Già An và hành trình cùng những nẻo dân ca

Mỗi khi nhắc đến dân ca, người dân Lục Ngạn lại kể về già làng, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn An, dân tộc Sán Dìu ở thôn Bèo, xã Giáp Sơn - người có công xây dựng nền móng và kết nối mở rộng giữa các CLB hát dân ca trong huyện, trong tỉnh và với các tỉnh lân cận, thậm chí cả vùng đất Tây Nguyên xa xôi.

Ở huyện Lục Ngạn (Bắc Giang) có phong trào hát dân ca các dân tộc thiểu số phát triển rộng khắp mấy chục năm nay. Mỗi bản làng, mỗi xã đều thành lập những câu lạc bộ hát dân ca các dân tộc hoạt động rất sôi nổi. 

Và mỗi khi nhắc đến dân ca, người dân Lục Ngạn lại kể về già làng, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn An, dân tộc Sán Dìu ở thôn Bèo, xã Giáp Sơn - người có công xây dựng nền móng và kết nối mở rộng giữa các CLB hát dân ca trong huyện, trong tỉnh và với các tỉnh lân cận, thậm chí cả vùng đất Tây Nguyên xa xôi.

Tìm về bản sắc

Năm nay, nghệ nhân Nguyễn Văn An đã ở tuổi 82 nhưng còn rất cường tráng, minh mẫn. Người dân địa phương vẫn gọi ông với cái tên  "già làng An" đầy kính trọng bởi vốn sống, sự hiểu biết, tình cảm và biết xây dựng tình đoàn kết trong cộng đồng. 

Gặp già làng An tại nhà riêng, tôi nhận thấy rõ sự nhiệt tình say cháy với bản sắc văn hóa của quê hương trong ông. Bao nhiêu năm thầm lặng góp sức cùng đồng bào nơi đây xây dựng bản làng văn hóa, đoàn kết nhưng ông lại rất "ngại" nói về thành tích của bản thân.  Bởi con người ông làm nhiều hơn nói, nói một lần mà làm gấp nhiều lần. 

Một vị già làng chân chất là vậy nhưng ít ai biết rằng ông đã từng trải qua nhiều cương vị chủ chốt của huyện như: Chủ tịch UBND, Chủ tịch HĐND huyện Lục Ngạn. Về nghỉ hưu năm 1997, nhưng già An vẫn luôn hăng hái góp sức cùng với đồng bào xây dựng đời sống mới trên quê hương. 

Nói về hát dân ca, ông kể: "Mẹ tôi là Vi Thị Mòi (SN 1910), do mải hát dân ca nên lấy chồng muộn. Khi còn thiếu niên, tôi thấy các anh, các chị lớn tuổi hay đến nhà tôi học hát dân ca Sán Dìu (hay còn gọi là soọng cô) nên tôi đã để ý, nghe và học theo. Khi lớn lên được mẹ truyền dạy hát dân ca rồi cùng thanh niên trong xã rủ nhau đi hát giao duyên nam nữ khắp làng trên xóm dưới. Sau đó tôi xây dựng gia đình và tham gia công tác ở huyện nên không có thời gian đi hát nữa nhưng vẫn thỉnh thoảng nghe lại các bài hát dân ca dân tộc mình".

Già làng Nguyễn Văn An truyền dạy dân ca cho lớp trẻ người Sán Dìu.
Già làng Nguyễn Văn An truyền dạy dân ca cho lớp trẻ người Sán Dìu.

Sau này khi nghỉ hưu, già làng Nguyễn Văn An có nhiều thời gian hơn với tâm huyết của mình. Ông vẫn thích nghe hát mỗi khi đi dự các đám cưới người Sán Dìu, hay trong ngày hội xuân. Được gặp gỡ, giao lưu với nhiều gánh hát ở khắp nơi trong vùng, ông có suy nghĩ, tại sao ở miền xuôi người dân thành lập được các CLB hát dân ca quan họ, ca trù... hoạt động rất có tổ chức, bài bản. Cớ gì dân tộc Sán Dìu mình lại chưa có những CLB như thế?. 

Rồi già An vận động, tập hợp những người có cùng chí hướng thành lập CLB dân ca Sán Dìu xã Giáp Sơn và được UBND huyện ra quyết định thành lập từ năm 2009. Ngoài tổ chức các buổi tập hát giữa các thành viên trong CLB, mọi người còn đi hát giao lưu ở nhiều nơi, tổ chức lớp truyền dạy tiếng nói và hát soọng cô cho lớp trẻ người Sán Dìu. Một số thành viên trong CLB tổ chức hát Soọng cô tại lễ cưới của con cháu trong nhà. Đến nay lớp truyền dạy vẫn được duy trì vào mỗi thứ Bảy, Chủ nhật. 

Già An cùng các thành viên trong CLB tích cực sưu tầm các bài hát cổ và tổ chức sáng tác đặt lời mới được hàng trăm bài, làm phong phú thêm cho kho tàng dân ca dân tộc mình. Trong đó có nhiều bài ca ngợi Đảng, Bác Hồ, quê hương, đất nước; vận động nhân dân thực hiện tốt các nhiệm vụ của địa phương, xây dựng đời sống mới, lên án hủ tục; rồi kỳ công phiên dịch từ tiếng dân tộc sang tiếng Việt để nhiều người cùng hiểu, cùng hát.

Từ cách làm này, người Sán Dìu ở các thôn bản trong huyện khác cũng đã thành lập được hơn chục CLB hát soọng cô, rồi tiếp tục lan tỏa đến đồng bào Sán Dìu các huyện Sơn Động, Lục Nam Lạng Giang với hàng chục CLB được thành lập. Già làng An lại liên hệ với những vùng có người Sán Dìu ở Vĩnh Phúc, Tuyên Quang, Thái Nguyên, Quảng Ninh để tổ chức các chuyến hát giao lưu. Từ đó sức lan tỏa ngày càng mạnh mẽ, đồng thời cũng "tiếp lửa" để người Sán Dìu ở các nơi đó thành lập CLB.

Kể về dân ca Sán Dìu, đôi mắt của vị già làng An như sáng lên. Ông bảo: Soọng cô có những sắc thái riêng, theo nhịp điệu, vần vè, làm cho người hát lẫn người nghe rất tình cảm, lưu luyến. Có khi muốn hát thâu đến suốt sáng không muốn về. Đặc biệt, hát soọng cô chỉ có song ca, đơn ca mà không có tốp ca, trong đó bao gồm các thể loại: Hát đám cưới, hát giao duyên, hát mừng nhà mới, chúc tụng... 

Đang say sưa chia sẻ, già An chợt ngân nga một câu soọng cô: "Sen hị hạm nhóng, sêch hói loi/Sêch hói loi thành mun sang sịn/Mun nhóng sang sịn, ký sí lõi"? (Hát một bài ca đến hỏi nàng/ Hỏi trước mời nàng ăn miếng trầu/ Ăn miếng trầu cau xin thưa chuyện/ Hỏi nàng thưa chuyện đến bao giờ?). Long kim síu thúi têm tạo mói/Nhóng lý dịu sim, sêch ít hói/Són chẩy dịp son kỵ man thoi (Bàn tay anh vụng têm không đẹp/ Mời em có tâm ăn một miếng trầu/ truyền con dạy cháu nhớ muôn đời"...

Kết nối các làn điệu dân ca

Lục Ngạn được biết đến là nơi có nhiều làn điệu dân ca như: Sình ca, soong hao, soọng cô, hát then, hát páo dung của các dân tộc Cao Lan, Sán Chỉ, Dao, Tày, Nùng, Sán Dìu… Đồng bào rất yêu văn nghệ, hễ gặp nhau là hát. Thậm chí có những cuộc hát bên vệ đường, trên sườn đồi, dưới chợ hay trong ngày hội hết ngày này qua ngày khác. 

Sau khi dân ca Sán Dìu được bảo tồn và phát huy rất hiệu quả tại địa phương, già làng An nhận thấy Lục Ngạn còn 7 dân tộc thiểu số và cần thiết phải gắn kết những người yêu văn hóa ở mỗi dân tộc để thành lập CLB hát dân ca. 

Với uy tín, trách nhiệm của mình, già An đến từng xã gặp các đồng chí lãnh đạo để vận động thành lập CLB hát dân ca và thật phấn khởi là đi đến tất cả các xã, già đều nhận được cái gật đầu của các đồng chí lãnh đạo. Đến nay toàn huyện có 32 CLB hát dân ca thuộc các dân tộc Nùng, Tày, Cao Lan, Sán Chỉ, Sán Dìu, Hoa, Dao. Trung bình mỗi CLB có 40 thành viên.

Già làng Nguyễn Văn An trong buổi hát dân ca Sán Dìu cho lớp trẻ (Ảnh Bá Đạt).
Già làng Nguyễn Văn An trong buổi hát dân ca Sán Dìu cho lớp trẻ (Ảnh Bá Đạt).

Trước sự lan tỏa mạnh mẽ của các CLB hát dân ca, huyện Lục Ngạn đã thành lập Ban Liên lạc các CLB hát dân ca do Nghệ nhân Nguyễn Văn An làm chủ nhiệm. Qua đó, các CLB giao lưu, chia sẻ kinh nghiệm bảo tồn văn hóa, nâng cao đời sống tinh thần cho đồng bào. 

Mỗi CLB ấy đều mở các lớp dạy tiếng dân tộc, dạy hát, múa các làn điệu dân ca truyền thống như sli, lượn, then, soong hao... cho thanh, thiếu niên. Với vai trò trụ cột, nghệ nhân An đã tập hợp, trao đổi và kết nối tất cả các CLB hát dân ca các dân tộc khác nhau trong huyện, trong tỉnh, thậm chí là ngoài tỉnh tham gia hát giao lưu, tạo thành sân chơi rất ý nghĩa. 

Mỗi năm vào mùa xuân hay dịp kỷ niệm lớn của đất nước, của dân tộc, các CLB rủ nhau đi hết nơi này qua nơi khác, từ chợ Thác Lười (Tân Sơn) đến chợ Phong Vân, ngược Tân Hoa, Biển Động, Khuôn Thần, Biên Sơn, xuôi Chũ, Lục Nam, lên Sơn Động rồi lại vòng mạn Bắc Lệ, Chi Lăng, Đồng Mỏ, Văn Quan, Văn Lãng, Kỳ Lừa, Hữu Lũng, Cao Lộc (Lạng Sơn), Tam Đảo, Bình Xuyên (Vĩnh Phúc); Bình Liêu, Hoành Bồ (Quảng Ninh)... Thậm chí, năm trước CLB hát dân ca Sán Chỉ vào tận Tây Nguyên cả tuần để hát với đồng bào trong đó.

Có chứng kiến những buổi hát dân ca ở Lục Ngạn mới thấy sự thiết tha, say mê của đồng bào. Mặc dù với tôi những ca từ ấy như một thứ "ngoại ngữ" nhưng khi chăm chú lắng nghe phần nào cũng cảm nhận được sự mượt mà, tha thiết. 

Và cũng khó có thể tin những CLB hát dân ca thiểu số cấp thôn, cấp xã mỗi năm tổ chức hát giao lưu ở ngoài tỉnh đến cả chục lần, mỗi lần đi ưu diễn tới vài ngày mà hoàn toàn kinh phí là do từng cá nhân đóng góp. Đi như thế được mở rộng tầm nhìn về cách thức tổ chức sinh hoạt CLB, sưu tầm thêm làn điệu, phương pháp sáng tác, thể hiện khi hát, đồng thời qua đó tăng mối đoàn kết, gắn bó trong cùng dân tộc.

Được biết, với những đóng góp của bản thân, năm 2015 già làng Nguyễn Văn An được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú và hiện đang được cơ quan chuyên môn trình hồ sơ đề nghị công nhận là Nghệ nhân Nhân dân. 

Năm 2017, già An được Ủy ban Dân tộc tuyên dương là người có uy tín tiêu biểu dân tộc thiểu số; cũng năm đó già An được Thủ tướng Chính phủ tặng Bằng khen đã có thành tích tiêu biểu xuất sắc góp phần xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc và phát triển KT-XH vùng đồng bào dân tộc thiểu số.

Đông Khánh

Các tin khác

Một số tác phẩm của hoạ sĩ Bùi Xuân Phái đã được sử dụng trong nhiều sản phẩm âm nhạc.

Bản quyền tác phẩm hội họa trong sáng tạo đương đại

Mới đây, việc ê-kíp sản xuất MV của ca sĩ Sơn Tùng M-TP sử dụng hình ảnh tác phẩm “Tàn Chỉ” của họa sĩ Lệ Giang không xin phép, cũng như nhiều sản phẩm nghệ thuật, quảng cáo, điện ảnh từng khai thác tranh của các họa sĩ đã đặt ra câu hỏi: Sử dụng tác phẩm hội họa trong sáng tạo nghệ thuật như thế nào, đâu là ranh giới giữa cảm hứng sáng tạo và hành vi xâm phạm bản quyền?

Nguyễn Đình Khánh - ông Tổ nghề nhiếp ảnh

Nguyễn Đình Khánh - ông Tổ nghề nhiếp ảnh

Từ hơn một thế kỷ trước, cụ Nguyễn Đình Khánh một người con của làng Lai Xá (Hà Nội) đã sớm tiếp cận nghề nhiếp ảnh, mở hiệu ảnh Khánh Ký nổi tiếng trên phố Hàng Da. Cụ đã truyền nghề cho nhiều người cùng làng, tạo nên một cộng đồng thợ ảnh đông đảo, đưa Lai Xá trở thành cái nôi của nghề nhiếp ảnh Việt Nam.

Hiện tượng suất chiếu của phim Việt có doanh thu bằng 0

Hiện tượng suất chiếu của phim Việt có doanh thu bằng 0

"Sân nhà" đã không còn là lợi thế khi một loạt phim Việt phải sớm rút khỏi phòng vé vì doanh thu thấp. Tự "nâng chuẩn" chất lượng có lẽ là con đường duy nhất nếu phim Việt muốn giữ chân khán giả trong cuộc đua khốc liệt này.

Phát động cuộc thi viết về “Trang sách & mái trường”

Phát động cuộc thi viết về “Trang sách & mái trường”

Cuộc thi viết về “Trang sách & Mái trường” không chỉ là hoạt động chào mừng dấu mốc 70 năm của Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam mà còn là lời tri ân dành cho các thế hệ thầy cô giáo, học sinh, người làm sách và những người đã góp phần vun đắp tri thức cho đất nước.

Xây dựng cộng đồng đọc: Để trẻ em lớn lên cùng trang sách

Xây dựng cộng đồng đọc: Để trẻ em lớn lên cùng trang sách

Trong một thế giới mà trẻ em đang bị các thiết bị điện tử chi phối mạnh mẽ như hiện nay, việc làm thế nào để trẻ em có thói quen đọc sách, có cơ hội lớn lên cùng trang sách trong những mùa hè không chỉ là nỗ lực của phụ huynh mà còn cần sự chung tay của cả cộng đồng...

Nhà thơ Vân Anh: Hành trình tìm “trầm”

Nhà thơ Vân Anh: Hành trình tìm “trầm”

Nhà thơ Vân Anh tự bạch: "Suốt một Đời Thơ xin tự nguyện làm một phu trầm để bóc dần vỏ bọc thời gian/ giữa đời ngậm ngải tìm trầm... Nghĩa Nhân". Đây có thể xem là tuyên ngôn tinh thần cho toàn bộ hành trình thơ của Vân Anh.

Họa sĩ Nguyễn Trường Linh Khúc lãng du trong cõi mộng tàn thu

Họa sĩ Nguyễn Trường Linh Khúc lãng du trong cõi mộng tàn thu

Gặp họa sĩ Nguyễn Trường Linh tại xưởng vẽ ở phố Tân Mai, Hoàng Mai, Hà Nội, tôi bất ngờ khi thấy anh thẫn thờ ngồi trước tác phẩm "Thương nhớ đồng quê". Tôi lặng lẽ ngồi kế bên ngắm hình những tàu lá chuối bị rách tả tơi vì mưa gió. Những viền vàng trên cây lá gợi nỗi buồn tàn úa man mác.

Đào Thu Hà: Nồng nàn như đất bazan, thênh thang như gió đại ngàn

Đào Thu Hà: Nồng nàn như đất bazan, thênh thang như gió đại ngàn

Đào Thu Hà vào Hội Nhà văn Việt Nam cùng năm với tôi. Hôm đấy, chúng tôi hẹn nhau ra Hà Nội trong một sáng cuối đông. Chuyến đi ngắn ngày nhưng đầy kỉ niệm. Buổi tối, chúng tôi lang thang cùng nhau ở Hà Nội, nói về văn chương và hành trình viết lách của nhau. Hóa ra cô gái đến từ núi đồi Gia Nghĩa (thuộc Đắk-Nông cũ) này khá đa năng với rất nhiều thể loại, và gặt hái nhiều thành công từ rất sớm.

Làng gốm bên dòng Đa Nhim

Làng gốm bên dòng Đa Nhim

Theo nhánh tẻ của sông Đa Nhim, dưới chân núi Pnum Trom Ủ (thuộc xã Quảng Lập, tỉnh Lâm Đồng) có plei (buôn) Krănggọ nổi tiếng với nghề làm gốm mộc của người Churu. Theo lý giải của những người già, “Krăng” là tên ông chủ đất khi xưa, “gọ” chỉ cái nồi đất. Tên buôn làng từ thuở xa xưa đã gắn với nghề gốm.

Âm nhạc - thể thao kết nối thế giới

Âm nhạc - thể thao kết nối thế giới

Tại World Cup 2026, âm nhạc lần đầu tiên trở thành tiếng nói quan trọng, song hành cùng thể thao như ngôn ngữ chung để truyền tải thông điệp đặc biệt về tinh thần đoàn kết, sự cống hiến không ngừng và tôn vinh nhiều nền văn hóa đa dạng. Điều đó đã được phản ánh qua một bộ sưu tập nhạc nền đồ sộ cùng tham vọng biến sự kiện “thể thao vua” trở thành sân khấu giải trí hàng đầu thế giới.

Bốn xu hướng mở ra “Bản đồ Ẩm thực Tương lai” của Việt Nam

Bốn xu hướng mở ra “Bản đồ Ẩm thực tương lai” của Việt Nam

Tại Future Menus 2026, đơn vị tổ chức đã giới thiệu bốn xu hướng được dự báo sẽ dẫn đầu thị trường ẩm thực toàn cầu trong thời gian tới. Đó là những xu hướng gợi mở giúp ngành ẩm thực Việt Nam phát triển. Bởi ẩm thực là một kênh hữu hiệu để thu hút du lịch và quảng bá văn hóa Việt ra thế giới.

Chinh phục những địa hạt mới

Chinh phục những địa hạt mới

Vừa qua, bộ phim “Ốc mượn hồn” đã có màn ra mắt ấn tượng với khán giả cả nước. Không chỉ mang đến cho khán giả trải nghiệm điện ảnh mới mẻ, bộ phim còn là dấu ấn mới trên hành trình làm nghệ thuật của đạo diễn Đinh Tuấn Vũ, sau 7 năm xa màn ảnh rộng.

Gomshow có những suất diễn định kỳ tại Hà Nội là nỗ lực của cả ê kíp.

Từ vở ballet “Gat” đến câu chuyện phát triển công nghiệp văn hóa

Những chuyển động ballet đương đại hòa cùng hình ảnh chiếc mũ Gat truyền thống của Hàn Quốc trên sân khấu Nhà hát Hồ Gươm trong chương trình “Mùa Hàn Quốc 2026” gợi cho chúng ta, những khán giả Việt Nam, nhiều suy ngẫm. Đó không chỉ là một đêm diễn nghệ thuật mà là một lát cắt cho thấy cách Hàn Quốc đang kể câu chuyện văn hóa của mình với thế giới - bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại, mới mẻ, mang tính toàn cầu.

AI và sự hủy hoại của sáng tạo tự thân

AI và sự hủy hoại của sáng tạo tự thân

Nhà văn - dịch giả Trần Tiễn Cao Đăng trong nhiều bài viết và những cuộc đàm luận sâu về chủ đề lạm dụng AI trong viết sáng tạo, ông đã cảnh báo việc lạm dụng AI trong sáng tác là hành vi tự hủy hoại sự sáng tạo của người viết, đồng thời đặt ra vấn đề trách nhiệm của tác giả, biên tập và các thiết chế văn học trước làn sóng “chữ nghĩa AI” đang lan rộng. Nhà thơ Nguyễn Bích Hạnh cũng có nhiều ý kiến sâu sắc về vấn nạn sáng tạo văn chương lạm dụng AI. Văn nghệ Công an đã có cuộc trò chuyện ngắn với nhà văn Trần Tiễn Cao Đăng và nhà thơ Nguyễn Bích Hạnh về chủ đề này.

LHP Cannes 2026: Vệt vàng son của Cành cọ vàng

LHP Cannes 2026: Vệt vàng son của Cành cọ vàng

Sau một tuần tranh giải căng thẳng, cuối tuần qua, “Fjord” của nhà làm phim Romania Cristian Mungiu đã chính thức trở thành tác phẩm tiếp theo đoạt giải Cành cọ vàng danh giá tại LHP Cannes 2026. Càng đặc biệt hơn khi đây không phải thành công riêng lẻ, mà qua đó cho thấy chuỗi thành tích đặc biệt của đạo diễn này, nữ diễn viên chính Renate Reinsve lẫn nhà phân phối phim NEON.

Sân khấu cho thiếu nhi 2026: Những bước chuyển mình

Sân khấu cho thiếu nhi 2026: Những bước chuyển mình

Có thể nói, sân khấu kịch thiếu nhi 2026 đang có những bước chuyển mình mạnh mẽ để bắt nhịp với xu hướng nghe nhìn của thời đại. Bên cạnh những kịch mục đa dạng như nhạc kịch, tạp kỹ, năm nay, sân khấu hè còn có sự tham gia của các loại hình nghệ thuật truyền thống như múa rối, tuồng, chèo, với sự kết hợp giữa công nghệ và di sản.

Yêu miền quê sinh thành

Yêu miền quê sinh thành

“Hãy xem rất nhiều phim tài liệu, ký sự và hãy đọc các truyện ngắn, hoặc hãy nhìn vào những tác phẩm ảnh nghệ thuật với phong cách “đời thường” của nhà báo, đạo diễn Phùng Tùng Thiện, ta có thể thấu cảm được sự tài hoa của tác giả, và niềm xúc cảm về tình đất, tình người”. Đó là lời giới thiệu của ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Đồng Tháp trên Tạp chí Văn nghệ Đồng Tháp tháng 11/2025 về nhà báo, đạo diễn đa tài Phùng Thùng Thiện.