Một vài suy nghĩ về sân khấu hôm nay

Sân khấu là mối quan hệ tổng hòa từ kịch bản, đạo diễn, mỹ thuật, âm nhạc, múa… nhưng kịch bản là khâu đầu tiên và quan trọng nhất để tạo nên thành công của một vở diễn. Có bột, mới gột nên hồ - vì thế, kịch bản là vấn đề chúng ta cần quan tâm nhất...

Suốt hơn nửa thế kỷ qua, sân khấu đương đại Việt Nam đã đạt tới thời hoàng kim của nghệ thuật biểu diễn - đó là giai đoạn đầu những năm 70 cho đến khoảng cuối những năm 95 để khép lại thế kỷ XX.

Cho đến nay, một số ý kiến quá cực đoan cho rằng: sân khấu đã xuống cấp, khán giả cũng xuống cấp - nhưng chúng ta vẫn phải bình tâm để thừa nhận rằng - sân khấu đã thưa vắng khán giả; những “ông hoàng, bà chúa” của thánh đường sân khấu đã không thực sự cuốn hút công chúng. Tất nhiên, nếu nhìn nhận vấn đề này một cách thật khách quan và cả chủ quan nữa, chúng ta thấy vẫn còn rất nhiều vấn đề cần phải quan tâm!

Như chúng ta đã biết, hiện nay, tại Thủ đô Hà Nội, nếu so với các tỉnh, thành khác thì các nhà hát được xếp vào loại tốt nhất, nhì… cả nước như Nhà hát Lớn, Rạp Công nhân, Nhà hát Tuổi trẻ, Rạp Hồng Hà, Kim Mã; vậy mà công chúng yêu sân khấu vẫn nhận thấy hiện tượng - ngoài việc cứ thi thoảng, mỗi khi có vở mới ra mắt tổng duyệt xong, chiêu đãi một hai buổi… rồi hoặc là cất vào kho, hoặc là đi lưu diễn (?)… và rạp hát lại trở về cảnh cũ tối đèn!

Đó là một thực trạng - dẫu thực trạng đó là đáng buồn đi chăng nữa - thì chúng ta vẫn phải chấp nhận, nhằm cố gắng tìm ra những nguyên nhân để lý giải, để khắc phục, để lấy lại tình yêu của khán giả với sân khấu.

Tất nhiên, đây là trách nhiệm, là một công việc khó khăn, cả trước mắt cũng như lâu dài của các cơ quan quản lý nhà nước về văn học, nghệ thuật. Còn đối với chúng tôi, những người nằm trong “bếp núc” và hai cánh gà sân khấu suốt nửa thế kỷ qua, thì đây chỉ là một vài suy nghĩ nhỏ - bằng tình yêu, tấm lòng và bày tỏ “nỗi niềm chia sẻ” mà thôi…

Sân khấu là mối quan hệ tổng hòa từ kịch bản, đạo diễn, mỹ thuật, âm nhạc, múa… nhưng kịch bản là khâu đầu tiên và quan trọng nhất để tạo nên thành công của một vở diễn. Có bột, mới gột nên hồ - vì thế, kịch bản là vấn đề chúng ta cần quan tâm nhất. Bởi, hiện nay, thiếu kịch bản hay, là điều ai cũng nhìn thấy – nhất là những vấn đề phản ánh cuộc sống đầy những thách thức, khó khăn hôm nay mà công chúng hết sức quan tâm…

Vở kịch “Lâu đài cát” của Nhà hát Kịch Việt Nam được diễn tại Cuộc thi nghệ thuật sân khấu kịch nói chuyên nghiệp toàn quốc 2015.
Vở kịch “Lâu đài cát” của Nhà hát Kịch Việt Nam được diễn tại Cuộc thi nghệ thuật sân khấu kịch nói chuyên nghiệp toàn quốc 2015.

Trong nhiều năm qua, Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam đã thường xuyên tổ chức các Trại sáng tác trong cả nước, và cuối năm đã trao Giải thưởng cho các tác phẩm xuất sắc. Đây là một việc làm hết sức hiệu quả, hữu ích, rất đáng trân trọng.

Tuy nhiên, để tạo điều kiện cho việc sáng tác hiệu quả hơn, nên chăng, Hội cần có kế hoạch phối hợp cụ thể và hiệu quả hơn với Cục Nghệ thuật biểu diễn (là cơ quan quản lý Nhà nước thuộc Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch), đề xuất các đề án đệ trình với Bộ, để Cục đứng ra tổ chức thêm các Trại sáng tác chuyên sâu, chuyên ngành riêng, cho các đơn vị nghệ thuật sân khấu trong cả nước - ngoài các trại đã do Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức.

Tất nhiên, mô hình này phải khác của Hội. Có thể mở riêng cho các đề tài truyền thống, hoặc xen kẽ. Các kịch bản chuyên về hài dân gian, huyền thoại, kịch bản hài cho sân khấu đương đại – đang là một khoảng trống rất lớn…

Một vấn đề mà giới sân khấu cũng rất quan tâm hiện nay, đó là việc dàn dựng tiết mục hằng năm của các đơn vị nghệ thuật, từ các nhà hát Trung ương cho đến địa phương (có lẽ nhận thấy tầm quan trọng của nó mà vừa qua, Hội Sân khấu Hà Nội đã tổ chức Hội thảo về mối quan hệ giữa tác giả và các nhà hát…).

Đây không chỉ là trách nhiệm riêng của các đoàn nghệ thuật, mà Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam cũng cần có các cách tiếp cận, trao đổi, bàn bạc cùng Bộ VHTT&DL nhằm có các biện pháp cụ thể hơn để tìm ra những kịch bản đạt chất lượng nghệ thuật để dàn dựng; nhất là những tác phẩm tham dự Hội diễn, Liên hoan sân khấu toàn quốc.

Hiện nay hằng năm, Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam đã trao tặng giải thưởng xuất sắc cho các vở diễn của các đơn vị nghệ thuật trên cả nước - để vừa động viên sự sáng tạo của các nghệ sĩ trong năm, đồng thời, những phần thưởng này được cộng thêm điểm khi xét phong tặng danh hiệu NSND, NSƯT - đó là một việc làm cần thiết, hiệu quả rất đáng ghi nhận.

Tuy nhiên, chúng ta cũng cần nâng cao hơn nữa chất lượng nghệ thuật khi xét tặng giải thưởng, để đáp ứng được niềm tin yêu đích thực của giới nghệ sĩ sân khấu trong cả nước cũng như đông đảo công chúng.

Sân khấu tư nhân vẫn cố gắng nỗ lực sáng đèn trong bối cảnh thoái trào. Cảnh trong vở “Ngọc Lan trong gió” của sân khấu kịch Phú Nhuận.
Sân khấu tư nhân vẫn cố gắng nỗ lực sáng đèn trong bối cảnh thoái trào.  Cảnh trong vở “Ngọc Lan trong gió” của sân khấu kịch Phú Nhuận.

Về Liên hoan, Hội diễn toàn quốc, hiện nay, cứ 2 năm một lần, Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch đã phối hợp với Hội Nghệ sĩ Sân khấu Việt Nam tổ chức các liên hoan và hội diễn. Đây là một công việc định kỳ, “đến hẹn lại lên”, để tổ chức nên một sân chơi nghệ thuật hào hứng cho các nghệ sĩ sân khấu. Nhưng một vấn đề mà chúng ta cần quan tâm, đó chính là chất lượng nghệ thuật của các vở diễn, vì thời gian không thể gọi là đủ dài để tìm ra kịch bản và cả kinh phí cho các đơn vị.

Vì thế, không thể tránh khỏi có những vở diễn đã được dàn dựng một cách vội vã, sơ sài cả về tổng thể nghệ thuật, từ nội dung tư tưởng cho đến chất lượng diễn xuất non kém của các nghệ sĩ, cũng như thiết kế mỹ thuật sân khấu, âm nhạc, múa, ánh sáng…

Qua một số liên hoan gần đây, rõ ràng đã nảy sinh một số vấn đề bất cập mà báo chí, công luận, cũng như chính các nghệ sĩ đã phản ánh về các giải thưởng: từ giải cho vở diễn, đến các giải thưởng cá nhân, tạo nên những làn sóng ngược chiều trong dư luận xã hội, gây nên những bức xúc trong cả giới nghệ sĩ…

Như chúng ta đã biết, thiết kế mỹ thuật sân khấu - với chức năng của người họa sĩ trang trí sân khấu - là một bộ phận không thể tách rời của nghệ thuật sân khấu, với chức năng của người họa sĩ thiết kế mỹ thuật và người đạo diễn thật sự gắn bó với nhau một cách mật thiết, để làm cho vở diễn đạt yêu cầu cả về nội dung và hình thức, đưa ngôn ngữ trang trí đến với người xem - tạo điều kiện cho người nghệ sĩ biểu diễn, sáng tạo những vai diễn bất tử của mình.

Mỹ thuật sân khấu đương đại Việt Nam, tính đến nay đã đi qua một chặng đường trên nửa thế kỷ, đã hình thành một đội ngũ các họa sĩ sân khấu Việt Nam có nghề nghiệp, có bản lĩnh và tài năng; vượt qua không ít khó khăn, thiếu thốn, lạc hậu của sân khấu, bằng các thủ pháp gợi tả, ước lệ, cách điệu, tượng trưng, kết hợp giữa nghệ thuật truyền thống của cha ông và sân khấu hiện đại, đã thiết kế hàng nghìn vở diễn từ tuồng, chèo, cải lương, kịch nói, múa rối, kịch dân ca, nhạc vũ kịch, ca múa nhạc, xiếc… với nhiều giải thưởng, huy chương Vàng, Bạc, tại các liên hoan, hội diễn sân khấu trong nước và quốc tế…

Tuy nhiên, trong vài ba năm gần đây, giống như kịch bản, trang trí sân khấu cũng đã chững lại về mặt sáng tạo, thiếu những vở diễn có trang trí, trang phục độc đáo, mang lại những hiệu quả lớn về thẩm mỹ của nghệ thuật của sân khấu.

Kể từ những năm đầu thế kỷ XXI đến nay, trong cơ chế thị trường; các loại hình nghệ thuật đều nằm trong một cơn khủng hoảng tất yếu; trước sự tấn công ồ ạt của phim ảnh, ca nhạc ngoại, băng hình sex, video, vũ trường, mạng Intenet… và cả sự bùng nổ các loại sốp, mếch, nhà hàng lan tràn, đông đúc và không kém phần cuốn hút - nhất là với thế hệ trẻ.

Nhưng rõ ràng, nếu khách quan, công bằng và bình tĩnh nhìn lại, chúng ta vẫn hoàn toàn có thể tự tin để khẳng định rằng - nghệ thuật sân khấu Việt Nam, như những ngọn lửa diệu kỳ - sẽ tiếp tục bừng lên và cháy sáng, để lấy lại niềm tin yêu của đông đảo khán giả, và hòa nhập vào dòng chảy chung của các nền sân khấu tiên tiến trên thế giới!

Lê Huy Quang

Các tin khác

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

80 năm kết nối những tâm hồn nghệ thuật

Trải qua 80 năm xây dựng và trưởng thành, Báo Công an nhân dân (CAND) không chỉ là tiếng nói của lực lượng CAND, mà còn là địa chỉ tin cậy, gắn bó của nhiều thế hệ văn nghệ sĩ cả nước. Từ những trang viết, cuộc trò chuyện đến sự đồng hành trong các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, tình cảm chân thành mà giới văn nghệ sĩ dành cho Báo CAND đã góp phần bồi đắp mối gắn kết bền chặt giữa báo chí với đời sống văn học, nghệ thuật, giữa người cầm bút với những người làm nghệ thuật. Qua năm tháng, sự tin yêu, trân trọng và đồng hành ấy đã trở thành một phần ý nghĩa trong hành trình phát triển của tờ báo. Sức lan tỏa của một cơ quan báo chí không chỉ ở những trang viết mà còn ở khả năng kết nối con người bằng niềm tin và những giá trị nhân văn.

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh: Tôi bị cuốn hút bởi hình tượng người chiến sĩ công an

Đạo diễn, NSND Tạ Tuấn Minh hiện là Phó trưởng đoàn Kịch cổ điển, Nhà hát Kịch Việt Nam. Anh được biết đến là một nghệ sĩ có nhiều khám phá độc đáo, mới mẻ với kịch đương đại, lịch sử, thiếu nhi. "Bén duyên" và bị cuốn hút với các vở diễn về đề tài hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân (CAND) đã giúp anh có nhiều trải nghiệm mới mẻ. Phóng viên Chuyên đề Văn nghệ Công an có cuộc trò chuyện với NSND Tạ Tuấn Minh.

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Khi yêu thương nối dài qua năm tháng...

Từ những giai điệu thấm đẫm tình quê hương đến những câu chuyện lay động lòng người, chương trình nghệ thuật "Kết nối yêu thương" gửi đi thông điệp giản dị mà sâu sắc: Không ai nên đơn độc trước nghịch cảnh. Đằng sau mỗi người phụ nữ đau yếu, mỗi em nhỏ mang bệnh hiểm nghèo là một phận đời cần được chở che, một ước mơ cần được níu giữ. Khi những trái tim cùng rung lên nhịp đập yêu thương, nghệ thuật không chỉ chạm đến cảm xúc mà còn khơi dậy trách nhiệm cộng đồng, thắp lên hy vọng cho những cuộc đời còn nhiều gian khó.

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Cuộc đối thoại tinh tế của các nền văn hóa

Liên hoan phim (LHP) Tài liệu châu Âu – Việt Nam lần thứ 16 (diễn ra từ ngày 18 đến ngày 26/9) quy tụ 25 tác phẩm điện ảnh tài liệu đặc sắc đến từ Việt Nam và các quốc gia châu Âu. Đây không chỉ là “bữa tiệc” điện ảnh, mở ra cơ hội giao lưu, hợp tác giữa những người làm nghề mà còn là cầu nối để dòng phim đặc biệt này đến gần với công chúng hơn.

Ca sĩ Tùng Dương đã tổ chức riêng nhiều live concert.

Từ “độc đạo” đến đại chúng

25 năm trong nghề, Tùng Dương đã có một hành trình đặc biệt mà không nhiều nghệ sĩ thế hệ anh có thể làm được. Đó là hành trình của một nghệ sĩ luôn muốn bước ra khỏi vùng an toàn, không ngừng thử nghiệm, tìm kiếm những giới hạn mới của giọng hát và tư duy âm nhạc. Nhưng cũng chính trên hành trình tưởng như ngày càng đi xa ấy, Tùng Dương lại ngày càng trở về gần hơn với những điều căn cốt: gia đình, tình yêu, con người, quê hương, đất nước, những giá trị đã làm nên căn tính của mình.

Buổi gặp gỡ báo chí giới thiệu chương trình “Phú Quang - Còn mãi một tình yêu” tại Nhà hát Hồ Gươm

Âm nhạc không chỉ là ký ức

Gần 5 năm sau ngày nhạc sĩ Phú Quang rời cõi tạm, những giai điệu của ông vẫn hiện diện trong đời sống âm nhạc Việt Nam. Năm 2026, ba người con của ông chính thức tiếp nhận di sản âm nhạc mà cha để lại. Nhưng câu chuyện di sản âm nhạc Phú Quang không chỉ là câu chuyện của một gia đình tiếp nhận một gia tài nghệ thuật. Nó đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để di sản âm nhạc của một nhạc sĩ được bảo vệ, được trao truyền và tiếp tục sống trong đời sống đương đại?

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Từ lời khen - chê đến chiều sâu phê bình

Ngày nay, nhiều tác phẩm điện ảnh ra đời nhận được sự bàn luận sôi nổi trên mạng xã hội cùng những bài review phim xuất hiện dày đặc. Tuy nhiên, giữa dòng chảy ồn ã ấy lại thiếu vắng những bài phê bình có chuyên môn, đi sâu vào ngôn ngữ điện ảnh, giá trị nghệ thuật và ý nghĩa văn hóa của tác phẩm. Để đời sống điện ảnh không chỉ dừng lại ở những lời khen - chê, đánh giá cực đoan, cần thêm những tiếng nói phê bình giàu tri thức, góp phần nâng cao thị hiếu và nuôi dưỡng tình yêu điện ảnh trong công chúng.

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Khai thác văn hóa truyền thống, cần sự am hiểu sâu sắc

Việc đưa chất liệu truyền thống vào các sản phẩm nghệ thuật đang trở thành xu hướng và mở ra nhiều hướng sáng tạo, góp phần làm mới cách tiếp cận và lan tỏa những giá trị văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, điều này cũng yêu cầu nghệ sĩ cần sự hiểu biết, tôn trọng và trách nhiệm với những giá trị văn hóa mà sản phẩm khai thác.

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” hôm qua và hôm nay

“Vui bất tuyệt” của Tố Hữu - một trong những bài thơ tiêu biểu viết về Cách mạng Tháng Tám năm 1945, không chỉ là niềm vui của một cá nhân, hay của hàng chục triệu người, còn là niềm vui hồi sinh của một dân tộc vừa thoát khỏi ách nô lệ, giành lại quyền làm chủ vận mệnh. Cũng là niềm vui được cống hiến và kiến tạo tương lai. “Vui bất tuyệt” trở thành cảm hứng chung cho nhiều tác phẩm nổi tiếng cùng chủ đề.

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Người trẻ yêu lịch sử qua văn học, nghệ thuật

Những người trẻ thế hệ 8x, 9x, 2000 đang lựa chọn cách tiếp cận lịch sử theo cách riêng của mình. Với họ, lịch sử là những câu chuyện được kể lại sống động trên các nền tảng số, hay những bộ phim, những bài hát, những tiểu thuyết hấp dẫn và ý nghĩa... giúp họ hiểu hơn về đất nước mình.

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

"Kế hoạch CM12" - Tái hiện chiến công lịch sử

Bắt đầu lên sóng truyền hình ANTV (thứ Bảy, Chủ nhật) từ ngày 22/8 và trên kênh HTV9 (thứ Hai, thứ Ba) từ ngày 24/8, bộ phim truyền hình "Kế hoạch CM12" đã nhanh chóng thu hút sự quan tâm của công chúng. Không chỉ khắc họa những cuộc đấu trí căng thẳng, "Kế hoạch CM12" còn làm nổi bật bản lĩnh, trí tuệ và sự hy sinh thầm lặng của những cán bộ, chiến sĩ CAND trong hành trình bảo vệ An ninh Tổ quốc từ những ngày đầu đất nước thống nhất.

Trưởng thành cùng lực lượng

Trưởng thành cùng lực lượng

Trong hơn 80 năm xây dựng, phấn đấu và trưởng thành của lực lượng Công an nhân dân Việt Nam, có thể nói rằng, văn học nghệ thuật về lực lượng công an với sứ mệnh của mình đã góp phần đáng kể vào sự nghiệp bảo vệ an ninh Tổ quốc, vì cuộc sống bình yên, hạnh phúc của nhân dân…

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Thời của tiểu thuyết trinh thám

Mới đây, việc 2 bộ phim kinh dị "BACKROOMS" và "Obsession" thắng lớn phòng vé đã gây ra nhiều bất ngờ. Bên cạnh việc được thực hiện bởi các nhà sáng tạo nội dung tuy không chuyên về điện ảnh nhưng lại mang đến sự mới mẻ, thích thú, thì thực tế này cũng cho thấy thể loại thriller/mystery hay giật gân/bí ẩn đang được yêu thích hơn bao giờ hết cả trong phim ảnh cũng như văn chương.

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Kể chuyện truyền thống Công an nhân dân bằng âm nhạc

Được đầu tư hoành tráng, công phu và giàu sáng tạo, các chương trình nghệ thuật về Công an nhân dân (CAND) thời gian qua không chỉ góp phần làm mới nghệ thuật chính luận mà còn lan tỏa sâu sắc hình tượng người chiến sĩ CAND bản lĩnh, nhân văn, gần gũi trong lòng công chúng.