Dưới vỏ bọc thương nhân
Sau khi vượt qua kỳ thi một cách xuất sắc, Lovchikov được nhận vào Khoa 2, nơi các học viên thường gọi là "khoa vỏ bọc". Điều đó có nghĩa là sau khi tốt nghiệp, ông sẽ được cử ra nước ngoài công tác, dưới vỏ bọc một cán bộ ngoại giao, đại diện thương mại hoặc phóng viên. Ông được phân công học tiếng Anh. Trước đây, ở trường phổ thông và Trường Cao đẳng Kỹ thuật Vô tuyến Điện Hải quân, Lovchikov từng học tiếng Đức. Vì vậy, ông phải bắt đầu lại từ con số 0.
Lovchikov vốn được chuẩn bị để sau khi tốt nghiệp học viện, sang Na Uy công tác, nhưng số phận lại an bài theo cách khác. Ngay trong thời gian thi tốt nghiệp quốc gia, ông được mời đến Cục 1 (Châu Âu) của GRU và được đề nghị đi Hà Lan. Vỏ bọc công tác của ông là kỹ sư tại cơ quan đại diện thương mại Liên Xô. Dĩ nhiên, ông đồng ý, sau khi trải qua đợt thực tập tại một cơ quan thuộc Bộ Ngoại thương, ông lên đường sang Amsterdam.
Trưởng trạm tình báo Liên Xô ở Hà Lan lúc bấy giờ là Ivan Studenikin.
"Ivan Studenikin, - Lovchikov nhớ lại, - đã dạy tôi rất nhiều điều. Công việc vô cùng khó khăn. Tôi chỉ có vỏn vẹn một tháng để chuẩn bị “vỏ bọc”. Một lĩnh vực hoạt động hoàn toàn mới, lại ở nước ngoài. Phản gián ngay lập tức ra đòn thăm dò.
Ông bảo tôi: “Cậu cứ ngồi lên chiếc “Moskvich” đỏ đi”. Hồi ấy, cơ quan đại diện thương mại có một chiếc như thế, nổi bật chẳng khác gì đèn giao thông. Xem ra, chính điều này đã khiến lực lượng phản gián bị đánh lạc hướng. Làm gì có nhân viên tình báo nào lại đi một chiếc xe sặc sỡ như vậy?
Hà Lan, tất nhiên, khiến tôi choáng ngợp. Lái xe đi trong một ngày cuối thu mà cỏ trên đồng vẫn xanh mướt, đàn bò thong dong gặm cỏ. Những ngôi nhà nhỏ xinh như trong mộng. Nhưng đó chỉ là vẻ bề ngoài. Thực chất, mọi việc rất khó khăn. Tạo dựng mối quan hệ với người Hà Lan không hề dễ dàng.
Họ là người phương Tây, thuộc khối NATO. Họ coi chúng tôi là kẻ thù. Dù vậy, tôi vẫn có được những nguồn tin tốt".
Phải nói rằng chuyến công tác Hà Lan của Vasily Lovchikov đã thu được nhiều kết quả rất khả quan, cả trong hoạt động "vỏ bọc" lẫn việc thu thập các tài liệu tình báo.
Trong công việc tại cơ quan đại diện thương mại, ông đã bán được sang Hà Lan các dòng máy tính điện tử "Minsk-2" và sau đó là "Minsk-22" do Belarus sản xuất. Mặc dù thời điểm đó, Liên Xô tụt hậu khá xa so với châu Âu trong việc sản xuất thiết bị điện tử.
Chính trong những năm tháng đó, Lovchikov đã bộc lộ tài năng thiên bẩm của một nhà xuất khẩu. Làm thế nào để mở rộng việc bán đồng hồ, máy ảnh của Liên Xô tại Hà Lan - những sản phẩm vốn thua xa hàng nội địa về chất lượng? Nhưng Vasily Lovchikov đã làm được.
Đãi cát tìm vàng
Tuy nhiên, đó chưa phải là điều quan trọng nhất. Lovchikov là một nhà tình báo, và việc giao tiếp với đối tác dưới vỏ bọc cán bộ thương mại giúp ông hòa nhập một cách tự nhiên vào giới chuyên gia điện tử và nhà sản xuất thiết bị quang học bản địa. Mà như chúng ta biết, các thiết bị loại này luôn mang đặc tính lưỡng dụng: ưu tiên hàng đầu cho quân sự, sau đó mới đến dân sự.
Khi làm quen với người Hà Lan và các doanh nhân nước ngoài khác, Vasily Lovchikov luôn ghi nhớ lời khuyên của người thầy - Đại tá Vasily Denisenko, cựu Tùy viên Quân sự tại Thụy Sĩ, người từng tuyển mộ thành công Tướng Jean-Louis Jeanmaire. Đại tá Denisenko chính là người phụ trách lớp ông vào năm cuối ở học viện. Ông luôn dặn Lovchikov: "Khi làm việc ở nước ngoài, điều quan trọng nhất là không được vội vàng, không được nóng nảy".
Và Lovchikov đã không vội. Khi tham dự các triển lãm, gặp gỡ các chuyên gia, ông không bao giờ để lộ, dù chỉ một dấu hiệu nhỏ, về sự quan tâm đến các vấn đề quân sự. Sau đó, khi đã hiểu rõ con người và cân nhắc kỹ lợi hại, ông mới bắt đầu khai thác nguồn tin. Công việc này có nhiều nét tương đồng với việc đãi cát tìm vàng: phải lọc qua vô số đất đá mới thu về những hạt vàng rất nhỏ.
Một trong những "hạt vàng" như vậy là nguồn tin mang mật danh "Dean". Vasily Lovchikov nhớ lại quá trình làm việc với nguồn tin này: "Tôi quen “Dean” tại một triển lãm. Tôi kể về thiết bị của chúng tôi, còn ông ta kể về thiết bị của mình.
“Dean” làm việc tại Amsterdam cho một công ty điện tử. Khi đã hiểu ông rõ hơn, có lần tôi nói: “Hiện có một phái đoàn Liên Xô đang ở Hà Lan. Họ nhờ tôi mua một số đồ điện tử, nhưng tôi không làm được”. “Dean” đáp rằng sẽ cố gắng giúp. Và ông ta đã giúp thật. Lần đầu tiên tôi được Trung tâm đánh giá “có tầm quan trọng đặc biệt” chính là nhờ bộ tài liệu giá trị tôi nhận được từ ông ta".
Trong bản nhận xét do Cục trưởng - Phó Đô đốc Viktor Solovyov ký năm 1972 có ghi: "Điệp viên “Dean” đã cung cấp cho chúng ta nhiều tài liệu kỹ thuật, phản ánh thực trạng và trình độ phát triển khoa học - kỹ thuật của các quốc gia tư bản hàng đầu trong lĩnh vực sản xuất linh kiện điện tử”.
Cuộc săn lùng bắt đầu nhắm vào Lovchikov
Tuy nhiên, tuyển mộ điệp viên luôn là bước đi trên băng mỏng. Kết quả có thể hoàn toàn không như mong đợi. Vasily Lovchikov chưa bao giờ quên điều đó. Bản thân cuộc sống tại Hà Lan và sự đối đầu với lực lượng phản gián không cho phép ông lơ là cảnh giác. Câu chuyện Trung tá tình báo Vladimir Glukhov bị bắt và tống giam vẫn còn in đậm trong ký ức của mỗi cán bộ tình báo.
Hoạt động tại Hà Lan dưới vỏ bọc nhân viên hãng “Aeroflot”, Glukhov bất ngờ bị phản gián bắt giữ thô bạo và biệt giam 7 ngày để thẩm vấn. Tuy nhiên, do không tìm được bằng chứng buộc tội, người ta đành phải trả tự do cho ông.
Thành thật mà nói, đối tác người Hà Lan này cực kỳ hấp dẫn. Ông ta làm việc tại một công ty chuyên phát triển thiết bị laser, lĩnh vực được Trung tâm cực kỳ quan tâm. Những năm đó, các nhà khoa học Liên Xô đang tích cực nghiên cứu chế tạo máy laser nội địa. Họ rất cần các loại đèn bơm laser.
Lovchikov tìm gặp “Dean”, nhờ mua giúp một vài mẫu. Nhưng ông ta thất vọng nói: "Ồ, chỉ hai chiếc thôi sao? Chẳng đáng để bận tâm".
- Được rồi, - Lovchikov đồng ý, - chúng tôi có thể đặt đơn hàng lớn, nhưng anh sẽ giải thích thế nào về đơn hàng đó? Không có nhiều quốc gia nghiên cứu và phát triển về laser đến vậy, và tôi nghĩ các cơ quan tình báo sẽ theo dõi rất chặt chẽ.
- Dẹp đi. Tôi là Tổng Giám đốc công ty, tôi có hàng trăm khách hàng. Lúc nào tôi cũng có thể “hợp thức hóa”' đơn hàng này.
Thế nhưng, “Dean” không thể. Mọi chuyện diễn ra đúng như lời cảnh báo của Vasily Lovchikov. Lực lượng phản gián đã tìm đến doanh nhân này, và từ đó trở đi, ông ta làm việc dưới sự giám sát của họ. Nhưng Lovchikov lại hoàn toàn không biết điều đó. Giờ đây, cuộc săn lùng bắt đầu nhắm thẳng vào ông.
Nhiều rắc rối tại trạm tình báo
Một lần, Lovchikov lái xe đến Rotterdam để gặp “Dean”, nhưng may mắn là ông đã kịp thời phát hiện mình đang bị theo dõi. Ngay lập tức, ông quyết định không đến điểm hẹn, thay đổi lộ trình, tạt vào một công ty khác, lấy cớ là đi giải quyết công việc của cơ quan đại diện thương mại, trao đổi vài việc, rồi trở về nhà.
Suốt quãng đường, ông bị các nhân viên phản gián theo dõi. Sang ngày hôm sau, việc theo dõi vẫn tiếp diễn. Rồi một tuần, hai tuần, một tháng sau.
Vasily Lovchikov hiểu rằng đã xảy ra chuyện gì đó. Nhưng là chuyện gì? Tại sao họ lại "chăm sóc" ông đến thế? Lời giải xuất hiện khi Lovchikov cùng vợ đến Rotterdam.
Tuy nhiên, ông không có ý định gặp doanh nhân “Dean” và cũng không hẹn gặp ông ta. Vậy mà tại một cửa hàng, họ tình cờ (!?) chạm mặt nhau. “Dean” mừng rỡ, suýt chút nữa lao tới ôm chầm lấy ông, rồi vội vã chào mời đủ loại thiết bị. Dĩ nhiên, trong danh sách đó có cả đèn bơm laser.
Tuy nhiên, Vasily không tin vào những sự trùng hợp như vậy. Ông lịch sự chào tạm biệt doanh nhân và nói sẽ báo cáo với cấp trên về các đề xuất của ông ta. Hai người chia tay tại đó. Lovchikov hiểu ra rằng nguồn tin của ông đã "sập bẫy" của cơ quan tình báo. Chính họ đã dàn xếp cuộc gặp "bất ngờ" này tại cửa hàng.
...Mùa hè năm 1971, Vasily Lovchikov về Moscow công tác. Bất ngờ, ông được Cục trưởng, Đô đốc Vasily Solovyov, gọi lên làm việc.
- Đồng chí biết đấy, - Đô đốc nói, - chúng tôi đã phân tích kỹ tình hình ở Hà Lan và nhận thấy cả đồng chí lẫn Lyubimov đều đang bị theo dõi. Nhưng Lyubimov là nhà ngoại giao, còn đồng chí thì không có gì để che chắn cả. Để tránh rắc rối, đồng chí hãy ở lại trong nước và làm việc tại Trung tâm.
Mọi chuyện diễn ra thật bất ngờ; nhưng đúng như người ta vẫn nói, cấp trên luôn có cái nhìn sáng suốt hơn. Lovchikov nghỉ phép, và khi trở lại, ông được bổ nhiệm phụ trách địa bàn Hà Lan.
2 năm sau, kịch bản cũ lặp lại, giống như lần ông chuẩn bị đi Na Uy, nhưng cuối cùng lại sang Hà Lan.
Lần này, Lovchikov chuẩn bị để nhận nhiệm vụ Phó Trưởng trạm Tình báo tại Bern (Thụy Sĩ). Ông bắt đầu ôn lại vốn tiếng Đức đã khá mai một và hoàn thành các kỳ thi. Thế nhưng, một bất ngờ khác lại xuất hiện. Thiếu tướng Mikhai Lyalin gọi ông lên và thông báo tin mới.
- Đã có quyết định cử đồng chí đi Geneva.
Phút đầu tiên, Lovchikov sững người vì bất ngờ:
- Báo cáo đồng chí Mikhail Lyalin! Tôi dùng tiếng Anh, giờ mới đang ôn lại tiếng Đức. Tiếng Pháp của tôi là con số 0. Làm sao tôi làm việc ở đó được?
Tướng Lyalin dường như không hề để ý đến những lời lẽ gay gắt của cấp dưới:
- Trạm tình báo ở Thuỵ Sỹ có rất nhiều vấn đề. Đồng chí sang đó làm Phó Trưởng trạm. Chuẩn bị đi!
Rời khỏi phòng làm việc, Vasily Lovchikov dang tay bất lực: số phận dường như vẫn luôn trêu ngươi ông như vậy.
