Nữ đảng viên trẻ tuổi mưu trí
Đồng chí Bùi Thị Cúc, tên thật là Trần Thị Lan, sinh năm 1930, trong một gia đình nông dân nghèo, giàu truyền thống cách mạng tại xã Quang Trung, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên (nay là xã Xuân Trúc, tỉnh Hưng Yên). Nhà đông anh chị em, gia cảnh nghèo khó, bố mất sớm nên mới 9 tuổi chị Cúc đã phải đi ở trừ nợ cho địa chủ. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, chị được trở về đoàn tụ với gia đình và bắt đầu tham gia hoạt động cách mạng.
Những năm 1947-1948, cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ngày càng cam go ác liệt, địch ra sức khủng bố, đàn áp phong trào cách mạng ở địa phương. Những ngày tháng đó, Ân Thi là một huyện "nóng" của tỉnh Hưng Yên, quân dịch đóng bốt và lập vùng tề ở hầu hết các xã trọng điểm.
Thực hiện đường lối của Trung ương, Tỉnh ủy Hưng Yên chủ trương bằng mọi cách phải giữ vững phong trào ở cơ sở, tích cực phát triển lực lượng làm thất bại âm mưu bình định của địch. Đảng bộ huyện Ân Thi đã chủ trương phá tề, tiêu diệt những tên đầu sỏ có nhiều nợ máu với nhân dân, những tay sai, chỉ điểm, làm gián điệp cho Pháp.
Cuối năm 1947, chị Cúc được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương (nay là Đảng Cộng sản Việt Nam), trở thành nữ đảng viên trẻ nhất xã Quang Trung thời ấy. Tháng 12/1949, chị Cúc chính thức trở thành cán bộ Công an, được huấn luyện nghiệp vụ phản gián và địch vận. Để tạo vỏ bọc hoạt động hợp pháp trong vùng địch hậu, tổ chức đã cấp vốn cho chị làm nghề buôn bán nhỏ.
Quần chúng và gia đình nghi ngờ chị cầu an, bỏ nhiệm vụ. Đau khổ trước những dị nghị, chị âm thầm nén lại tình riêng để gánh vác nhiệm vụ. Hằng ngày, với gánh muối trên vai, chị có mặt tại các buổi chợ gần bốt Cảnh Lâm để tìm cách làm quen với lính bốt và thu thập tình hình địch báo cáo về chỉ huy.
Bốt Cảnh Lâm thời bấy giờ do tên Nguyễn Doãn Súy làm sếp bốt, cùng hai người em vợ là Nguyễn Doãn Nhi và Nguyễn Doãn Tín làm việc ở phòng nhì. Đây là những tên địa chủ gian ác, Việt gian nguy hiểm. Nhận nhiệm vụ từ tổ chức, Bùi Thị Cúc đã khôn khéo tiếp cận tên Nhi. Bằng sự thông minh, thùy mị và sắc đẹp của mình, chị đã khiến tên Nhi tin cậy. Chị Cúc vờ nhận làm vợ lẽ của hắn để thu thập thông tin và khéo léo đưa đồng đội vào hàng ngũ địch hoạt động.
Sáng 12/5/1950, thực hiện kế hoạch chỉ đạo của cấp trên, chị Cúc mời tên Nhi về nhà chú ruột của mình ở thôn Vân Mạc để bàn chuyện cưới xin. Tại đây, một tổ công tác phục sẵn và tiêu diệt hắn, thu giữ vũ khí cùng nhiều tài liệu quan trọng. Việc loại bỏ tên Nhi không chỉ là một chiến công phản gián xuất sắc mà còn giải tỏa được mối đe dọa lớn đối với các cơ sở cách mạng trong vùng.
Khí tiết kiên trung
Ngay sau khi tên Nhi bị trừ khử, chiều hôm đó, tên Tín (em trai Nhi) điên cuồng cho quân lùng sục, vây ráp thôn Vân Mạc. Chúng bắt hơn 40 người dân và đảng viên nhằm tra khảo tìm thủ phạm. Chị Cúc sau khi hoàn thành nhiệm vụ đã tạm lánh sang thôn bên cạnh nhưng do bị mật thám chỉ điểm nên sa vào tay giặc lúc chập tối. Kẻ thù đã dùng mọi cực hình tra tấn dã man hòng bắt chị khai ra tổ chức. Đỉnh điểm của sự tàn ác, chúng trói chị vào gốc cây ở ngõ để người nhà tên Nhi đi qua ra sức tra tấn chị.
Để bảo vệ an toàn cho tổ chức Đảng và cứu tính mạng của hơn 40 người dân đang bị giam cầm, chị Cúc kiên quyết giữ vững khí tiết, nhận hết trách nhiệm về mình. Tuy thân hình mảnh dẻ của người con gái tuổi 20 bị vùi dập nhưng ý chí vô cùng sắt đá. "Chính tao giết nó để trừng trị tên phản bội! Chỉ một mình tao hành động!", giọng chị Cúc đanh như thép, đôi mắt kiên định lạ thường.
Địch buộc phải trả tự do cho hầu hết bà con làng Vân Mạc. Đêm trước ngày bị hành hình, chị Cúc dặn dò các đồng chí bị giam chung: "Tôi nhận cả về tôi rồi, đừng ai khai gì cả. Thế nào nó cũng giết tôi. Dù chết, tôi cũng không khai ai cả, các đồng chí cứ yên tâm...". Không thể khuất phục được tinh thần người cộng sản, sáng 15/5/1950, bọn lính dồn hàng ngàn người dân tại phiên chợ Cảnh Lâm ra chân đê để chứng kiến cảnh chúng tra tấn chị.
Khi tên Tín gí mã tấu vào mặt chị, hỏi: "Cúc, ai giết anh tao?", chị vẫn cứng cỏi trả lời: "Tao giết!". Trong phút giây đau đớn tột cùng, người con gái kiên trung ấy vẫn hướng đôi mắt ngời khí sắc về phía nhân dân, rồi dùng chút sức tàn hô vang: "Hồ Chủ tịch muôn năm!". Giặc lồng lộn tra tấn rồi giết chị dã man. Nữ chiến sĩ an ninh đã anh dũng hy sinh, hiến dâng trọn vẹn tuổi thanh xuân cho độc lập dân tộc. Gương chiến đấu và hy sinh lẫm liệt của đồng chí Bùi Thị Cúc đã trở thành ngọn đuốc rực sáng, thổi bùng lên ngọn lửa căm thù và ý chí chiến đấu của đồng bào, đồng chí.
Ghi nhận công lao to lớn ấy, ngày 15/1/1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 77/SL truy tặng liệt sĩ Bùi Thị Cúc Huân chương Độc lập hạng Ba cùng 6 chữ vàng danh dự: "Sống anh dũng, chết vẻ vang". Ngày 3/8/1995, Nhà nước đã chính thức truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho liệt sĩ Bùi Thị Cúc. Năm 1999, Bộ Công an đã đúc 2 tượng đài liệt sĩ Bùi Thị Cúc bằng đồng, một tượng đặt trang trọng tại Bảo tàng Công an nhân dân, một tượng đặt trong nhà tưởng niệm tại trụ sở Công an tỉnh Hưng Yên. Năm 2013 Công an tỉnh Hưng Yên đã đầu tư, xây dựng mới nhà tưởng niệm liệt sĩ CAND Bùi Thị Cúc, tượng đài của chị được đặt trang trọng ngay trước khuôn viên trụ sở.
Hằng năm, vào những ngày lễ, tết và các ngày tổ chức sự kiện lớn, cán bộ, chiến sĩ công an trong và ngoài tỉnh đều đến dâng hương, dâng hoa và báo công trước anh linh liệt sĩ CAND Bùi Thị Cúc... Tên của người nữ anh hùng được vinh dự đặt tên đường phố ở Hưng Yên và một số tỉnh, thành phố khác.
