Lật tẩy đường dây
Tại Tòa án Old Bailey, Chi Leung “Peter” Wai (Vệ Chí Lương), 38 tuổi, và Chung Biu "Bill" Yuen (Viên Tùng Bưu), 65 tuổi, bị kết tội hỗ trợ một cơ quan tình báo nước ngoài, đánh dấu lần đầu tiên tại Anh xuất hiện bản án liên quan hoạt động gián điệp.
Theo hồ sơ, Wai từng làm việc cho Lực lượng Biên phòng Anh tại sân bay Heathrow và tham gia lực lượng cảnh sát tình nguyện của Cảnh sát Thành phố London đã lợi dụng vị trí để truy cập trái phép vào cơ sở dữ liệu Bộ Nội vụ. Trong khi đó, Yuen được xác định giữ vai trò điều phối, cung cấp mục tiêu và định hướng hoạt động. Vụ án còn liên quan đến Matthew Trickett (37 tuổi), cựu lính thủy đánh bộ Hoàng gia, bị truy tố theo cùng đạo luật nhưng được phát hiện tử vong tại một công viên gần nơi cư trú ở Maidenhead (Berkshire), chỉ một tuần sau khi được tại ngoại. Trước đó, cơ quan công tố đã đề nghị tạm giam do xuất hiện dấu hiệu bất ổn tâm lý trong thời gian bị tạm giữ.
Các tài liệu tại tòa cho thấy hoạt động của đường dây không dừng ở việc thu thập dữ liệu. Dưới sự điều phối của Yuen, người giữ vị trí quản lý tại Văn phòng Thương mại Kinh tế Hồng Kông (HKETO) ở London, Wai được cho là đã thâm nhập các nhóm ủng hộ dân chủ, tiếp cận và ghi nhận thông tin về nhiều cá nhân có ảnh hưởng. Danh sách mục tiêu bao gồm cả nhà hoạt động lưu vong Nathan Law và một số chính trị gia Anh như Iain Duncan Smith hay Helena Kennedy.
Điểm bùng phát của chuyên án xuất phát từ việc lực lượng chức năng ngăn chặn âm mưu bắt cóc Monica Kwong, một trợ lý cá nhân rời Hồng Kông sang Anh năm 2023 sau cáo buộc liên quan đến khoản tiền 16 triệu bảng Anh. Tuy nhiên, quá trình theo dõi và can thiệp đã nhanh chóng mở rộng thành một chuyên án. Ngày 1/5/2024, Chi Leung “Peter” Wai bị bắt tại căn hộ của Kwong ở Pontefract (West Yorkshire), cùng Matthew Trickett, khi đó là nhân viên nhập cư thuộc Bộ Nội vụ và các cá nhân liên quan, trong đó có Tina Zhou và hai cựu cảnh sát Hồng Kông mới tới London.
Theo lời khai tại tòa, nhóm đã dàn dựng nhiều kịch bản tiếp cận tinh vi, từ giả danh thợ sửa điện đến tạo hiện trường rò rỉ nước nhằm buộc mục tiêu rời khỏi nơi ở. Tuy nhiên, toàn bộ diễn biến đã nằm trong tầm kiểm soát của lực lượng chức năng, các nghi phạm bị khống chế ngay khi hành vi xâm nhập bắt đầu. Tại phiên xét xử, Wai, biệt danh “Fatboy” phủ nhận cáo buộc cung cấp thông tin tình báo, cho rằng các trao đổi chỉ mang tính cá nhân. Dẫu vậy, hồ sơ cho thấy bị cáo từng trải qua nhiều vị trí trong các lực lượng vũ trang và thực thi pháp luật Anh, từ Hải quân Hoàng gia Anh đến các đơn vị cảnh sát chuyên trách, qua đó có điều kiện tiếp cận nguồn dữ liệu nhạy cảm. Phản ứng sau phán quyết, Bộ trưởng Nội vụ Anh Dan Jarvis nhấn mạnh các hành vi bị xét xử là sự “xâm phạm chủ quyền”, đồng thời khẳng định lập trường không dung thứ đối với mọi hoạt động can thiệp từ bên ngoài.
Quy trình bí mật
Nếu như trước đây hoạt động tình báo chủ yếu nhắm vào mục tiêu quân sự, công nghệ hoặc bí mật nhà nước, thì diễn biến từ vụ án tại Anh cho thấy một dịch chuyển đáng chú ý sang không gian xã hội. Theo đánh giá của giới phân tích an ninh, việc theo dõi nhóm người di cư, đặc biệt là những cá nhân có ảnh hưởng xã hội hoặc tham gia hoạt động cộng đồng, đang dần trở thành một hướng tiếp cận mới trong thu thập thông tin xuyên biên giới.
Trong vụ việc này, đối tượng bị nhắm tới chủ yếu là người gốc Hồng Kông sinh sống tại Anh, nhiều người trong số đó tham gia bày tỏ quan điểm hoặc vận động xã hội. Cơ quan công tố nhận định các hành vi không chỉ nhằm thu thập dữ liệu mà còn tạo áp lực tâm lý, hình thành cảm giác bị giám sát thường trực. Một khái niệm nổi bật được đề cập trong quá trình xét xử là “giám sát xuyên quốc gia”, tức các hoạt động theo dõi, thu thập và xử lý thông tin vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ quốc gia, hướng tới các cá nhân đang sinh sống ở nước ngoài.
Dù không phải hiện tượng mới, song dưới tác động của công nghệ số và khả năng kết nối toàn cầu, hình thức này ngày càng khó nhận diện và kiểm soát. Việc dữ liệu có thể được truy cập từ xa, kết hợp với mạng lưới con người tại chỗ đã tạo nên một mô hình hoạt động linh hoạt, khó nhận diện hơn so với các phương thức truyền thống. Đáng lo ngại hơn, vụ án còn cho thấy, chỉ với quyền truy cập hợp pháp vào hệ thống, một cá nhân có thể khai thác lượng lớn thông tin nhạy cảm trong thời gian ngắn, điều mà trước đây đòi hỏi quy trình phức tạp và nhiều tầng kiểm soát.
Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết về việc rà soát cơ chế phân quyền, giám sát truy cập và trách nhiệm giải trình trong các cơ quan công quyền. Khi rủi ro đến từ bên trong hệ thống, các biện pháp bảo vệ truyền thống vốn tập trung vào yếu tố bên ngoài sẽ khó phát huy hiệu quả nếu không được điều chỉnh phù hợp. Bên cạnh đó, vụ việc cũng đặt ra thách thức đối với công tác bảo vệ cộng đồng di cư. Khi một bộ phận cá nhân trở thành mục tiêu theo dõi, không chỉ quyền riêng tư bị đe dọa mà còn kéo theo hệ lụy về tâm lý và niềm tin xã hội. Trong bối cảnh đó, việc tăng cường kết nối giữa cơ quan chức năng và cộng đồng, xây dựng cơ chế tiếp nhận thông tin hai chiều và nâng cao nhận thức về an toàn dữ liệu trở thành yêu cầu mang tính nền tảng.
Với sự hỗ trợ của công nghệ và mạng lưới con người, các hoạt động này có thể diễn ra ở bất kỳ đâu, nhắm tới bất kỳ đối tượng nào. Điều này buộc các quốc gia phải điều chỉnh chính sách theo hướng linh hoạt hơn, đồng thời tăng cường hợp tác quốc tế trong chia sẻ thông tin và phối hợp xử lý các nguy cơ an ninh phi truyền thống.
Những diễn biến này cho thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là xử lý từng vụ việc cụ thể, mà là hoàn thiện cách tiếp cận mang tính hệ thống. Trước hết, khung pháp lý cần được rà soát và cập nhật theo hướng theo kịp sự vận động của môi trường số, đặc biệt với các hình thức thu thập, lưu trữ và khai thác dữ liệu mới. Trên nền tảng đó, cơ chế kiểm soát nội bộ cần được siết chặt ở những khâu then chốt. Thực tiễn cho thấy, rủi ro không chỉ đến từ bên ngoài, mà có thể phát sinh ngay trong hệ thống nếu thiếu các lớp giám sát hiệu quả. Việc ứng dụng các công cụ theo dõi truy cập, kết hợp với quy trình kiểm tra định kỳ và cơ chế truy vết rõ ràng, sẽ góp phần hạn chế nguy cơ lạm dụng dữ liệu ngay từ giai đoạn đầu.
Tuy nhiên, nếu chỉ dựa vào công nghệ hay quy trình là chưa đủ. Yếu tố con người vẫn là điểm then chốt quyết định hiệu quả của mọi cơ chế bảo vệ. Với đội ngũ cán bộ, đó là kỷ luật nghề nghiệp và ý thức bảo mật. Với người dân, đó là khả năng nhận diện rủi ro và thói quen ứng xử thận trọng với thông tin cá nhân. Khi mỗi cá nhân hiểu rõ giá trị của dữ liệu mình đang nắm giữ, đồng thời ý thức được những hệ lụy có thể phát sinh từ việc chia sẻ thiếu kiểm soát, nguy cơ bị lợi dụng cũng sẽ được thu hẹp đáng kể.
Nhìn từ vụ án, có thể thấy một thực tế ngày càng rõ nét: “không gian tác động” của hoạt động tình báo đang mở rộng nhanh hơn khả năng nhận diện và kiểm soát của các thiết chế hiện hành. Điều này đặt ra yêu cầu phải tiếp cận vấn đề một cách thận trọng, cân bằng và dài hạn. Khi một hành vi theo dõi có thể bắt đầu từ những tương tác tưởng như bình thường, khi việc tiếp cận thông tin không còn đòi hỏi phương thức phức tạp, câu hỏi đặt ra là: các cơ chế giám sát hiện nay đã đủ tinh vi để phát hiện từ sớm hay chưa? Và khi quyền tiếp cận dữ liệu ngày càng mở rộng, đâu sẽ là “lằn ranh an toàn” để ngăn chặn việc bị lợi dụng cho những mục đích ngoài kiểm soát.
Câu chuyện không chỉ là an ninh dữ liệu, mà là an ninh của chính niềm tin xã hội. Nếu trước đây, an ninh gắn với những biên giới hữu hình, thì nay lại gắn với những yếu tố vô hình như dữ liệu và dòng chảy thông tin. Khi niềm tin có thể bị tác động một cách âm thầm, các thiết chế hiện hành cũng đứng trước yêu cầu phải tự điều chỉnh để bảo vệ không chỉ hệ thống, mà cả nền tảng xã hội mà hệ thống đó vận hành. Và sau cùng, trong một thế giới mà mọi kết nối đều có thể trở thành kênh tiếp cận thông tin, chúng ta đang ở vị trí nào trong mạng lưới ấy, là người được bảo vệ, hay vô tình trở thành một mắt xích trong những chuỗi vận hành lớn hơn mà chính mình chưa kịp nhận ra?
