Tác giả Nguyễn Thị Bích Hậu cũng cho rằng, Đạm Phương nữ sử mới chính là nữ tiểu thuyết gia đầu tiên của Việt Nam, chứ không phải là nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa như các tài liệu đã công bố trước đó.
Người phụ nữ tiên phong
Đạm Phương nữ sử (1881-1947) sinh ra trong hoàng tộc triều Nguyễn với tên khai sinh là Nguyễn Phúc Đồng Canh, tự là Quý Lương. Bà là con gái của hoàng tử Nguyễn Phúc Miên Triện (1833-1905), cháu nội Vua Minh Mạng. Theo "Đế hệ thi" do Vua Minh Mạng quy định, con gái các hoàng tử được đặt hai chữ "Công Nữ" trước tên chính, vì vậy, bà có tên trong hoàng tộc là Công Nữ Đồng Canh.
Khi bước vào con đường viết báo và hoạt động xã hội, bà lấy hiệu "Đạm Phương nữ sử" - bút danh dần trở thành tên gọi quen thuộc và gắn liền với sự nghiệp của bà trong đời sống trí thức Việt Nam đầu thế kỷ XX. Theo một số ghi chép, người đầu tiên công khai gọi bà là "nữ sử" trên báo chí chính là học giả Phạm Quỳnh trong bài viết về lần đầu gặp bà ở Huế vào tháng 4/1918. Tuy nhiên, một số ý kiến khác cho rằng, "nữ sử" là chức danh của bà do bà có thời gian dài được mời vào cung dạy học cho các cung nữ dưới thời Vua Thành Thái và Duy Tân.
Năm 16 tuổi, vâng theo ý cha mẹ, Đạm Phương kết hôn với Nguyễn Khoa Tùng - một trí thức xuất thân khoa bảng, sau này là dân biểu khóa đầu tiên của Viện Dân biểu Trung Kỳ. Dòng họ Nguyễn Khoa là một gia tộc lớn ở Trung Kỳ, có truyền thống nhiều đời phò tá triều Nguyễn, đồng thời đóng vai trò quan trọng trong đời sống văn hóa - chính trị bấy giờ.
Được biết đến là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên viết báo bằng chữ quốc ngữ, trong sự nghiệp hoạt động xã hội và báo chí, Đạm Phương nữ sử cộng tác với nhiều tờ báo lớn ở cả Bắc - Trung - Nam Kỳ như: Nam phong, Lục tỉnh tân văn, Hữu thanh, Trung Bắc tân văn, Thực nghiệp dân báo, Phụ nữ tân văn, Tiếng dân...
Bà là người sáng lập Báo Phụ nữ tùng san ở Huế vào tháng 5/1929, là người chịu trách nhiệm cho mục "Văn chương nữ giới" trên Tạp chí Hữu thanh, là tác giả của chuyên mục "Lời đàn bà" trên Thực nghiệp dân báo, là thành viên của Ban Biên tập "Nữ lưu thư quán Gò Công, giữ chuyên mục "Văn đàn bà" cho Báo Trung Bắc tân văn liên tục trong vòng 10 năm (1919-1928).
Theo thống kê của gia đình, bà đã viết hơn 180 bài báo, 42 bài thơ, 4 tiểu thuyết. Bà cũng là tác giả của 5 tập sách khảo cứu có giá trị như: "Lược khảo về tuồng hát An Nam", "Bàn về giáo dục con gái", "Phụ nữ gia đình", "Giáo dục gia đình", "Nữ công thường thức".
Cùng với việc thành lập và tổ chức hoạt động cho Nữ công học hội tại Huế năm 1926 - hội đoàn đầu tiên của phụ nữ Việt Nam thời đó - nữ sĩ Đạm Phương trở thành một trong số ít phụ nữ có sự nghiệp hoạt động xã hội và viết lách gây ấn tượng mạnh mẽ những năm đầu thế kỷ XX.
Cuốn sách "Đạm Phương - Nàng Công nữ buổi giao thời" của tác giả Nguyễn Thị Bích Hậu đã lựa chọn phương pháp viết tiểu sử khách quan, phân tích - diễn giải, dựa trên việc tổng hợp các tư liệu lịch sử, báo chí, trước tác...
Qua đó, tác giả dựng nên chân dung nữ trí thức Đạm Phương: một phụ nữ có nền tảng văn hóa truyền thống sâu dày, đồng thời tiếp nhận tư tưởng mới bằng tinh thần tỉnh táo, chọn lọc và độc lập; một nhà văn, nhà báo tiên phong, nhưng cũng là một nhà hoạt động xã hội năng nổ, hướng tới giải phóng phụ nữ; kiên trì, bền bỉ làm việc, cống hiến trong những điều kiện hạn chế, khắt khe của xã hội đương thời.
Đạm Phương - nữ tiểu thuyết gia đầu tiên của Việt Nam?
Tác giả Nguyễn Thị Bích Hậu không phải là người đầu tiên cho rằng Đạm Phương nữ sử mới chính là nữ tiểu thuyết gia đầu tiên của Việt Nam với tiểu thuyết "Kim Tú Cầu". Tranh luận về việc ai là cây bút nữ viết tiểu thuyết đầu tiên của Việt Nam đã xuất hiện từ cách đây hơn 20 năm và vẫn chưa đi đến thống nhất.
Trong một bài báo trả lời phỏng vấn của nhà nghiên cứu Lê Thanh Hiền, năm 2005, nhà nghiên cứu này khẳng định: Đạm Phương nữ sử mới là người phụ nữ Việt Nam đầu tiên viết tiểu thuyết bằng chữ quốc ngữ chứ không phải bà Huỳnh Thị Bảo Hòa như các kết quả khảo cứu được công bố trước đó.
Trước đó, vào năm 2003, NXB Văn học xuất bản cuốn "Nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa - Người phụ nữ viết tiểu thuyết đầu tiên" do Thy Hảo Trương Duy Hy biên soạn, cho rằng cuốn "Tây phương mỹ nhân" xuất bản năm 1927 của nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa (1896-1982) là tiểu thuyết bằng chữ quốc ngữ đầu tiên do phụ nữ Việt Nam viết.
Tác giả Thy Hảo Trương Duy Hy cũng có những phát hiện mới về cây bút từng được những người uy danh đương thời như chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, nhà thơ Tản Đà, chủ báo Bùi Thế Mỹ... khâm phục, phong là "Ngọn cờ tiên phong cho đạo quân nương tử trong làng quần thoa...".
Ngoài ra, bộ sách "Những kỷ lục Việt Nam" được NXB Thông tấn ấn hành cuối năm 2004 cũng ghi nhận người phụ nữ Việt Nam đầu tiên viết tiểu thuyết bằng chữ quốc ngữ là bà Huỳnh Thị Bảo Hòa.
Tuy nhiên, theo nhà nghiên cứu Lê Thanh Hiền, chính ông đã tập hợp khoảng 200 bài báo và khảo luận, tiểu thuyết, thơ văn của bà Đạm Phương, in thành "Tuyển tập Đạm Phương nữ sử" từ năm 1999 (NXB Văn học), trong đó in toàn văn bi tình tiểu thuyết "Kim Tú Cầu". Theo ông Hiền, "Kim Tú Cầu" được in nhiều kỳ trên Tạp chí Trung Bắc tân văn ở các số ra từ 25/5 đến 21/7 năm 1923 và ông đã đọc "Kim Tú Cầu" trên bản in đầu tiên này.
Theo tìm hiểu của phóng viên, hiện tại Phòng Báo chí, Thư viện Quốc gia, vẫn còn lưu cả bộ Tạp chí Trung Bắc tân văn từ số 1 đến số cuối cùng, vì thế, bạn đọc và giới nghiên cứu có thể dễ dàng tìm hiểu và kiểm chứng được thông tin này. Mãi đến năm 1928, "Kim Tú Cầu" mới được Nữ lưu quán Gò Công phối hợp với nhà in Bảo Tồn xuất bản trọn bộ. Còn cuốn "Tây Phương mỹ nhân" của bà Huỳnh Thị Bảo Hòa xuất bản năm 1927 với bản gốc hiện cũng được lưu trữ tại Thư viện Quốc gia.
Theo tài liệu của ông Thy Hảo Trương Duy Hy - tác giả cuốn "Nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa - người phụ nữ viết tiểu thuyết đầu tiên" thì tiểu thuyết "Tây phương mỹ nhân" của Huỳnh Thị Bảo Hòa gồm 15 hồi, chia làm 2 tập, được in tại Nhà in Bảo Tồn (36 bis Boulevard Bonnard, Sài Gòn) năm 1927, với độ dày 76 trang, khuôn khổ 14x20 cm, bìa sách in hình bán thân một phụ nữ Pháp, cổ đeo chuỗi hạt trai. Như vậy, có thể thấy, về mặt văn bản học, tiểu thuyết "Kim Tú Cầu" của Đạm Phương nữ sử đã xuất hiện trước "Tây phương mỹ nhân" của nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa tới 4 năm.
Theo nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Bích Hậu công bố trong cuốn "Đạm Phương - Nàng Công nữ buổi giao thời", Đạm Phương nữ sử có 3 tiểu thuyết để lại di cảo. Ngoài "Kim Tú Cầu", bà còn có cuốn "Hồng phấn tương tri" do Nữ lưu quán Gò Công xuất bản năm 1929 và tiểu thuyết "Chung Kỳ Vinh" đăng trên Lục tỉnh tân văn khoảng năm 1924-1925.
Từ những cứ liệu về văn bản có giá trị lịch sử kể trên, không khó để khẳng định rằng, Đạm Phương nữ sử mới là nữ tiểu thuyết gia đầu tiên của Việt Nam chứ không phải nữ sĩ Huỳnh Thị Bảo Hòa như một số tài liệu hiện vẫn ghi nhận, trong đó có cả cuốn "Từ điển văn học" của NXB Thế giới.
Việc ghi nhận lại ai mới là nữ tiểu thuyết gia đầu tiên viết bằng chữ quốc ngữ của Việt Nam, không chỉ đảm bảo tính đúng đắn về mặt tư liệu lịch sử, mà còn là sự công bằng đối với đóng góp quan trọng, có tính khai mở về văn học bằng chữ quốc ngữ bên cạnh thành tựu to lớn về báo chí của Đạm Phương nữ sử.
