Tội phạm ngày càng tinh vi, có tính chất ẩn danh và quy mô toàn cầu
Với chức năng là Cơ quan điều tra của Bộ Công an trực tiếp thực hiện công tác phòng ngừa, đấu tranh phòng, chống các loại tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu, Bộ Công an (Cục Cảnh sát kinh tế) giữ vai trò chủ trì tổng hợp, đánh giá thực tiễn thi hành Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017)- gọi chung là Bộ luật Hình sự trong các nhóm tội thuộc Chương XVI, XVIII, XIX và XXIII.
Theo đó, trong 10 năm qua, Cục Cảnh sát kinh tế đã trực tiếp điều tra, xử lý hàng nghìn vụ án đặc biệt nghiêm trọng, có tính chất phức tạp, dư luận xã hội quan tâm. Qua công tác điều tra, xử lý các vụ án, đơn vị cũng đã kịp thời đề xuất, kiến nghị, bổ sung, hoàn thiện những bất cập, những khoảng trống về mặt pháp lý trong quy định của pháp luật hình sự hiện hành.
Cùng với xu thế toàn cầu hóa và chuyển đổi số, các loại tội phạm phi truyền thống, tội phạm xuyên quốc gia, tội phạm công nghệ cao, tội phạm tài chính - ngân hàng, tội phạm rửa tiền và tội phạm về dữ liệu cá nhân ngày càng tinh vi, có tính chất ẩn danh và quy mô toàn cầu.
Trong nước, tình hình tội phạm vẫn diễn biến hết sức phức tạp với những phương thức, thủ đoạn hoạt động tinh vi và có chiều hướng gia tăng, nghiêm trọng hơn cả về quy mô, tính chất, mức độ và hành vi phạm tội.
Đây là những xu hướng đặt ra yêu cầu cấp bách trong việc rà soát, sửa đổi Bộ luật Hình sự cho phù hợp với đặc điểm, tình hình hiện nay. Đồng thời, đòi hỏi lực lượng Công an nhân dân nói chung và lực lượng Cảnh sát kinh tế nói riêng phải nâng cao năng lực điều tra, tổng kết thực tiễn để đề xuất sửa đổi pháp luật kịp thời, đáp ứng yêu cầu hội nhập và đấu tranh phòng, chống tội phạm có yếu tố quốc tế, công nghệ cao, tài chính phức tạp.
Thực tiễn 10 năm thi hành bộ luật cũng cho thấy, các quy định của bộ luật cơ bản phù hợp với tình hình thực tiễn nhưng chưa theo kịp tình hình phát triển kinh tế - xã hội và những thành tựu của cuộc cách mạng 4.0. Từ đó, dẫn đến một số vướng mắc trong xác định tội danh, định lượng thiệt hại, xử lý pháp nhân thương mại và thu hồi tài sản do thực hiện hành vi phạm tội mà có.
Lợi dụng cơ chế, chính sách để hợp thức hóa hành vi vi phạm
Trong giai đoạn 2018 - 2025, lực lượng Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu đã thụ lý, điều tra hàng nghìn vụ án, vụ việc đặc biệt nghiêm trọng, có tính chất phức tạp, được dư luận xã hội đặc biệt quan tâm. Riêng Cục Cảnh sát kinh tế trực tiếp thụ lý, điều tra và hướng dẫn nghiệp vụ cho Công an các địa phương đối với nhiều vụ án trọng điểm thuộc diện Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng, chống tham nhũng, tiêu cực, Ban Chỉ đạo 110 theo dõi, chỉ đạo.
Qua đó cho thấy, tội phạm kinh tế, tham nhũng có xu hướng dịch chuyển từ phạm vi hẹp sang phạm vi rộng, từ hành vi đơn lẻ sang hành vi có tổ chức, liên ngành, liên lĩnh vực, gắn chặt giữa quản lý nhà nước và hoạt động của doanh nghiệp. Hầu hết các vụ án lớn được khởi tố, điều tra thời gian qua đều liên quan đến các lĩnh vực trọng yếu như: Đấu thầu, đầu tư công, chứng khoán, trái phiếu doanh nghiệp, ngân hàng, đất đai, bất động sản, y tế, giáo dục, năng lượng, khoáng sản, môi trường.
Về phương thức, thủ đoạn thực hiện hành vi phạm tội, các đối tượng phạm tội thường lợi dụng cơ chế, chính sách, chủ trương phát triển kinh tế - xã hội, “mượn danh chính sách để trục lợi”, hợp thức hóa hành vi vi phạm bằng nhiều thủ đoạn.
Bên cạnh tội phạm hình sự, tình hình vi phạm pháp luật trong lĩnh vực quản lý kinh tế, tài chính, đất đai, môi trường và hoạt động công vụ vẫn diễn biến phức tạp, có nhiều nguy cơ chuyển hóa thành tội phạm nếu không được phát hiện, xử lý kịp thời.
Qua công tác điều tra, xử lý của Cục Cảnh sát kinh tế và Công an các địa phương nhận thấy nổi lên các hành vi vi phạm như: Vi phạm quy định về đấu thầu, lập - thẩm định - phê duyệt dự án đầu tư, sai phạm trong quản lý vốn nhà nước tại doanh nghiệp, cấp phép khai thác tài nguyên trái quy định, định giá thấp tài sản công, gian lận thương mại, trốn thuế, lập khống chứng từ, lợi dụng ưu đãi tín dụng, “rửa” lợi ích cá nhân qua đầu tư nước ngoài.
Nhiều hành vi vi phạm chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm nhưng tiềm ẩn rủi ro cao cho nền kinh tế, nhất là khi xuất hiện các hành vi “lợi ích nhóm”, “xin cho”, “chạy dự án”, “chạy chính sách”. Việc xử lý trách nhiệm hành chính, kinh tế, dân sự chưa nghiêm, kéo dài thời gian, thiếu đồng bộ giữa các bộ, ngành cũng góp phần làm giảm hiệu lực răn đe và là nguyên nhân dẫn tới tội phạm phát sinh.
Cũng theo Cục Cảnh sát kinh tế, tội phạm và các hành vi vi phạm pháp luật trong lĩnh vực do Cục Cảnh sát kinh tế phụ trách có xu hướng “số hóa, tổ chức hóa, quốc tế hóa” thường liên kết nhiều lĩnh vực, nhiều tội danh, có sự cấu kết giữa cán bộ quản lý Nhà nước với doanh nghiệp tư nhân.
Thủ đoạn phạm tội sử dụng công nghệ cao, dữ liệu điện tử, chữ ký số, hợp đồng giả lập; hành vi phạm tội được hợp thức hóa qua các văn bản hành chính, dự án, đấu thầu, hợp đồng kinh tế, gây khó khăn cho việc phát hiện, điều tra, chứng minh.
Bên cạnh đó, quá trình thi hành Bộ luật Hình sự vẫn còn một số tồn tại.
Như vậy, thực tiễn này khẳng định cho thấy tính cấp thiết của việc nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Bộ luật Hình sự và các văn bản hướng dẫn thi hành để phù hợp với yêu cầu đối với công tác đấu tranh với tội phạm và các vi phạm pháp luật trong tình hình mới. Qua đó, góp phần ngăn chặn có hiệu quả đối với các hành vi phạm tội ẩn danh, tội phạm tài chính, tội phạm công nghệ cao và tội phạm pháp nhân thương mại trong tình hình hiện nay.
