Những phím tơ nối nhịp thời gian
Theo những tư liệu nghiên cứu về văn nghệ dân gian, Đờn ca tài tử (ĐCTT) đã xuất hiện, nảy nở, phát triển ở Nam Bộ và vùng đất Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định từ cuối thế kỷ XIX, bắt nguồn từ Nhã nhạc cung đình Huế, âm nhạc vùng ngũ quảng và dòng nhạc lễ dân gian Nam Bộ.
Theo thời gian, từ thể loại âm nhạc do các nho sĩ, nhạc quan cải tiến sáng tạo, đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ của người dân phương Nam, ĐCTT đã trở thành dạng thức sinh hoạt văn hóa tiêu biểu của vùng đất này.
Đây là thành quả lao động nghệ thuật do nhiều thế hệ nghệ nhân như: Tiến sĩ Phan Hiển Đạo, nhạc sư Nguyễn Quang Đại, Nguyễn Liêng Phong, Nguyễn Tòng Bá, Trần Quang Quờn, Lê Tài Khí, Trần Quang Diệm, Nguyễn Tống Triều… dày công vun đắp suốt chiều dài lịch sử hơn một thế kỷ.
Họ đã sáng tạo ra nhiều trình thức hòa tấu, nhiều dạng thức sinh hoạt, sáng tác và cải biên hàng trăm làn điệu, biên soạn vô số lời ca mới thấm đậm tình người, tình đất phương Nam. Tất cả góp phần giúp cho loại hình nghệ thuật độc đáo này khẳng định vị thế và sức “lan tỏa” trong đời sống cộng đồng. ĐCTT theo năm tháng đã chuyển mình phát triển cùng thời đại, vượt ra khỏi khuôn khổ của những không gian sinh hoạt, trình thức trình diễn theo kiểu truyền thống để đồng hành với cuộc sống hôm nay.
Từ khi ĐCTT được tổ chức UNESCO ghi danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại (5/12/2013), TP Hồ Chí Minh đã tăng cường tổ chức nhiều hoạt động phối hợp bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa tinh thần này qua nhiều hình thức biểu diễn trong đời sống cộng đồng và du lịch.
Năm 2025 là năm có ý nghĩa đặc biệt, năm của những tri ân và tự hào, gắn với nhiều sự kiện, lễ hội mang tầm vóc quốc gia. Đây còn là cơ hội để các địa phương thể hiện vai trò, trách nhiệm trong việc gìn giữ, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. TP Hồ Chí Minh đã chú trọng đầu tư nghiêm túc và chăm chút toàn diện cho việc khai thác nghệ thuật này vào các chương trình tương ứng.
Đờn ca tài tử không quẩn quanh dưới mái hiên nhà hay ven bên sông vắng, mà được xác định như là “đại sứ văn hóa”, là “linh hồn” của văn hóa vùng sông nước, là nhịp cầu nối liền quá khứ hào hùng và tương lai rạng rỡ của thành phố mang tên Bác Hồ kính yêu.
Các nghệ nhân không chỉ đờn, ca bằng những kỹ thuật: ngắt hơi, buông câu, nhả chữ, diễu tấu ngón đờn theo lối ngẫu hứng thuộc hạng “thượng thừa”…, mà còn thể hiện bằng cả ký ức của một dân tộc kiên cường. Tiếng đờn, giọng ca giờ đây mang theo âm hưởng của những ngày tháng Tư rực lửa và khát vọng hòa bình cháy bỏng của cách mạng mùa thu tháng Tám.
Tiềm năng và lợi thế của Đờn ca tài tử trong các sự kiện lớn quốc gia
Việc tích hợp loại hình nghệ thuật này vào các sự kiện, lễ hội quy mô quốc gia mang lại nhiều lợi ích thiết thực. Bởi ĐCTT là minh chứng sống động cho sự sáng tạo tinh hoa văn hóa Việt Nam. Sự góp mặt của loại hình này sẽ tạo nên dấu ấn rất riêng biệt, giúp sự kiện trở nên gần gũi và mang đậm đà bản sắc dân tộc.
Với du khách trong và ngoài nước, được thưởng thức ĐCTT trong một không gian trang trọng tại các sự kiện lớn sẽ là một trải nghiệm văn hóa khó quên, góp phần quảng bá hình ảnh một Việt Nam giàu bản sắc văn hóa truyền thống, hiếu khách.
Việc đưa ĐCTT vào các sự kiện quy mô cấp quốc gia là cơ hội vàng để giới thiệu, tôn vinh và lan tỏa giá trị của di sản văn hóa quý báu này đến đông đảo công chúng, thế hệ trẻ, cũng như khẳng định cam kết của Việt Nam trong việc bảo tồn di sản văn hóa thế giới.
Khơi lại mạch ngầm, nâng tầm di sản
Để khai thác hiệu quả ĐCTT trong các sự kiện lớn năm 2025, TP Hồ Chí Minh đã có những định hướng rõ ràng để biến ĐCTT thành một sản phẩm văn hóa đặc sắc. Ngành Văn hóa thành phố giao đơn vị Trung tâm Văn hóa và Triển lãm TP Hồ Chí Minh tổ chức thực hiện, triển khai biên tập nội dung từng chương trình cụ thể.Theo đó, bám sát các loại hơi - điệu trong hệ thống 20 bài bản Tổ, bài bản truyền thống và đặc biệt là bản vọng cổ với các loại nhịp 16 và nhịp 32, đảm bảo đúng tính chất của loại hình nghệ thuật đặc sắc này.
Các chương trình biểu diễn được dàn dựng theo từng chủ đề riêng biệt, có chiều sâu nội dung, gắn kết chặt chẽ giữa yếu tố lịch sử, văn hóa và nghệ thuật. Những người thực hiện sẽ chọn lọc và sắp xếp các tiết mục có tiết tấu nhanh, sôi động; giai điệu và lời ca thật vui tươi với nội dung phong phú, đa dạng như: ca ngợi Đảng và Bác Hồ; ca ngợi quê hương đất nước, tình cảm gia đình; ca ngợi những thành tựu đạt được sau 50 năm đất nước thống nhất, phản ánh những thành quả sáng tạo trong lao động sản xuất của người dân thành phố trong công cuộc xây dựng nông thôn mới… do các tác giả tên tuổi như: Viễn Châu, Trọng Nguyễn, Ngô Hồng Khanh, Đức Hiền, Võ Tử Uyên… soạn lời ca mới.
Bên cạnh đó, chương trình còn khai thác những câu hò, điệu lý của dân ca Nam Bộ, kể cả lối “Ca ra bộ” - hình thức độc đáo của Đờn ca tài tử và “Tân cổ giao duyên” - thể loại cổ nhạc được đông đảo công chúng ưa chuộng.
Một trong những điểm nhấn thể hiện sự chăm chút của TP Hồ Chí Minh chính là việc đầu tư nhằm nâng cao chất lượng nghệ thuật thông qua yếu tố con người. Thành phố đặc biệt coi trọng vai trò các nghệ nhân, nghệ sĩ - những người đang trực tiếp gìn giữ, truyền dạy và thực hành di sản. Nhiều nghệ nhân, nghệ sĩ, chuyên gia có uy tín, tay nghề cao như: TS. Mai Mỹ Duyên, Ths. Phan Nhứt Dũng, NSƯT Huỳnh Khải, NNND Phạm Công Tỵ, NNND Thanh Tuyết, NNƯT Phan Minh Đức, NNƯT Cẩm Thủy, NNƯT Văn Sơn, NNƯT Duy Kim, NNƯT Trường Giang, NNƯT Ngọc Đặng,... được mời tham gia cố vấn nghệ thuật, hoặc trực tiếp biểu diễn hay truyền dạy cho lực lượng trẻ trong quá trình chuẩn bị chương trình.
TP Hồ Chí Minh cũng tạo điều kiện để lực lượng trẻ tham gia các chương trình lớn, qua đó vừa kế thừa truyền thống, vừa tạo cơ hội để thế hệ kế cận khẳng định năng lực trong môi trường biểu diễn chuyên nghiệp, quy mô quốc gia. Sự kết hợp hài hòa giữa các thế hệ đã góp phần tạo nên sức sống mới cho ĐCTT, giúp loại hình nghệ thuật này vừa giữ được cốt lõi truyền thống, vừa gần gũi hơn với công chúng đương đại.
Gắn bảo tồn di sản với nhiệm vụ chính trị - văn hóa
Khai thác ĐCTT trong các sự kiện cấp quốc gia năm 2025 cho thấy một bước chuyển quan trọng trong tư duy sử dụng di sản: từ bảo tồn thuần túy sang phát huy trong không gian hiện đại. Điều này không chỉ góp phần làm giàu đời sống văn hóa tinh thần của người dân mà còn giúp quảng bá nét đẹp văn hóa truyền thống của đất Nam Bộ đến bạn bè trong nước và quốc tế.
TP Hồ Chí Minh đã thể hiện rõ quan điểm gắn công tác bảo tồn, phát huy di sản văn hóa với nhiệm vụ chính trị - văn hóa của đất nước. Đờn ca tài tử không chỉ là nghệ thuật biểu diễn mà còn là phương tiện chuyển tải thông điệp về truyền thống lịch sử, lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và khát vọng phát triển.
Sự đầu tư, chăm chút của TP Hồ Chí Minh trong việc khai thác nghệ thuật ĐCTT phục vụ các sự kiện, lễ hội quy mô cấp quốc gia năm 2025 không chỉ mang ý nghĩa trước mắt, mà còn góp phần tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của di sản trong tương lai. Thông qua các sự kiện lớn, ĐCTT được quảng bá rộng rãi, khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ trong cộng đồng. Quả thật, TP Hồ Chí Minh đã và đang khai thác, bảo tồn và phát huy hiệu quả giá trị nghệ thuật Đờn ca tài tử trong các sự kiện, lễ hội lớn, góp phần làm giàu đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, đồng thời tôn vinh di sản văn hóa dân tộc trong thời kỳ hội nhập và phát triển.
Khi những thanh âm của bản “Dạ cổ hoài lang” hay những làn điệu Nam xuân, Đảo ngũ cung... vang lên giữa không gian rực rỡ cờ hoa của năm 2025, đó cũng là lúc chúng ta thấy được sức sống mãnh liệt của một di sản đã đi cùng chiều dài lịch sử dân tộc. Khai thác và nâng cao chất lượng ĐCTT chính là cách chúng ta tri ân quá khứ và viết tiếp những điều mới mẻ cho văn hóa truyền thống Việt Nam.
