàn toàn với ĐSQ Liên Xô. Ngoài ra, tôi còn được tư vấn không thể hiện bất kỳ mối liên hệ nào với các sĩ quan KGB (Cơ quan Tình báo ngoại giới Liên Xô), kể cả vợ con họ.
Thâm nhập vào ngành giải trí của Anh
Theo Lekarev, một dấu ấn trong công việc của sĩ quan tình báo dưới tư cách đại diện của Sovexportfilm là sử dụng tổng số ngoại tệ thu được từ việc bán phim Liên Xô. Và hai, là sử dụng phim ảnh như một phương tiện tuyên truyền cho lối sống Xôviết. Thật khó nói cái nào dễ, và cái nào khó. Tại Nhà hát Quốc gia, điều đầu tiên được coi trọng, trong khi tại Bộ Ngoại giao thì điều thứ hai lại quan trọng hơn. Vì vậy, chúng tôi phải cố gắng làm hài lòng tất cả hai.
Nhiều lần ở Anh, tôi phải tổ chức các liên hoan phim (nhân kỷ niệm 30 năm chiến thắng Đức) và tuần lễ phim Liên Xô (ở Leeds và Dublin), cũng như tổ chức các buổi ra mắt phim của chúng tôi (Solaris, Carmen Suite) và sắp xếp các buổi chiếu theo chủ đề tại các trường đại học Anh. Những biện pháp chính trị như vậy khá được hoan nghênh ở Moscow. Đại sứ quán báo cáo với Bộ Ngoại giao với các trích đoạn tin tức từ báo chí địa phương. Tương tự, Sovexportfilm báo cáo với Nhà hát Quốc gia.
Thực tế, bất kỳ hoạt động nào như vậy cũng không thể tránh khỏi các cuộc biểu tình phản đối, nhất là từ các tổ chức Do Thái, Ukraine và Ba Lan địa phương lên án các hành vi vi phạm nhân quyền ở Liên Xô. Có người đã mời một nhóm các nhà hoạt động nữ trẻ người Do Thái, những người đã đứng ở lối vào rạp chiếu phim với các tấm biển “ủng hộ việc xuất cảnh tự do sang Israel”, khi phim Solaris được trình chiếu. Tôi đã đưa họ vào phòng trưng bày, và họ đã thưởng thức bộ phim. Họ không chỉ xem phim mà còn được làm giàu thêm về mặt văn hóa.
MI.5 đã theo dõi SovExportFilm như thế nào?
Phải nói ngay rằng, Anh là một quốc gia có truyền thống cảnh sát và nền văn hóa phản gián cao. Họ (MI.5) có thể xác định “ai là ai” mà không lãng phí tiền bạc. Một hồ sơ “mỏng” cũng có thể thu hút sự chú ý đặc biệt từ các điệp viên và hoạt động giám sát của cơ quan phản gián này.
Chỉ số chính trong công việc của một sĩ quan tình báo luôn là tuyển mộ và mạng lưới quan hệ hoạt động của anh ta. Các mối quan hệ được tạo ra tại các buổi tiếp tân. Các buổi tiếp tân chính thức có sự tham dự của những người quen thuộc với tình báo phản gián, và họ sử dụng điều này cho lợi ích của mình. Tại các buổi ra mắt phim ở London, luôn có một nhiếp ảnh gia trong chuyên mục “Dòng thời gian” của tạp chí nổi tiếng Film Review (FR) tham dự.
Tôi đã tiếp cận với một nữ phóng viên của FR, cô gái này 30 tuổi, có ngoại hình giống Moneypenny của tình báo Anh trong các bộ phim James Bond. Nữ phóng viên này đã chụp rất nhiều ảnh, sau đó đăng những ghi chú ngắn về sự kiện trên FR tuần báo. Tài liệu còn lại về các liên hệ và cá nhân được đưa vào hồ sơ của MI.5, nơi dữ liệu về mối liên hệ với KGB tại các buổi tiếp tân chính thức được tích lũy. Một phân tích chi tiết về những bức ảnh như vậy có thể cung cấp cho một sĩ quan tình báo phản gián nhiều điều để suy ngẫm.
Tại một buổi tiếp tân, tôi đã có cơ hội “mời” nữ điệp viên phản gián này đi ăn tối, sau đó đưa đến phòng khách sạn của tạp chí. Ở đó, chúng tôi đã có một cuộc trò chuyện “tâm sự”. Nữ phóng viên này đã tiết lộ một số chi tiết, nhưng dường như đã báo cáo lại cho cấp trên. Sau sự kiện này, nữ phóng viên trên không còn xuất hiện nữa mà thay bằng một nữ quay phim lớn tuổi hơn, không uống rượu. Sau sự kiện trên tôi có báo cáo về NKVD (Ủy ban Dân ủy Nội vụ) và được hồi âm “cố gắng không phải là tra tấn”.
MI.5 không chỉ giới hạn ở việc giám sát, họ còn cử các điệp viên đóng giả tại các buổi ra mắt phim, tự do tìm kiếm bất cứ ai họ có thể tiếp cận. Tôi nhớ, tại một buổi gặp mặt như vậy, một đại diện lớn tuổi của một công ty của Anh đã tiếp cận tôi. Hóa ra ông ta là một cựu chiến binh và thề thốt tình yêu của mình dành cho Liên Xô chiến thắng. Để lấy lòng tôi, ông ta có thói quen mở một chai whisky với tiếng kêu đặc trưng của nút chai đã được đóng chặt, tuyên bố bản án tử hình lên “Cổ tên Đức!” Ông ta quan sát khuynh hướng uống rượu của tôi và mối quan hệ của tôi với các sự kiện thực tế của Anh.
Có thể hiểu rằng tại những buổi tiếp đón như vậy, mọi người không thể thiết lập được mối quan hệ hữu ích nào, vì mọi thứ đều nằm dưới sự kiểm soát của MI.5. Một trong những cách để tránh bị MI.5 giám sát là áp dụng cái mà giới tình báo gọi là vòng tròn đồng tâm. Trong số những người có mặt tại một buổi tiếp đón chính thức, bạn có thể chọn một cá nhân không gây chú ý cho MI.5 và thiết lập liên lạc cá nhân bằng cách mời họ đến nhà bạn dự một buổi tiệc gia đình. Sau đó, thường sẽ có một lời mời đáp lại. Đó là cách tiếp cận vòng tròn kết nối thứ hai, nơi mà sự hiện diện của MI.5 gần như bị loại trừ. Áp dụng nguyên tắc tương tự, việc làm quen với một người quen mới được thực hiện, dẫn đến "vòng tròn thứ ba" mong muốn, mà MI.5 không thể tiếp cận được.
Trong một cuộc gặp gỡ như vậy, tôi đã tiếp cận được cựu giám đốc tình báo phản gián quân sự Anh trong thời chiến. Một người chống cộng sản già cỗi, đầy thù hận đối với SMERSH (Đơn vị phản gián quân sự tinh nhuệ Liên Xô trong Thế chiến II), Moscow và Điện Kremlin. Vợ ông là một phụ nữ Scotland duyên dáng 45 tuổi, thường xuyên tổ chức các cuộc triển lãm của các nghệ sĩ tiên phong đương đại Liên Xô, kết hợp với các buổi chiếu phim Liên Xô. Kết quả, nhờ chiến thuật “vòng tròn đồng tâm”, tôi đã thu thập được nhiều thông tin tình báo quan trọng.
Mối quan hệ với người Mỹ ở London
Trong thời gian cư trú tại London, các mối quan hệ với người Mỹ đặc biệt được coi trọng. Đối thủ chính cũng chính là đối thủ chính trong ngành điện ảnh. Tại một buổi ra mắt phim Mỹ, luôn có một đám đông các chính trị gia, doanh nhân và quân nhân - tất cả đều chưa bị tình báo Liên Xô tuyển mộ. Việc tiếp xúc với giới thượng lưu luôn hấp dẫn.
Để có mặt trong những buổi gặp gỡ như vậy, người ta phải thật xuất sắc. Các buổi chiếu phim chung đang thịnh hành; SovExportFilm quyết định nắm bắt cơ hội này. Để đối đầu với các hãng phim nổi tiếng của Mỹ như 20th Century Fox, United Artists, Universal và Warner Brothers, SovExportFilm bắt đầu cho ra đời các loại phim mùi mẫn với các cốt truyện “sát thủ”.
Cốt truyện đầu tiên được xây dựng dựa trên một câu chuyện giả tưởng về cuộc chiến chung của James Bond và KGB chống lại thế lực tà ác toàn cầu do một băng đảng Tam Hoàng có liên hệ với tình báo Trung Quốc thể hiện. Cốt truyện thứ hai hay hơn và có thật, nói về một trung đoàn Hồng quân Liên Xô bị bao vây ở phía bắc Leningrad, dù có tổn thất, đã được giải vây. Nam diễn viên nổi tiếng người Anh Peter O’Toole được giao vai tướng Đức, trong khi diễn viên nổi tiếng người Mỹ gốc Nga, Yul Brynner, vào vai đại tá Liên Xô.
Mối liên hệ thân thiết nhất của văn phòng Sovexportfilm ở London với các ngôi sao điện ảnh người Anh và Mỹ đã dẫn đến thành công của phim. Từ đây SovExportFilm đã tiếp cận được với nhiều nguồn tin tình báo quan trọng qua các diễn viên như Ingrid Pitt, một nữ diễn viên gốc Anh -Do Thái/Ba Lan - Đức
Stanislav Lekarev gia nhập KGB từ những năm 1960. Trong giai đoạn từ năm 1975 đến 1988, ông là sĩ quan tình báo hoạt động dưới chế độ dự bị và được phái đi làm nhiệm vụ bí mật tại Anh quốc.
Sau khi Liên Xô tan rã, Lekarev trở thành một học giả, nhà văn, nhà sử học chuyên nghiên cứu về an ninh và là tiến sĩ triết học. Ông thường xuyên xuất hiện trên truyền thông Nga (Nezavisimaya Gazeta) cũng như các phim tài liệu quốc tế của BBC và Journeyman Pictures để cung cấp các thông tin hậu trường độc quyền về các vụ ám sát hoặc các chiến dịch tình báo chấn động của KGB trước đây.
