“Cộng đồng không ma túy''. Khi AI trở thành cầu nối giữa công an và nhân dân

Ý tưởng bắt đầu từ những câu hỏi thường ngày

Một buổi chiều, tại trụ sở xã, một phụ nữ ngoài sáu mươi tuổi cầm chiếc điện thoại bước vào bộ phận tiếp công dân, ngập ngừng hỏi cán bộ trực ban: “Chú ơi, tôi muốn hỏi về pháp luật phòng, chống ma túy nhưng nhiều khi không biết hỏi ai. Nghe nói giờ có cái gì gọi là trí tuệ nhân tạo, có hỏi được không?”. Cán bộ chỉ tấm bảng trên bàn, có dòng chữ Chatbot AI “Cộng đồng không ma túy” và mã QR rồi hướng dẫn. Bà đưa điện thoại quét rồi gõ: “Phát hiện người nghi sử dụng ma túy thì tôi phải làm gì?” Màn hình hiện ra ngay hướng dẫn ngắn gọn: cách nhận biết dấu hiệu nghi vấn, cách xử lý, số điện thoại cần liên hệ. Bà gật đầu: “Thế này tiện. Trước đây muốn hỏi cái gì cũng phải lên tận xã”. Một cuộc trò chuyện nhỏ trên điện thoại, nhưng với Công an xã Liên Sơn, đó là cách đưa pháp luật đến gần dân hơn, bằng chính công cụ người dân dùng hằng ngày.

Chatbot được xây dựng trên nền tảng ChatGPT (GPTs) của OpenAI, tùy biến với hệ thống văn bản pháp luật, chỉ đạo và tài liệu chuyên ngành về phòng, chống ma túy từ Trung ương, tỉnh Lào Cai và địa phương. Từ khi vận hành, đã có hơn 500 lượt người dân sử dụng để tìm hiểu về phòng, chống ma túy, xây dựng địa bàn không ma túy, tố giác tội phạm và các vấn đề an ninh, trật tự tại địa phương.

Đáng chú ý hơn cả việc một xã vùng cao ứng dụng công nghệ mới là cách Công an xã Liên Sơn dùng nó để người dân dễ tiếp cận pháp luật, chủ động giữ gìn bình yên từ chính cộng đồng mình. Trước khi có mô hình này, cán bộ Công an xã Liên Sơn đã kiên trì tuyên truyền, phổ biến pháp luật cho nhân dân, đặc biệt về phòng, chống ma túy và xây dựng địa bàn không ma túy. Qua những buổi tuyên truyền, cán bộ thường xuyên tiếp nhận những câu hỏi rất đời thường: Thế nào là địa bàn không ma túy? Phát hiện người có biểu hiện sử dụng ma túy thì báo cho ai? Gia đình có người nghiện nhưng không hợp tác thì làm sao? Tố giác tội phạm thế nào để vẫn an toàn cho bản thân?

Người dân luôn có nhu cầu được biết, được hướng dẫn, nhưng không phải lúc nào cũng có điều kiện tìm đến cơ quan chức năng. Có những thắc mắc chỉ nảy sinh khi đã về nhà, gặp tình huống bất ngờ, hoặc đọc phải thông tin chưa kiểm chứng trên mạng xã hội. Cán bộ Công an xã dù bám cơ sở, gần dân đến đâu cũng không thể có mặt mọi lúc để giải đáp từng vấn đề. Từ thực tế đó, Công an xã Liên Sơn đặt câu hỏi: làm sao để người dân tiếp cận thông tin chính thống về phòng, chống ma túy ngay trên điện thoại của mình? Câu trả lời là ứng dụng trí tuệ nhân tạo, mở thêm một kênh kết nối với nhân dân trên môi trường số.

Công nghệ đứng sau mô hình

Thiếu tá Phan Anh Sơn, Trưởng Công an xã Liên Sơn cho biết, chatbot không thay cán bộ hay những cuộc gặp trực tiếp, mà chỉ giúp người dân chủ động tìm hiểu pháp luật, được giải đáp vấn đề cơ bản và biết cách liên hệ cơ quan chức năng khi cần. Muốn làm tốt dân vận, trước hết phải hiểu dân cần gì và để dân dễ tiếp cận. Chatbot AI “Cộng đồng không ma túy” ra đời từ đó. Nhìn từ bên ngoài, Chatbot có thể chỉ là một cửa sổ trò chuyện trên điện thoại. Nhưng phía sau những câu trả lời xuất hiện sau vài giây là cả quá trình nghiên cứu, lựa chọn và xây dựng hệ thống thông tin bài bản. Khác với các chatbot trả lời theo kịch bản cố định, mô hình được xây dựng trên nền tảng ChatGPT (GPTs) của OpenAI, tùy biến riêng cho công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật về phòng, chống ma túy và xây dựng địa bàn không ma túy. Công an xã Liên Sơn đã hệ thống hóa, cung cấp cho AI các nguồn tài liệu chính thống: quy định pháp luật, chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước, văn bản chỉ đạo của Trung ương, tỉnh Lào Cai và tài liệu tuyên truyền phù hợp thực tế địa phương, trong đó có Luật Phòng, chống ma túy năm 2021 cùng các nghị quyết, kế hoạch phục vụ xây dựng địa bàn không ma túy.

Nguồn thông tin được lựa chọn kỹ, sát thực tiễn. Người dân có thể hỏi: “Xã, phường không ma túy được hiểu thế nào?”, “Phát hiện dấu hiệu mua bán ma túy thì phải làm sao?” hay “Gia đình muốn giúp người nghiện cai nghiện cần bắt đầu từ đâu?”; với trường hợp cụ thể, chatbot hướng dẫn người dân liên hệ cơ quan chức năng để được hỗ trợ”. Cách dùng cũng đơn giản, chỉ cần quét mã QR tại trụ sở Công an xã, các điểm tuyên truyền hoặc truy cập đường dẫn được chia sẻ, người dân trò chuyện bằng ngôn ngữ hằng ngày, không cần nhớ tên văn bản hay thuật ngữ pháp lý.

“Công an xã Liên Sơn xác định trí tuệ nhân tạo chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay cán bộ trong xác minh, xử lý vụ việc hay những cuộc gặp gỡ, vận động, cảm hóa, đồng hành trực tiếp với nhân dân. Mô hình giúp người dân tiếp cận thông tin chính thống nhanh, thuận tiện hơn - còn trí tuệ nhân tạo vẫn chỉ là phương tiện để gần dân, hiểu dân hơn” - Thiếu tá Phan Anh Sơn cho biết.

Những cuộc tuyên truyền, tư vấn không kể giờ giấc

Khi bắt đầu triển khai mô hình này, điều cán bộ quan tâm không phải chatbot trả lời được bao nhiêu câu hỏi, mà là người dân có sẵn sàng dùng hay không. Cái khó không chỉ ở xây dựng hệ thống, mà làm sao để dân thấy đây là công cụ hữu ích, gần gũi. Cách triển khai khá giản dị. Mã QR đặt tại khu vực tiếp công dân; nội dung mô hình được lồng ghép trong các buổi tuyên truyền pháp luật, vận động nhân dân phòng, chống tội phạm và xây dựng địa bàn không ma túy. Người trẻ tiếp cận nhanh; người lớn tuổi chưa quen điện thoại thông minh thì cán bộ kiên trì hướng dẫn từng bước.

Bà Phùng Thị Thướng trú tại thôn Ao Luông, xã Liên Sơn cho biết: “Sau khi dùng chatbot một thời gian, tôi còn biết chia sẻ cho người thân, bạn bè. Từ một công cụ tra cứu, nó dần thành thêm một kênh tuyên truyền của địa phương”. Người đi làm xa vẫn tra cứu được khi cần; gia đình có người thân nguy cơ liên quan ma túy có thể tìm hiểu trước khi liên hệ cơ quan chức năng; thông tin chưa rõ đúng sai trên mạng xã hội có thể đối chiếu với nguồn tài liệu đã cấu hình cho chatbot.

Chatbot không có khái niệm hết giờ làm việc, nhưng phía sau mỗi lượt truy cập vẫn là cán bộ Công an đang bám địa bàn, theo dõi, cập nhật thông tin và trực tiếp giải quyết vấn đề phát sinh. Chatbot cho dân thêm một con đường tìm đến thông tin; còn cán bộ vẫn là người trực tiếp đến với dân, lắng nghe và cùng dân giải quyết việc trong cuộc sống.

Một câu hỏi được đặt ra: có AI rồi, dân có còn cần cán bộ nữa không? Câu trả lời của Công an xã Liên Sơn: có, và còn cần hơn. Công nghệ giúp trả lời nhanh câu hỏi pháp luật, nhưng không thể thay người cán bộ cơ sở - người đi từng con đường, vào từng thôn bản nắm tình hình; người lắng nghe gia đình đang lo lắng; người trực tiếp vận động, cảm hóa người từng lầm lỡ; người cùng chính quyền, đoàn thể xây dựng cộng đồng có trách nhiệm trong phòng, chống ma túy.

Trong phong trào thi đua “Ba nhất”: Kỷ luật nhất - Trung thành nhất - Gần dân nhất”, “gần dân” hôm nay không chỉ đo bằng bước chân cán bộ xuống cơ sở, mà còn bằng khả năng đồng hành cùng người dân trên không gian mạng.

Chatbot AI “Cộng đồng không ma túy” là mô hình nhỏ, hình thành từ những câu hỏi đời thường và sự trăn trở của cán bộ Công an cơ sở trước yêu cầu đổi mới công tác dân vận. Một mã QR, một cửa sổ trò chuyện trên điện thoại không lớn, nhưng phía sau là mong muốn để dân tiếp cận pháp luật dễ dàng hơn, chủ động hơn trong phòng ngừa tội phạm, giữ gìn bình yên địa bàn.