Khi màn hình che khuất trái tim…
Mạng xã hội không tự nó tạo ra điều tốt hay điều xấu, mà chính cách người dùng mới là câu chuyện đáng suy ngẫm. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà chỉ một cú click cũng có thể cứu một mạng người, hoặc hủy hoại một cuộc đời.
Hãy thử tưởng tượng, bạn là một người mẹ có đứa con đang học đại học, vừa trượt một kỳ thi quan trọng. Trong lúc tuyệt vọng, con bạn đăng lên mạng dòng trạng thái buồn. Ngày hôm sau, hàng nghìn người bạn không quen biết ùa vào, gọi con bạn là "đồ vô dụng", "đồ thất bại", "loại người không đáng sống". Đêm đó, con khóc - khóc rất nhiều trước mớ “gạch, đá” bỗng ném tới tấp. Chỉ mấy ngày sau, con bạn không còn nữa.
Hãy thử tưởng tượng tiếp, bạn là một người cha. Cả đời bạn lam lũ, dành dụm, mở một quán ăn nhỏ. Một ngày nọ, có ai đó quay clip, cắt ghép, đăng lên mạng với nội dung đầy phẫn nộ. Bạn bỗng trở thành "kẻ mất dạy" trong mắt của bao cư dân mạng. Không ai hỏi bạn câu chuyện thật sự là gì, nhưng không đến quán ủng hộ bạn nữa. Quán đóng cửa, vợ bạn khóc, con bạn bị bạn bè trêu chọc. Bạn ngồi trong căn nhà trống, tự hỏi “mình đã làm gì nên tội”?
Có một nghịch lý đau lòng, đó là càng xa cách, người ta càng dễ… tàn nhẫn với nhau. Màn hình như một tấm khiên, nhiều lúc che đi tất cả những gì thuộc về con người. Ngồi sau bàn phím, người ta không thấy đôi mắt đỏ hoe của người mẹ mất con, không nghe tiếng nấc nghẹn của cô gái bị sỉ nhục tập thể, không chứng kiến bàn tay run rẩy cầm chai thuốc ngủ và cảnh một người cha tuyệt vọng vì bỗng dưng đóng cửa chỉ sau một đêm vì bài đăng bị bóp méo.
Theo thống kê của UNICEF, khoảng 1/3 trẻ em và thanh thiếu niên trên toàn cầu từng là nạn nhân của bắt nạt trực tuyến. Tại Việt Nam, theo một khảo sát của Viện Nghiên cứu Phát triển Phương Đông, có đến 42% học sinh từng bị bắt nạt trên mạng, nhưng chỉ có 15% trong số đó dám chia sẻ với người lớn. Những con số ấy không chỉ là thống kê mà đằng sau mỗi con số là một cuộc đời, một gia đình, một tương lai có thể đã bị hủy hoại chỉ vì vài dòng bình luận vô tâm.
Rất nhiều người trong đám đông trên mạng xã hội mang trong mình thứ ảo giác quyền lực nguy hiểm. Những người như thế tin rằng mình đang "thay trời hành đạo". Nhưng công lý gì khi không có tòa án, không có điều tra, không có quyền biện hộ? Công lý gì khi chỉ dựa vào một đoạn clip cắt ghép, một câu chuyện một chiều? Trong mỗi câu chuyện lan truyền, luôn có ít nhất hai phía. Nhưng mạng xã hội chỉ cho phía gây sốc lên tiếng trước. Người bị buộc tội không có cơ hội giải thích nên họ dễ bị “xử tử” về mặt tinh thần trước khi bất kỳ ai kịp kiểm chứng. Và khi bão dư luận đi qua, nó để lại gì? Nạn nhân không chỉ đau một lần mà đau mãi mãi. Thực tế đã có những người trẻ, tài năng và đầy ước mơ, chọn cách kết thúc cuộc đời mình. Họ ra đi, để lại một thư tuyệt mệnh, để lại một người mẹ gào khóc bên quan tài con, để lại một người cha lặng lẽ ngồi nhìn tấm ảnh cũ mỗi đêm...
Không biết tự bao giờ, nhiều người đã nhận ra rằng, nỗi đau bán được, sự phẫn nộ tạo ra lượt xem, kịch bản tạo ra tương tác và tương tác tạo ra tiền. Thế là họ dùng nỗi đau của người khác làm mồi nhử. Họ sẵn sàng đào bới những câu chuyện gia đình, những bí mật riêng tư, những sai lầm trong quá khứ, không phải để tìm sự thật, mà để bán quảng cáo. Họ biến cái chết của một con người thành nội dung để livestream; biến vụ bắt nạt tập thể thành cơ hội để tăng follower. Và đám đông, những người tưởng mình đang tham gia vào cuộc thảo luận công bằng, thực chất chỉ đang tiếp tay cho một cỗ máy kiếm tiền từ máu và nước mắt.
Điều đáng sợ nhất chính là sự im lặng của nhiều người. Chính vì thấy bất công mà không lên tiếng, sự im lặng đó đã vô tình tiếp tay cho cái ác. Trong đám đông, ai cũng nghĩ chắc có người khác sẽ lên tiếng. Nhưng rồi cuối cùng không ai lên tiếng nhất là khi chỉ một bình luận bênh vực nạn nhân cũng có thể tạo ra hiệu ứng domino. Sự im lặng, suy cho cùng, cũng là một lựa chọn và đó là lựa chọn đứng về phía bóng tối.
Thực tế thời gian qua cho thấy, không ít đối tượng đã lợi dụng sức hút của mạng xã hội, bất chấp thủ đoạn để câu view, tăng tương tác, đánh bóng tên tuổi, thậm chí biến các nền tảng trực tuyến thành công cụ phục vụ những hoạt động kiếm tiền bất chính. Điển hình, trong vụ án liên quan đến Nguyễn Tuấn Hiệp (tức “Hiệp đen”) mà Công an TP Hồ Chí Minh đang điều tra, đến nay đã có nhiều đối tượng bị khởi tố, bắt tạm giam; trong đó có một số nghệ sĩ, người hoạt động trong lĩnh vực giải trí. Theo cơ quan điều tra, từ việc thường xuyên đăng tải các video giao lưu, ăn uống để thu hút sự chú ý trên Facebook, Hiệp đã cùng những người quen biết bàn bạc, dàn dựng các đoạn phim ngắn mang màu sắc “giang hồ”, đăng tải trên YouTube, Facebook, TikTok nhằm câu lượt xem, lượt thích, tăng tương tác, đánh bóng tên tuổi và khuếch đại thanh thế. Các video được dàn dựng với những cảnh rượt đuổi, đánh nhau, sử dụng gậy, súng để giải quyết mâu thuẫn, xây dựng hình ảnh Hiệp như một “đại ca” có thế lực trên mạng xã hội.
![hiep-den-n.png](https://cdn.cand.vn/images/ciEpPujg4aZTIWN5ktu38xxKH1AW022UeCt6NgQVZ4HJG2zs9_PNXjfOpbMR_8_w/hiep-den-n.png.avif "Hình ảnh của "Hiệp đen" trên mạng xã hội và tại cơ quan điều tra.")
Không chỉ dàn dựng nội dung phản cảm để câu tương tác, một số đối tượng, trong đó có Bùi Xuân Huấn (tức “Huấn Hoa Hồng”); Vũ Hoàng Hải (tức Hải SAPA TV);.. còn lợi dụng danh tiếng, lượng người theo dõi trên mạng xã hội để quảng cáo gian dối, lừa đảo hoặc tổ chức hoạt động kinh doanh trái pháp luật.
Những vụ án trên cho thấy, phía sau những lượt xem, lượt thích và hình ảnh hào nhoáng trên mạng xã hội có thể là những thủ đoạn trục lợi tinh vi, thậm chí là hoạt động phạm tội có tổ chức. Nhưng đấy cũng là một lời cảnh tỉnh cho những ai đang lầm tưởng rằng mạng xã hội là vùng trời tự do không có giới hạn. Mỗi hành vi, mỗi phát ngôn, mỗi nội dung đăng tải đều có thể để lại hậu quả pháp lý và đạo đức. Khi ảo giác quyền lực đám đông bị lợi dụng để trục lợi hoặc gây tổn hại đến người khác, thì đó không còn là tự do ngôn luận, mà là hành vi vi phạm pháp luật và đạo đức.
Một cú click, hai số phận
Đằng sau những vụ bắt nạt tập thể, giữa những phiên tòa internet, vẫn có những khoảnh khắc khiến chúng ta tin vào nhiều người, trong đó có rất nhiều người trẻ đã biết tranh thủ sức mạnh, lợi thế của mạng xã hội để hướng về cộng đồng. Bước ra khỏi câu chuyện của không gian mạng, thông qua các câu lạc bộ, nhóm và hội thiện nguyện được hình thành, nhiều người trẻ tìm đến với người nghèo, trẻ em khó khăn, người già neo đơn, người bệnh, đồng bào vùng sâu, vùng xa và những hoàn cảnh không may. Họ trao đi không chỉ vật chất, mà còn trao niềm tin, sự ấm áp và tình người.
Và đặc biệt, chính mạng xã hội - thứ “vũ khí” từng bị lợi dụng để giết người, đang được nhiều người trẻ sử dụng như một công cụ của lòng tốt. Những chuyến xe chở nhu yếu phẩm được điều phối qua các nhóm thiện nguyện trực tuyến, đến tận tay đồng bào vùng lũ. Những chiến dịch gây quỹ chữa bệnh cho trẻ em nghèo được lan tỏa chỉ trong vài giờ, và số tiền quyên góp đủ để thay đổi cả một cuộc đời.
Trên nền tảng mạng xã hội, chúng ta dễ dàng bắt gặp người trẻ bằng cách của mình để quảng bá văn hóa Việt Nam ra thế giới, để dạy tiếng Anh miễn phí cho học sinh vùng cao, để chia sẻ kỹ năng sống, để cảnh báo về các chiêu trò lừa đảo. Không chờ ai đó làm thay mình, họ tự biến mạng xã hội thành cây cầu nối những trái tim, từ một cá nhân, một nhóm nhỏ có thể hình thành một câu lạc bộ; từ một hành động đẹp có thể lan tỏa thành nhiều hành động đẹp khác. Chính sự chung tay ấy đã biến lòng nhân ái từ tình cảm của mỗi người thành sức mạnh cộng đồng.
Chúng ta đang sống trong một thời đại mà mỗi cú click có thể là một nhát dao hoặc một bàn tay; mỗi bình luận có thể là một viên gạch xây hoặc một hòn đá ném và mỗi lượt chia sẻ có thể là một ngọn đèn hoặc một que diêm đốt cháy một cuộc đời.
Mạng xã hội không tự nó tạo ra điều tốt hay điều xấu mà chính chúng ta - những con người đang cầm trên tay chiếc điện thoại mới là người viết nên câu chuyện. Hãy để mạng xã hội trở thành cây cầu nối những trái tim, chứ không phải vực thẳm chia rẽ con người. Hãy để mỗi bình luận của bạn là một món quà, chứ không phải một vết thương. Mỗi người sống đẹp hơn một chút, xã hội sẽ tốt đẹp hơn một chút. Đừng để mạng xã hội biến ta thành những kẻ vô cảm với nỗi đau của đồng loại. Đừng để ảo giác quyền lực đám đông che mờ lương tâm. Đừng để những cú click vô tình trở thành nhát dao kết liễu một cuộc đời.
Hãy dùng mạng xã hội để cứu người; để xây dựng chứ không phải để phá hủy; để kết nối chứ không phải để chia rẽ. Và trên hết, hãy nhớ rằng: đằng sau mỗi màn hình là một trái tim đang đập, một sinh mệnh đáng được tôn trọng, một con người giống như chính chúng ta.
Để đạt được mong mỏi đó, với gia đình và nhà trường, hãy giáo dục con trẻ về văn hóa ứng xử trên mạng từ sớm, trang bị cho các em kỹ năng nhận diện tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân và ứng phó với khủng hoảng truyền thông. Kỹ năng số không chỉ là biết dùng máy tính, mà còn là biết dùng mạng xã hội một cách có trách nhiệm.
Với các nền tảng mạng xã hội, cần siết chặt thuật toán, không ưu tiên nội dung gây phẫn nộ, đồng thời có cơ chế kiểm duyệt và cảnh báo hiệu quả hơn.
Với cơ quan chức năng, bên cạnh việc xử lý nghiêm các vi phạm, cần có cơ chế bảo vệ và hỗ trợ tâm lý cho nạn nhân, để họ không phải đơn độc đối mặt với bão dư luận.
Và với những người có sức ảnh hưởng, người nổi tiếng, hãy nhớ rằng mỗi phát ngôn của bạn có thể tạo ra làn sóng cứu người cũng có thể hại người. Và nếu bạn đã từng lỡ tay, hãy bắt đầu lại từ hôm nay...
Đời người chỉ có một lần. Tuổi trẻ cũng thế. Hãy sống sao cho những năm tháng đẹp nhất ấy không chỉ là những năm tháng của riêng mình, mà trở thành những năm tháng có ích cho cộng đồng và cho Tổ quốc. Mạng xã hội rồi sẽ thay đổi, nền tảng rồi sẽ lỗi thời, nhưng những gì chúng ta gieo xuống hôm nay, lòng tốt, sự tử tế và trách nhiệm, sẽ còn mãi với thời gian.
