Quan hệ thương mại giữa Mỹ và Canada đang rơi vào mâu thuẫn nghiêm trọng sau khi các cuộc đàm phán song phương đổ vỡ. Mới đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump đăng tải dòng trạng thái trên mạng xã hội Truth Social: "Chúng ta không cần Canada, họ mới cần chúng ta!". Tổng thống Mỹ cũng nhiều lần tái khẳng định quan điểm này, thậm chí đưa ra nhận định rằng "nếu không có Mỹ, Canada không thể tồn tại". Tuyên bố này được đưa ra xuất hiện ngay sau động thái đáp trả của Canada. Cụ thể, ngày 25/8, Canada công bố danh sách khoảng 700 sản phẩm của Mỹ sẽ chịu thuế nhập khẩu mới lên đến 50%, từ ngày 8/9. Đây là bước đi nhằm trả đũa việc Mỹ trước đó một tuần đã áp thuế 50% lên khoảng 20 tỷ USD hàng hóa Canada. Việc hai bên liên tục gia tăng rào cản thuế quan đang khiến mối quan hệ thương mại song phương đứng trước nguy cơ đứt gãy. Và nếu cuộc chiến thương mại lan rộng, rủi ro với ngành năng lượng, nguyên liệu và các chuỗi cung ứng Mỹ khó tránh khỏi do phụ thuộc vào Canada.
Mỹ phụ thuộc lớn vào nguồn năng lượng từ Canada
Canada hiện là đối tác thương mại lớn thứ hai của Mỹ sau Mexico, trao đổi khoảng 872 tỷ USD hàng hóa và dịch vụ năm ngoái. Không thể phủ nhận xuất khẩu của nước này phụ thuộc lớn vào Mỹ, chiếm đến 3/4 tổng kim ngạch, tương đương gần 25% GDP. Nhưng điều đó cũng đồng nghĩa Mỹ có nhu cầu cao hàng hóa của láng giềng, đặc biệt là năng lượng. Ông Daniel Béland - Giáo sư khoa học chính trị tại Đại học McGill, cho rằng tuyên bố Mỹ không cần Canada là "hoàn toàn sai". Theo Cơ quan Thông tin năng lượng Mỹ (EIA), dầu thô nhập khẩu từ Canada tương đương 20% tổng lượng tiêu thụ của Mỹ. Phần lớn chúng được chuyển đến các nhà máy lọc dầu ở vùng Trung Tây Mỹ, vốn được thiết kế để chế biến loại dầu nặng thành xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay. Năng lượng là nguồn cơn dẫn đến thâm hụt thương mại của Mỹ với Canada, điều mà ông Trump thường bất bình.
Nhà Trắng mô tả quan hệ thương mại song phương theo hướng tiêu cực, cho rằng Canada đã lấy của Mỹ khoảng 50 tỷ USD mỗi năm trong thập kỷ qua. Tuy nhiên, phần lớn chênh lệch này đến từ việc Mỹ mua năng lượng Canada để phục vụ nền kinh tế, chiếm đến 48,3 tỷ USD thâm hụt năm ngoái. Nếu loại năng lượng ra, Mỹ thực tế xuất siêu sang Canada. Theo EIA, dầu thô nặng của Canada thường rẻ hơn dầu chuẩn WTI của Mỹ. Sau khi đàm phán thương mại đổ vỡ tuần trước, ông Trump áp thuế 50% lên khoảng 20 tỷ USD hàng hóa Canada, nhưng cũng loại trừ năng lượng. Vì vậy, khoảng 4 triệu thùng dầu thô Canada vẫn chảy về phía Nam mỗi ngày.
Phát biểu trên truyền hình, Thủ tướng Mark Carney nói Canada cung cấp 99% lượng khí đốt, 85% điện và 60% dầu thô nhập khẩu của Mỹ. "Tôi không nghĩ họ muốn chúng ta ngừng bán bất kỳ nguồn năng lượng nào trong số đó", ông nói. Ngoài ra, Mỹ đang muốn phát triển các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI) vốn rất tốn điện. Trong khi, Ottawa từng ngỏ lời trợ giúp. Thủ tướng Mark Carney nói Canada có thể giúp Mỹ "đáp ứng nhu cầu điện đang bùng nổ để phục vụ AI" bằng cách tăng gấp đôi công suất lưới điện vào năm 2050, thông qua các dự án thủy điện và điện hạt nhân quy mô lớn.
Nguồn cung 80% kali cho nông dân Mỹ
Không chỉ dừng lại ở năng lượng và sản xuất công nghiệp, mối liên kết giữa hai nền kinh tế còn thể hiện rõ nét trong lĩnh vực nông nghiệp - trụ cột an ninh lương thực của Mỹ. Nông dân Mỹ phụ thuộc vào nguồn cung kali của Canada, loại phân bón thiết yếu đối với các cây trồng như ngô và đậu tương. Hơn 80% lượng kali nhập khẩu của Mỹ đến từ nước này. Ngay cả Đại sứ Mỹ tại Canada Pete Hoekstra cũng bác bỏ quan điểm nước này không cần bất cứ thứ gì từ láng giềng. "Chúng tôi cần kali", ông Hoekstra khẳng định hồi tháng 6.
Nhận thức rõ tầm quan trọng của các nguồn cung chiến lược này, giới chức Canada đang tích cực tranh luận về việc liệu có nên sử dụng năng lượng và phân bón làm đòn bẩy đàm phán để tìm kiếm các nhượng bộ từ Nhà Trắng hay không. Trước làn sóng thuế quan từ Washington, nhiều lãnh đạo địa phương tại Canada đã phát đi những thông điệp cứng rắn. Thủ hiến bang Ontario, ông Doug Ford, tuyên bố sẵn sàng "chơi tới cùng" để bảo vệ lợi ích quốc gia.
Cựu Thủ hiến Alberta Jason Kenney cũng cho rằng không nên loại trừ khả năng đánh thuế xuất khẩu dầu, nhiên liệu hoặc kali nếu ông Trump tiếp tục leo thang. "Họ nên nhớ rằng nếu thực sự muốn leo thang, điều đó sẽ không có kết cục tốt đẹp cho kinh tế Mỹ, khi chỉ còn hai tháng trước cuộc bầu cử giữa kỳ", ông nói.
Bên cạnh năng lượng và nông nghiệp, ngành sản xuất ôtô là minh chứng điển hình cho mạng lưới liên kết sản xuất sâu rộng giữa hai quốc gia. Qua nhiều thập kỷ, Mỹ và Canada đã thiết lập một chuỗi cung ứng tích hợp chặt chẽ, nơi các linh kiện và bán thành phẩm có thể di chuyển qua lại biên giới tới 6 lần trước khi một chiếc xe hoàn chỉnh được lắp ráp thành công. Tuy nhiên, mô hình liên kết này đang đối mặt với nguy cơ đứt gãy lớn. Tổng thống Donald Trump cho biết sẽ áp mức thuế 50% đối với ôtô, xe tải và linh kiện ôtô nhập khẩu từ Canada.
Các chuyên gia cảnh báo sắc lệnh thuế quan mới nhiều khả năng sẽ gây ra tác động ngược, giáng đòn trực tiếp vào các trung tâm công nghiệp trọng điểm của Mỹ như Michigan hay Ohio. Khi các linh kiện di chuyển qua biên giới phải gánh thuế cao, cộng hưởng với giá nguyên liệu nhôm nhập khẩu từ Canada tăng vọt, chi phí sản xuất một chiếc ôtô hoàn chỉnh sẽ bị đẩy lên đáng kể. Điều này tạo áp lực tài chính khổng lồ lên chính các hãng xe Mỹ.
Mỹ và Canada sở hữu mối quan hệ thương mại sâu rộng với quy mô lên tới hàng trăm tỷ USD mỗi năm. Năm ngoái, Mỹ đã xuất khẩu gần 334 tỷ USD hàng hóa sang Canada, ở chiều ngược lại, Canada cũng xuất khẩu gần 382 tỷ USD sang thị trường Mỹ. Với chuỗi cung ứng đan xen, chiến tranh thuế quan Mỹ - Canada sẽ tạo tác động dây chuyền, đẩy chi phí từ nhà nhập khẩu, nhà sản xuất sang người tiêu dùng hai nước.
