Phát biểu tại Nghị viện châu Âu ở Strasbourg (Pháp), trong khuôn khổ bài phát biểu thường niên về tình hình Liên minh, bà von der Leyen cho rằng EU cần “tái định hình” các quan hệ đối tác và xây dựng những liên minh toàn cầu nhằm tăng cường khả năng chống chịu của các nước thành viên.
“Vì vậy, tôi muốn cùng ngài mở cánh cửa để Canada trở thành thành viên liên kết đầu tiên của EU”, bà von der Leyen nói với Thủ tướng Canada Mark Carney, người có mặt tại nghị trường để theo dõi bài phát biểu. Đề xuất này nhận được tràng vỗ tay kéo dài từ các nghị sĩ châu Âu.
Bà von der Leyen nhấn mạnh EU và Canada có nhiều lợi ích và quan điểm tương đồng, từ trí tuệ nhân tạo (AI), biến đổi khí hậu, Bắc Cực đến địa chính trị. Hai bên cũng đã phối hợp trong các vấn đề liên quan Ukraine, quốc phòng, nguyên vật liệu và chuỗi cung ứng.
Theo Chủ tịch Ủy ban châu Âu, quan hệ giữa EU và Canada sẽ được nâng lên một cấp độ mới, hướng tới xây dựng “không gian thịnh vượng chung và an ninh kinh tế”.
Bà von der Leyen đồng thời khẳng định quan hệ đối tác này “không nhằm chống lại bất kỳ bên nào khác”, mà nhằm củng cố sức mạnh chung của EU và Canada.
Canada tìm kiếm “liên minh đặc biệt” với châu Âu
Đề xuất của bà von der Leyen được đưa ra trong chuyến công du châu Âu của Thủ tướng Mark Carney, trong bối cảnh Canada đang tìm cách đa dạng hóa các quan hệ thương mại và chiến lược.
Trước đó, ông Carney cho biết Ottawa muốn xây dựng một “liên minh đặc biệt” với EU nhưng không tìm kiếm tư cách thành viên đầy đủ. Chính phủ Canada đặt mục tiêu tăng gấp đôi kim ngạch thương mại của nước này với các đối tác ngoài Mỹ trong thập kỷ tới, trong bối cảnh quan hệ thương mại Canada-Mỹ trải qua nhiều căng thẳng.
Trong tuyên bố sau đề xuất của bà von der Leyen, văn phòng Thủ tướng Carney cho biết ông hoan nghênh triển vọng xây dựng một “liên minh mạnh mẽ và tham vọng hơn nhiều trong tương lai”.
Ottawa cũng nhấn mạnh mong muốn cùng châu Âu củng cố “quyền tự chủ chiến lược” thông qua hợp tác sâu rộng trên nhiều lĩnh vực chiến lược. Tuy nhiên, ông Carney không trực tiếp sử dụng thuật ngữ “thành viên liên kết” trong phản ứng của mình.
Quan hệ thương mại giữa EU và Canada hiện được điều chỉnh chủ yếu thông qua Hiệp định Thương mại tự do EU-Canada (CETA). Theo bà von der Leyen, thương mại hàng hóa giữa hai bên đã tăng 75% trong chưa đầy một thập kỷ kể từ khi CETA được ký kết.
Dù vậy, CETA vẫn chưa được tất cả các nước thành viên EU phê chuẩn hoàn toàn, cho thấy ngay cả những thỏa thuận thương mại hiện có cũng có thể trải qua quá trình pháp lý kéo dài.
Đề xuất chưa có tiền lệ pháp lý
Tuy nhiên, khái niệm “thành viên liên kết” hiện chưa được quy định trong các hiệp ước của EU. Đây là điểm khiến đề xuất của bà von der Leyen đặt ra nhiều câu hỏi về phạm vi, cơ chế và cơ sở pháp lý.
Quyết định cuối cùng cũng không thuộc thẩm quyền của riêng Chủ tịch Ủy ban châu Âu mà phải được các nước thành viên EU xem xét. Nếu muốn tạo ra một địa vị mới được quy định chính thức trong các hiệp ước của EU, tiến trình này sẽ đòi hỏi sự nhất trí của cả 27 quốc gia thành viên và các thủ tục phê chuẩn trong nước.
Trong lịch sử, EU từng thảo luận nhiều mô hình quan hệ linh hoạt với các nước bên ngoài nhưng chưa thiết lập một quy chế “thành viên liên kết” chính thức. Gần đây, Đức từng đề xuất dành cho Ukraine quy chế tương tự như một bước trung gian trước khi gia nhập đầy đủ EU, song ý tưởng này không nhận được sự ủng hộ rộng rãi.
Reuters dẫn lời một số nhà ngoại giao cho biết đề xuất dành cho Canada gây bất ngờ bởi “không ai thực sự biết nó có nghĩa là gì”, đồng thời bày tỏ lo ngại rằng việc đưa ra một đề xuất lớn nhưng thiếu cơ chế thực hiện cụ thể có thể tạo khoảng cách giữa kỳ vọng và khả năng triển khai.
Fabian Zuleeg, Giám đốc điều hành Trung tâm Chính sách châu Âu, nhận định mô hình này có thể không tạo ra những lợi ích kinh tế đáng kể ngay lập tức cho hai bên, nhưng có khả năng mở rộng hợp tác về an ninh kinh tế và tăng cường phối hợp trước những sức ép thương mại. Ông đồng thời lưu ý rằng nếu những tuyên bố chính trị không đi kèm các bước đi cụ thể, hiệu quả của sáng kiến có thể bị hạn chế.
Một trong những câu hỏi quan trọng là “thành viên liên kết” sẽ khác gì so với thành viên EU đầy đủ hoặc các mô hình hợp tác hiện có.
Hiện các nước như Iceland, Na Uy và Liechtenstein tham gia thị trường chung châu Âu thông qua Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA), nhưng không phải thành viên EU. Các nước này có mức độ tiếp cận sâu rộng với thị trường chung nhưng phải áp dụng phần lớn các quy định liên quan của EU mà không có đầy đủ quyền tham gia vào quá trình hoạch định chính sách của khối.
Thụy Sĩ cũng có quyền tiếp cận từng phần thị trường chung thông qua một loạt thỏa thuận song phương.
Nếu Canada tìm kiếm một mức độ hội nhập sâu với thị trường chung EU, Ottawa sẽ phải giải quyết những khác biệt đáng kể giữa hệ thống quy định của Canada và luật pháp EU. Canada lâu nay xây dựng nhiều quy định kinh tế, thương mại phù hợp với thị trường Mỹ, đối tác thương mại lớn nhất của nước này.
Trong khi đó, tư cách thành viên EU đầy đủ mang lại những quyền lợi và nghĩa vụ rộng hơn, bao gồm quyền tham gia quyết định chính sách của EU, đại diện chính trị, tiếp cận các nguồn tài chính của EU và quyền tiếp cận các cơ chế pháp lý của khối.
Phản ứng từ Mỹ và Ukraine
Đề xuất tăng cường quan hệ EU-Canada cũng nhanh chóng thu hút phản ứng từ Mỹ.
Tổng thống Donald Trump cảnh báo Washington có thể áp dụng các biện pháp thương mại mạnh tay nếu EU thúc đẩy sáng kiến này và ông coi đó là một “hành động thù địch”.
“Nếu họ làm điều đó, nếu tôi xét thấy đó là một hành động thù địch, tôi sẽ áp đặt các mức thuế rất nghiêm trọng hoặc ngừng giao thương với châu Âu về nhiều mặt hàng”, ông Trump nói với các phóng viên trên đường tới một sự kiện ở bang North Carolina.
Ngoài ra, đề xuất dành cho Canada cũng được Ukraine theo dõi, trong bối cảnh Kiev đang thúc đẩy tiến trình hội nhập với EU.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Ukraine Heorhii Tykhyi cho biết Kiev hoan nghênh việc EU và Canada tăng cường quan hệ, đồng thời sẽ theo dõi các bước tiếp theo để làm rõ sáng kiến mới sẽ bao gồm những nội dung cụ thể nào và mức độ hội nhập đến đâu. Đối với các quốc gia đang là ứng viên gia nhập EU, việc thiết lập một cơ chế quan hệ mới với Canada không trực tiếp thay đổi tiến trình gia nhập của họ. Tuy nhiên, một mô hình được xem là dành “đặc cách” cho một quốc gia ngoài châu Âu có thể đặt ra câu hỏi về sự nhất quán giữa các hình thức hợp tác khác nhau.
Theo các quy định hiện hành, tư cách thành viên đầy đủ của EU dành cho các quốc gia châu Âu đáp ứng những điều kiện về chính trị, kinh tế và pháp quyền. Quá trình gia nhập thường kéo dài nhiều năm và đòi hỏi ứng viên phải điều chỉnh một loạt quy định trong nước để phù hợp với hệ thống pháp luật của EU.
Vì vậy, đề xuất của bà von der Leyen hiện mới là bước khởi đầu cho một cuộc thảo luận về mô hình quan hệ chưa từng được áp dụng. Những nội dung cụ thể, mức độ hội nhập và cơ chế pháp lý của “thành viên liên kết” sẽ cần được EU và Canada tiếp tục xác định trong thời gian tới.
