Già An và hành trình cùng những nẻo dân ca

Mỗi khi nhắc đến dân ca, người dân Lục Ngạn lại kể về già làng, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn An, dân tộc Sán Dìu ở thôn Bèo, xã Giáp Sơn - người có công xây dựng nền móng và kết nối mở rộng giữa các CLB hát dân ca trong huyện, trong tỉnh và với các tỉnh lân cận, thậm chí cả vùng đất Tây Nguyên xa xôi.

Ở huyện Lục Ngạn (Bắc Giang) có phong trào hát dân ca các dân tộc thiểu số phát triển rộng khắp mấy chục năm nay. Mỗi bản làng, mỗi xã đều thành lập những câu lạc bộ hát dân ca các dân tộc hoạt động rất sôi nổi. 

Và mỗi khi nhắc đến dân ca, người dân Lục Ngạn lại kể về già làng, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn An, dân tộc Sán Dìu ở thôn Bèo, xã Giáp Sơn - người có công xây dựng nền móng và kết nối mở rộng giữa các CLB hát dân ca trong huyện, trong tỉnh và với các tỉnh lân cận, thậm chí cả vùng đất Tây Nguyên xa xôi.

Tìm về bản sắc

Năm nay, nghệ nhân Nguyễn Văn An đã ở tuổi 82 nhưng còn rất cường tráng, minh mẫn. Người dân địa phương vẫn gọi ông với cái tên  "già làng An" đầy kính trọng bởi vốn sống, sự hiểu biết, tình cảm và biết xây dựng tình đoàn kết trong cộng đồng. 

Gặp già làng An tại nhà riêng, tôi nhận thấy rõ sự nhiệt tình say cháy với bản sắc văn hóa của quê hương trong ông. Bao nhiêu năm thầm lặng góp sức cùng đồng bào nơi đây xây dựng bản làng văn hóa, đoàn kết nhưng ông lại rất "ngại" nói về thành tích của bản thân.  Bởi con người ông làm nhiều hơn nói, nói một lần mà làm gấp nhiều lần. 

Một vị già làng chân chất là vậy nhưng ít ai biết rằng ông đã từng trải qua nhiều cương vị chủ chốt của huyện như: Chủ tịch UBND, Chủ tịch HĐND huyện Lục Ngạn. Về nghỉ hưu năm 1997, nhưng già An vẫn luôn hăng hái góp sức cùng với đồng bào xây dựng đời sống mới trên quê hương. 

Nói về hát dân ca, ông kể: "Mẹ tôi là Vi Thị Mòi (SN 1910), do mải hát dân ca nên lấy chồng muộn. Khi còn thiếu niên, tôi thấy các anh, các chị lớn tuổi hay đến nhà tôi học hát dân ca Sán Dìu (hay còn gọi là soọng cô) nên tôi đã để ý, nghe và học theo. Khi lớn lên được mẹ truyền dạy hát dân ca rồi cùng thanh niên trong xã rủ nhau đi hát giao duyên nam nữ khắp làng trên xóm dưới. Sau đó tôi xây dựng gia đình và tham gia công tác ở huyện nên không có thời gian đi hát nữa nhưng vẫn thỉnh thoảng nghe lại các bài hát dân ca dân tộc mình".

Già làng Nguyễn Văn An truyền dạy dân ca cho lớp trẻ người Sán Dìu.
Già làng Nguyễn Văn An truyền dạy dân ca cho lớp trẻ người Sán Dìu.

Sau này khi nghỉ hưu, già làng Nguyễn Văn An có nhiều thời gian hơn với tâm huyết của mình. Ông vẫn thích nghe hát mỗi khi đi dự các đám cưới người Sán Dìu, hay trong ngày hội xuân. Được gặp gỡ, giao lưu với nhiều gánh hát ở khắp nơi trong vùng, ông có suy nghĩ, tại sao ở miền xuôi người dân thành lập được các CLB hát dân ca quan họ, ca trù... hoạt động rất có tổ chức, bài bản. Cớ gì dân tộc Sán Dìu mình lại chưa có những CLB như thế?. 

Rồi già An vận động, tập hợp những người có cùng chí hướng thành lập CLB dân ca Sán Dìu xã Giáp Sơn và được UBND huyện ra quyết định thành lập từ năm 2009. Ngoài tổ chức các buổi tập hát giữa các thành viên trong CLB, mọi người còn đi hát giao lưu ở nhiều nơi, tổ chức lớp truyền dạy tiếng nói và hát soọng cô cho lớp trẻ người Sán Dìu. Một số thành viên trong CLB tổ chức hát Soọng cô tại lễ cưới của con cháu trong nhà. Đến nay lớp truyền dạy vẫn được duy trì vào mỗi thứ Bảy, Chủ nhật. 

Già An cùng các thành viên trong CLB tích cực sưu tầm các bài hát cổ và tổ chức sáng tác đặt lời mới được hàng trăm bài, làm phong phú thêm cho kho tàng dân ca dân tộc mình. Trong đó có nhiều bài ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, đất nước; vận động nhân dân thực hiện tốt các nhiệm vụ của địa phương, xây dựng đời sống mới, lên án hủ tục; rồi kỳ công phiên dịch từ tiếng dân tộc sang tiếng Việt để nhiều người cùng hiểu, cùng hát.

Từ cách làm này, người Sán Dìu ở các thôn bản trong huyện khác cũng đã thành lập được hơn chục CLB hát soọng cô, rồi tiếp tục lan tỏa đến đồng bào Sán Dìu các huyện Sơn Động, Lục Nam Lạng Giang với hàng chục CLB được thành lập. Già làng An lại liên hệ với những vùng có người Sán Dìu ở Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Quảng Ninh để tổ chức các chuyến hát giao lưu. Từ đó sức lan tỏa ngày càng mạnh mẽ, đồng thời cũng "tiếp lửa" để người Sán Dìu ở các nơi đó thành lập CLB.

Kể về dân ca Sán Dìu, đôi mắt của vị già làng An như sáng lên. Ông bảo: Soọng cô có những sắc thái riêng, theo nhịp điệu, vần vè, làm cho người hát lẫn người nghe rất tình cảm, lưu luyến. Có khi muốn hát thâu đến suốt sáng không muốn về. Đặc biệt, hát soọng cô chỉ có song ca, đơn ca mà không có tốp ca, trong đó bao gồm các thể loại: Hát đám cưới, hát giao duyên, hát mừng nhà mới, chúc tụng... 

Đang say sưa chia sẻ, già An chợt ngân nga một câu soọng cô: "Sen hị hạm nhóng, sêch hói loi/Sêch hói loi thành mun sang sịn/Mun nhóng sang sịn, ký sí lõi"? (Hát một bài ca đến hỏi nàng/ Hỏi trước mời nàng ăn miếng trầu/ Ăn miếng trầu cau xin thưa chuyện/ Hỏi nàng thưa chuyện đến bao giờ?). Long kim síu thúi têm tạo mói/Nhóng lý dịu sim, sêch ít hói/Són chẩy dịp son kỵ man thoi (Bàn tay anh vụng têm không đẹp/ Mời em có tâm ăn một miếng trầu/ truyền con dạy cháu nhớ muôn đời"...

Kết nối các làn điệu dân ca

Lục Ngạn được biết đến là nơi có nhiều làn điệu dân ca như: Sình ca, soong hao, soọng cô, hát then, hát páo dung của các dân tộc Cao Lan, Sán Chỉ, Dao, Tày, Nùng, Sán Dìu… Đồng bào rất yêu văn nghệ, hễ gặp nhau là hát. Thậm chí có những cuộc hát bên vệ đường, trên sườn đồi, dưới chợ hay trong ngày hội hết ngày này qua ngày khác. 

Sau khi dân ca Sán Dìu được bảo tồn và phát huy rất hiệu quả tại địa phương, già làng An nhận thấy Lục Ngạn còn 7 dân tộc thiểu số và cần thiết phải gắn kết những người yêu văn hóa ở mỗi dân tộc để thành lập CLB hát dân ca. 

Với uy tín, trách nhiệm của mình, già An đến từng xã gặp các đồng chí lãnh đạo để vận động thành lập CLB hát dân ca và thật phấn khởi là đi đến tất cả các xã, già đều nhận được cái gật đầu của các đồng chí lãnh đạo. Đến nay toàn huyện có 32 CLB hát dân ca thuộc các dân tộc Nùng, Tày, Cao Lan, Sán Chỉ, Sán Dìu, Hoa, Dao. Trung bình mỗi CLB có 40 thành viên.

Già làng Nguyễn Văn An trong buổi hát dân ca Sán Dìu cho lớp trẻ (Ảnh Bá Đạt).
Già làng Nguyễn Văn An trong buổi hát dân ca Sán Dìu cho lớp trẻ (Ảnh Bá Đạt).

Trước sự lan tỏa mạnh mẽ của các CLB hát dân ca, huyện Lục Ngạn đã thành lập Ban Liên lạc các CLB hát dân ca do Nghệ nhân Nguyễn Văn An làm chủ nhiệm. Qua đó, các CLB giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn văn hóa, nâng cao đời sống tinh thần cho đồng bào. 

Mỗi CLB ấy đều mở các lớp dạy tiếng dân tộc, dạy hát, múa các làn điệu dân ca truyền thống như sli, lượn, then, soong hao... cho thanh, thiếu niên. Với vai trò trụ cột, nghệ nhân An đã tập hợp, trao đổi và kết nối tất cả các CLB hát dân ca các dân tộc khác nhau trong huyện, trong tỉnh, thậm chí là ngoài tỉnh tham gia hát giao lưu, tạo thành sân chơi rất ý nghĩa. 

Mỗi năm vào mùa xuân hay dịp kỷ niệm lớn của đất nước, của dân tộc, các CLB rủ nhau đi hết nơi này qua nơi khác, từ chợ Thác Lười (Tân Sơn) đến chợ Phong Vân, ngược Tân Hoa, Biển Động, Khuôn Thần, Biên Sơn, xuôi Chũ, Lục Nam, lên Sơn Động rồi lại vòng mạn Bắc Lệ, Chi Lăng, Đồng Mỏ, Văn Quan, Văn Lãng, Kỳ Lừa, Hữu Lũng, Cao Lộc (Lạng Sơn), Tam Đảo, Bình Xuyên (Vĩnh Phúc); Bình Liêu, Hoành Bồ (Quảng Ninh)... Thậm chí, năm trước CLB hát dân ca Sán Chỉ vào tận Tây Nguyên cả tuần để hát với đồng bào trong đó.

Có chứng kiến những buổi hát dân ca ở Lục Ngạn mới thấy sự thiết tha, say mê của đồng bào. Mặc dù với tôi những ca từ ấy như một thứ "ngoại ngữ" nhưng khi chăm chú lắng nghe phần nào cũng cảm nhận được sự mượt mà, tha thiết. 

Và cũng khó có thể tin những CLB hát dân ca thiểu số cấp thôn, cấp xã mỗi năm tổ chức hát giao lưu ở ngoài tỉnh đến cả chục lần, mỗi lần đi ưu diễn tới vài ngày mà hoàn toàn kinh phí là do từng cá nhân đóng góp. Đi như thế được mở rộng tầm nhìn về cách thức tổ chức sinh hoạt CLB, sưu tầm thêm làn điệu, phương pháp sáng tác, thể hiện khi hát, đồng thời qua đó tăng mối đoàn kết, gắn bó trong cùng dân tộc.

Được biết, với những đóng góp của bản thân, năm 2015 già làng Nguyễn Văn An được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú và hiện đang được cơ quan chuyên môn trình hồ sơ đề nghị công nhận là Nghệ nhân Nhân dân. 

Năm 2017, già An được Ủy ban Dân tộc tuyên dương là người có uy tín tiêu biểu dân tộc thiểu số; cũng năm đó già An được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen đã có thành tích tiêu biểu xuất sắc góp phần xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc và phát triển KT-XH vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Đông Khánh

Các tin khác

Khi Oscar cải tổ: Minh bạch AI, nới lỏng tiêu chí

Khi Oscar cải tổ: Minh bạch AI, nới lỏng tiêu chí

Trước thềm lễ trao giải Oscar lần thứ 99 dự kiến diễn ra vào năm 2027, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Hoa Kỳ (AMPAS) vừa công bố những thay đổi mang tính bước ngoặt. Đây được đánh giá là một trong những sự lắng nghe cần thiết trong bối cảnh ngành công nghiệp điện ảnh đang thay đổi một cách nhanh chóng trước sức ép của trí tuệ nhân tạo (AI) và trải nghiệm ngày càng đa dạng trong cách thưởng thức nghệ thuật.

Đạo diễn Vạn Nguyễn: “Đưa di sản đến với khán giả bằng tinh thần sáng tạo của thời đại mới”

Đạo diễn Vạn Nguyễn: “Đưa di sản đến với khán giả bằng tinh thần sáng tạo của thời đại mới”

Là một trong những gương mặt tiêu biểu dành trọn tâm huyết cho việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc qua ngôn ngữ sân khấu hiện đại, mới đây đạo diễn Vạn Nguyễn là người Việt đầu tiên được UNESCO Nhật Bản vinh danh “Đạo diễn vì sứ mệnh bảo tồn giá trị văn hóa UNESCO 2025”. Chuyên đề Văn nghệ Công an đã có cuộc trò chuyện cùng đạo diễn Vạn Nguyễn về hành trình bảo tồn và lan tỏa bản sắc văn hóa Việt.

Mối duyên với những ấn bản “Truyện Kiều” lưu dấu trăm năm

Mối duyên với những ấn bản “Truyện Kiều” lưu dấu trăm năm

Trong hơn 20 năm qua, ông Nguyễn Lân Bình đã dày công nghiên cứu và tìm tòi được nhiều tư liệu quý giá về ông nội mình - học giả Nguyễn Văn Vĩnh. Những tư liệu ấy đã góp phần quan trọng làm sáng rõ công lao, thành tựu quan trọng về học giả Nguyễn Văn Vĩnh đối với nền văn học, báo chí nước nhà, trong đó có sự phổ cập và phát triển chữ quốc ngữ với bản dịch “Truyện Kiều” được in lần đầu tiên ở miền Bắc vào năm 1913.

Ươm "mầm xanh" cho đội ngũ dịch giả

Ươm "mầm xanh" cho đội ngũ dịch giả

“Cuộc thi dịch Văn học Việt - Trung, Trung - Việt” năm 2026 vừa chính thức khởi động tại TP Hồ Chí Minh. Bước qua mùa giải thứ hai, cuộc thi không chỉ là nơi giao lưu văn chương giữa hai nước mà còn được kỳ vọng trở thành mảnh đất màu mỡ để phát hiện và bồi dưỡng những “mầm xanh” dịch thuật.

Họa sĩ Tô Chiêm: Sau cú "nốc ao" của số phận

Họa sĩ Tô Chiêm: Sau cú "nốc ao" của số phận

Khi đến thăm họa sĩ Tô Chiêm sau cơn đột quỵ cách đây 2 năm, tôi không hình dung có một ngày lại được trò chuyện và chia sẻ với anh trong sự kiện trưng bày nghệ thuật “Khói” với tâm thế của một người họa sĩ điềm tĩnh trở lại với hội họa sau tất cả.

Dấu ấn kết nối du lịch với văn hóa và di sản

Dấu ấn kết nối du lịch với văn hóa và di sản

Những năm gần đây, với sự ra đời của show diễn thực cảnh được tổ chức tại các địa điểm du lịch đã đem đến cho khán giả là khách du lịch nhiều trải nghiệm mới mẻ. Việc tổ chức các show diễn thực cảnh tại các địa chỉ du lịch nổi tiếng đang được xem là hoạt động tích cực không chỉ để thu hút khách du lịch mà còn là dấu ấn của sự kết nối giữa du lịch với văn hóa và di sản.

Giới xuất bản trước ngã rẽ AI: Kiểm soát hay bị cuốn trôi?

Giới xuất bản trước ngã rẽ AI: Kiểm soát hay bị cuốn trôi?

Những năm gần đây, giới xuất bản thế giới đã liên tục cảnh báo về mối đe dọa của trí tuệ nhân tạo (AI) đến quá trình sáng tạo, trong việc các “ông lớn công nghệ” sử dụng trái phép vô số tác phẩm để huấn luyện thuật toán cũng như thực trạng ngày càng khó phân biệt đâu là tác phẩm đến từ con người, đâu là sản phẩm đến từ máy móc…

Bồi đắp tình yêu Tổ quốc qua âm nhạc

Bồi đắp tình yêu Tổ quốc qua âm nhạc

Giữa những ngày tháng tư lịch sử, một loạt sản phẩm âm nhạc mang tinh thần yêu nước ra mắt công chúng đã tạo nên điểm nhấn đặc biệt trong đời sống âm nhạc. Nỗ lực làm mới cảm hứng truyền thống bằng những sáng tạo độc đáo và hơi thở hiện đại góp phần lan tỏa tình yêu Tổ quốc một cách gần gũi và giàu cảm xúc.

Giao lưu văn chương Việt Nam - New Zealand 2026

Giao lưu văn chương Việt Nam - New Zealand 2026

Việt Nam và New Zealand đã có hơn 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao. Tuy nhiên vẫn có một khoảng trống lớn trong giao lưu văn chương giữa hai nước. Không chờ đợi sự thúc đẩy và đầu tư từ phía Chính phủ hai bên, các nhà thơ của hai nước sau hơn một năm kết nối, đã tổ chức được bước đi đầu tiên khởi động cho việc giới thiệu tác phẩm văn chương cho nhau, và xúc tiến các hoạt động chung nhằm thắt chặt hơn nữa tình đoàn kết và thấu hiểu tâm hồn của nhau.

Từ không gian lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo

Từ không gian lưu trữ tĩnh đến hệ sinh thái sáng tạo

Trong nhiều thập kỷ, bảo tàng và các không gian di sản chủ yếu tồn tại như những “kho lưu trữ sống” - nơi hiện vật được bảo quản cẩn trọng, nhưng lại mang tính tĩnh, đôi khi tạo cảm giác xa cách với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Hành trình gieo những yêu thương

Hành trình gieo những yêu thương

Dọc dãy hành lang dài của bệnh viện, nghệ sĩ Nguyệt Thu trong bộ quần áo bệnh nhân đã chơi bản nhạc chữa lành "Secret garden". Giữa lằn ranh sinh tử, âm nhạc, kỳ diệu thay, đã giúp trái tim chị khỏe lại. Khán giả của chị là những bệnh nhân, bác sĩ...

Bản đồ quyền lực mới của thế giới đương đại

Bản đồ quyền lực mới của thế giới đương đại

Theo thông lệ hàng năm, tạp chí “TIME” nổi tiếng của Mỹ vừa công bố danh sách “TIME100” của năm 2026, qua đó ghi dấu 100 cá nhân có sức ảnh hưởng toàn cầu. Những gương mặt này trải rộng ở đa dạng lĩnh vực, từ chính trị, đứng sau những nỗ lực tiên phong đến các nghệ sĩ và những nhà đổi mới. Điều nổi bật trong danh sách năm nay là sự góp mặt đông đảo của thế hệ trẻ.

Giấc mơ Manila và cú "Hat-trick" đi vào lịch sử

Giấc mơ Manila và cú "Hat-trick" đi vào lịch sử

Giữa không gian rực rỡ và tiếng nhạc Latin cuồng nhiệt tại thủ đô Manila, Philippines vào những ngày tháng 4 năm 2026, quốc kỳ Việt Nam đã ba lần được kéo lên ở vị trí cao nhất.

Giải “cơn khát” phim trường chuyên nghiệp

Giải “cơn khát” phim trường chuyên nghiệp

Điện ảnh Việt được ví như người khổng lồ đang vươn vai thức giấc. Thế nhưng “người khổng lồ” ấy vẫn chưa có một “đại bản doanh” đúng nghĩa để thỏa sức tung hoành. Đôi chân “người khổng lồ” vẫn chật vật trong những phim trường nhỏ lẻ hoặc bối cảnh tạm bợ, quay xong rồi dỡ bỏ.

Đưa sân khấu đến với học đường: "Gieo mầm" tình yêu nghệ thuật

Đưa sân khấu đến với học đường: "Gieo mầm" tình yêu nghệ thuật

Những năm gần đây, tại Hà Nội, mô hình sân khấu học đường đang được quan tâm, xây dựng như một hướng tiếp cận mới trong giáo dục thẩm mỹ cho lứa tuổi học sinh. Việc đưa nghệ thuật sân khấu đến với học đường không chỉ là "gieo mầm" tình yêu nghệ thuật cho thế hệ tương lai mà còn mở ra cơ hội cho ngành sân khấu khi đưa nghệ thuật đến gần hơn với thế hệ trẻ.

"Phăng đỏ" - một thời đã qua của Trương Vân Ngọc

"Phăng đỏ" - một thời đã qua của Trương Vân Ngọc

"Phăng đỏ" là tiểu thuyết đầu tay của nhà văn Trương Vân Ngọc (sinh năm 1973, quê Hưng Yên, hiện công tác tại Hà Nội)  viết về đề tài hình tượng người chiến sĩ Công an nhân dân, sách đoạt giải C cuộc thi viết tiểu thuyết, truyện ký đề tài "Vì An ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống" do Bộ công an và Hội nhà văn Việt Nam tổ chức năm 2025, được Nhà xuất bản Công an Nhân dân tuyển chọn và ấn hành tháng 12 năm 2025.

Tiểu thuyết lịch sử: Dấu ấn trong đời sống đương đại

Tiểu thuyết lịch sử: Dấu ấn trong đời sống đương đại

Trong đời sống văn học, có một dòng chảy lặng lẽ nhưng lại đóng vai trò khá quan trọng trong đời sống, đó chính là tiểu thuyết lịch sử. Lấy chất liệu từ lịch sử, tái hiện lịch sử qua những trang văn chính là những đóng góp thầm lặng, tích cực của các nhà văn cho bề dày truyền thống văn hóa nước nhà...

Dán nhãn độ tuổi cho MV: Khi “tấm biển cảnh báo” còn bỏ ngỏ

Dán nhãn độ tuổi cho MV: Khi “tấm biển cảnh báo” còn bỏ ngỏ

Nếu việc dán nhãn phân loại độ tuổi đã trở thành điều kiện bắt buộc với tác phẩm điện ảnh, xuất bản... trước khi đến tay công chúng thì ở lĩnh vực âm nhạc, tấm biển cảnh báo này gần như bỏ ngỏ. Thế nên không lạ khi làng nhạc liên tục vấp phải tranh cãi vì những MV có nội dung người lớn.