Phát lộ những bí ẩn của lịch sử
Các cuộc khai quật khảo cổ học diễn ra trong năm 2025, đặc biệt là tại khu vực nền điện Kính Thiên đã mang lại những kết quả vượt mong đợi. Sau khi hạ giải tòa nhà Pháo binh do người Pháp xây dựng, các nhà khoa học đã tiếp cận được các tầng văn hóa sâu hơn, làm sáng tỏ những bí ẩn tồn tại hàng thế kỷ.
Một trong những phát hiện quan trọng nhất là việc xác định mặt bằng kiến trúc, quy mô và kích thước chi tiết của điện Kính Thiên. Các nhà khoa học đã xác định được hệ thống móng cột đồ sộ, trong đó có những trụ móng được xem là lớn nhất trong lịch sử kiến trúc cổ Việt Nam, với độ sâu khoảng 4m và được gia cố kỹ lưỡng bằng 81 lớp vật liệu đầm chặt. Kích thước của các trụ móng này gián tiếp cho thấy quy mô kỳ vĩ của tòa điện từng tồn tại.
Dựa trên hệ thống móng đã được khai quật, các nhà khoa học xác định được điện Kính Thiên có 9 gian, với gian chính giữa (nơi đặt ngai vàng) có chiều rộng lên tới 6,9m. Tổng diện tích của điện Kính Thiên ước tính là 1.500 m², nằm trên một nền điện rộng khoảng 3.000 m². Quy mô này cho thấy đây là một công trình kiến trúc đồ sộ, mang tầm vóc quốc gia, thậm chí lớn hơn so với nhiều cung điện trong khu vực.
Đợt khai quật năm 2025 còn đặc biệt ở chỗ lần đầu tiên các nhà khoa học phát hiện một hố khảo cổ với đầy đủ các địa tầng văn hóa liên tục, kéo dài từ thời Đại La (tiền Thăng Long) cho đến thời hiện đại, với tổng chiều sâu hơn 6m. Các lớp văn hóa chồng xếp lên nhau bao gồm thời Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung Hưng, thời Nguyễn và thời cận, hiện đại (thế kỷ XIX - XX). Trong đó, lớp văn hóa thời Lê là dày nhất, gần 3m, gồm 2 giai đoạn Lê sơ và Lê Trung Hưng kế tiếp nhau.
Tương ứng với các lớp địa tầng là hệ thống dấu tích kiến trúc phong phú của nhiều thời kỳ lịch sử. Đó là hàng gạch đỏ thời Trần (thế kỷ XIII - XIV), hàng gạch xám thời Lê sơ (thế kỷ XV - XVI), nền đá lát Ngự Đạo cùng 14 móng kiến trúc của chính điện Kính Thiên thời Lê Trung hưng (thế kỷ XVII - XVIII). Tính cả các đợt khai quật năm 2011 và 2023, tổng số móng cột chính điện Kính Thiên đã được phát lộ là 30/36 móng, gồm 2 loại móng đơn và móng kép.
Đáng chú ý, ở lớp văn hóa thời Nguyễn (thế kỷ XIX), cuộc khai quật đã làm rõ dấu tích của điện Long Thiên với 26/64 móng cột cùng 2 cống thoát nước. Dấu tích điện Long Thiên hoàn toàn trùng khớp với giới hạn Đông - Tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc, cho phép khẳng định Vua Gia Long đã cho xây dựng điện này theo kiến trúc đặc trưng triều Nguyễn, gồm tiền điện và chính điện đặt chung trên một nền móng, kết nối bằng gian thừa lưu.
Theo PGS.TS Tống Trung Tín - Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, cuộc khai quật đã góp phần làm sáng tỏ quy mô, cấu trúc nền móng của chính điện Kính Thiên thời Lê - trung tâm quyền lực quan trọng bậc nhất của Hoàng thành Thăng Long. Điều đáng nói là các lớp kiến trúc chồng xếp tại khu vực này phản ánh sự nối tiếp liên tục của quyền lực trung ương qua nhiều triều đại. Điều này minh chứng rằng khu vực nền điện Kính Thiên luôn giữ vị trí thiêng liêng và không thể thay thế trong không gian quyền lực của quốc gia suốt hơn 1 thiên niên kỷ.
Sự hiện diện liên tục của các lớp văn hóa tại khu vực nền điện Kính Thiên đã củng cố thêm giả thuyết rằng công trình này được xây dựng tiếp nối trên nền của các điện cũ hơn như điện Càn Nguyên, điện Thiên An - những nơi từng là trung tâm thiết triều dưới triều đại Lý và Trần. Điều này khẳng định vị trí thiêng liêng và không thể thay thế của khu vực này trong không gian quyền lực của quốc gia suốt hơn 1 thiên niên kỷ.
Cơ sở khoa học cho việc phục dựng
Những phát hiện khảo cổ học mang tính bước ngoặt trong năm 2025 đã mở ra một căn cứ khoa học đặc biệt quan trọng để tiến tới phục dựng điện Kính Thiên. Việc xác định rõ ràng mặt bằng, quy mô, cấu trúc nền móng và các lớp văn hóa chồng xếp cho phép các nhà khoa học có cái nhìn toàn diện và chính xác hơn về công trình.
Các chuyên gia nhấn mạnh rằng, việc phục dựng cần được thực hiện một cách thận trọng, khoa học và tuân thủ nghiêm ngặt các khuyến nghị quốc tế từ UNESCO và ICOMOS. Sự kết hợp giữa nghiên cứu lịch sử, khảo cổ học, kiến trúc và các yếu tố phi vật thể sẽ là chìa khóa để tái hiện một cách chân thực nhất diện mạo của điện Kính Thiên. Đồng thời, việc bảo tồn nguyên trạng các hố khai quật có giá trị này cũng là một yếu tố quan trọng, thể hiện sự tôn trọng đối với di sản và quá khứ.
Tuy vậy, con đường đi tới phục dựng vẫn còn nhiều thách thức. Công tác nghiên cứu cần tiếp tục triển khai một cách thận trọng, khoa học và tuân thủ nghiêm ngặt các quy định quốc tế về bảo tồn di sản thế giới. Quan trọng hơn cả là bảo đảm hài hòa giữa việc bảo tồn nguyên trạng và tái hiện không gian lịch sử.
Tại hội thảo về điện Kính Thiên vào tháng 11/2025, TS Nguyễn Viết Chức, nguyên Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội cho rằng, những phát hiện khảo cổ vừa qua là cơ sở khoa học vững chắc, song để đạt được tính thuyết phục cao nhất, cần tiếp tục nghiên cứu sâu về vật liệu, đặc biệt là vật liệu nền móng và vật liệu liên kết, đặt kết quả nghiên cứu trong tổng thể không gian lịch sử của từng thời kỳ.
PGS.TS Tống Trung Tín chia sẻ: “Hiện nay, về mặt bằng điện Kính Thiên, chúng ta đã có đủ cơ sở để khẳng định, còn bộ khung, bộ mái của công trình như thế nào cần phải tiếp tục nghiên cứu, vì nó đã mất hết. UNESCO khuyến khích chúng ta xây dựng các phương án phục dựng điện Kính Thiên với sự tham gia liên ngành, đồng thời so sánh nhiều di tích khác trên cả nước và nước ngoài, từ đó đề xuất phương án khả thi. Hiện, các nhà chuyên môn đang tiến hành nghiên cứu theo hướng phục dựng sát thực tế nhất và có thể chấp nhận được”.
Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội Nguyễn Thanh Quang khẳng định, quyết định hạ giải các công trình cận hiện đại là một bước đi hết sức quan trọng, tạo nên “mảnh ghép” có ý nghĩa đặc biệt trong việc nhận diện và phục dựng chính điện Kính Thiên.
“Trung tâm đã mời các chuyên gia từng tham gia phục dựng cung điện tại Nhật Bản sang khảo sát, và các chuyên gia này đều cho rằng chúng ta đang đi đúng hướng. Các chuyên gia đánh giá cao hướng tiếp cận khoa học, tuân thủ chặt chẽ các quy định của UNESCO, qua đó củng cố niềm tin vào khả năng thành công của quá trình phục dựng chính điện Kính Thiên. Hiện, hồ sơ phục dựng chính điện Kính Thiên đã được trình UNESCO và dự kiến sẽ được xem xét vào tháng 7/2026”.
Việc phục dựng điện Kính Thiên không chỉ đơn thuần là tái hiện một công trình kiến trúc, mà còn là hành động tri ân lịch sử, tôn vinh di sản văn hóa và giáo dục truyền thống cho thế hệ mai sau. Khi công trình này được tái sinh, đó sẽ là sự hồi sinh của ký ức Thăng Long - Hà Nội ngàn năm văn hiến. Và, đó cũng là cách chúng ta đưa một di sản chứa đựng nhiều giá trị văn hóa, lịch sử quan trọng của đất nước sống trong đời sống đương đại.
