Bà Ka Trắc (thôn 5B, xã Đinh Trang Hòa, huyện Di Linh, Lâm Đồng) nửa đùa nửa thật: "Cứ như cái cách họ ghi tên trong thẻ bảo hiểm y tế thì tôi đã bị... chuyển giới!".
Theo như bà Ka Trắc trình bày, tên ghi trong giấy tờ tùy thân (chứng minh nhân dân và sổ hộ khẩu) của bà là Ka Trắc. Thế nhưng, chẳng hiểu nguyên cớ gì, cán bộ làm thẻ bảo hiểm y tế đã tự ý thêm dấu "phẩy" ở đằng sau chữ "a" và hậu quả của việc tắc trách này là bà bị nhân viên Trạm Y tế xã Đinh Trang Hòa từ chối cấp thuốc theo diện bảo hiểm y tế, với lý do: "Ka Trắc và Ka' Trắc là... hai người khác nhau!".
Tôi dẫn lại câu chuyện bỗng dưng bị... chuyển giới của bà Ka Trắc cốt để nói về một lỗi mang tính chất quy phạm, nhưng vì nhiều nguyên nhân khác nhau, xưa nay cả người trong cuộc lẫn người ngoài cuộc hiếm khi bận tâm, trừ phi "vướng" các thủ tục hành chính thì mới giật mình.
Trước hết, xin nói về K' và Ka. Mặc dù trong các văn bản pháp lý (giấy khai sinh, chứng minh nhân dân, sổ hộ khẩu) có không ít trường hợp khi khai báo người K'Ho và người Mạ vẫn ghi "họ" là K' (nếu là con trai) hoặc Ka (nếu là con gái). Cứ liệu đó làm cho nhiều người lầm tưởng và nghiễm nhiên coi K' hoặc Ka là "họ" của hai sắc tộc này.
Thực ra, xét theo cách hiểu thông thường về "họ", nghĩa là "tập hợp những người có cùng một tổ tiên, một dòng máu", thì K' hoặc Ka không phải "họ" như nghĩa gốc của từ. Trên thực tế, người Mạ và người K'Ho sử dụng K' hoặc Ka là để phân biệt giới tính. Theo đó, con trai sẽ mang những cái tên đại loại như K'Broi, K'Bri, K'Brốs..., con gái thì Ka Nhoi, Ka Nhuys, Ka Thi...
Chính vì được coi là một thành tố mang tính chất bắt buộc để nhận diện danh (tên) và tính (giới), nên người K'Ho và người Mạ rất hiếm khi lầm lẫn giữa K' và Ka. Cứ con trai là K' + tên riêng và con gái thì y như rằng Ka + tên riêng. "Do không nắm rõ quy định này, một số cán bộ làm hộ tịch hộ khẩu (chủ yếu là người Kinh) đã có sự nhầm lẫn căn bản giữa K' và Ka.
Hậu quả của sự nhầm lẫn này là cho đến nay, cả người K'Ho và người Mạ đều có những cái tên... sai giới tính. Ví dụ như bà Rơ Ông K'Dơng, bà Kơ Să K'Hiền, ông Ka Mhiết; thậm chí, có cả những cái tên mang giới tính thứ ba như Ka' Trí", ông K'Ninh (thôn Bộ Bê, xã Gia Bắc, huyện Di Linh, Lâm Đồng) cho biết.
Khi tìm hiểu về vấn đề này, tôi nhận thấy ở một số địa phương đông người dân tộc thiểu số sinh sống như huyện Di Linh, Bảo Lâm, Đức Trọng, Lâm Hà và Đam Rông của tỉnh Lâm Đồng, có những làng cả đàn ông và đàn bà mọi giấy tờ đều ghi là K', chứ không hề có Ka để phân biệt giữa nam và nữ.
Già làng Duôm Dai K'Bát (thị trấn Đinh Văn, huyện Lâm Hà, Lâm Đồng) xác nhận: "Ở đây, cả làng hầu hết đều ghi là K'!". "Cách ghi như vậy có ổn không, thưa già làng?", tôi chất vấn. Già làng Duôm Dai K'Bát: "Cái đó cũng... đúng!". "Vậy, Ka ghi trong tờ giấy khen kia sai hay đúng?", tôi chỉ tờ giấy khen treo trên tường của vợ già làng và hỏi. "Cái này cũng không sai!", già làng trả lời.
Theo ông K'Ninh, chính sự lẩn quẩn, không phân biệt được trường hợp nào thì dùng K' và trường hợp nào thì dùng Ka của người dân (do nhận thức hạn chế), cộng thêm sự thiếu hiểu biết, lại chủ quan ở cán bộ làm hộ tịch hộ khẩu, nên đã "đẻ" ra những cái tên nghe rất chối tai, gây phiền hà lâu dài cho chính người dân.
"Cái lỗi chính vẫn là ở người cán bộ làm công tác hộ tịch hộ khẩu. Còn người dân, phần vì nhận thức hạn chế, phần vì ngại va chạm, nếu phát hiện ra vấn đề cũng đành lặng im chấp nhận. Điều này giải thích vì sao trong chứng minh nhân dân hay trong sổ hộ khẩu của người K'Ho hoặc người Mạ vẫn tồn tại những cái tên lẫn lộn giữa đàn ông và đàn bà", ông K'Ninh nói.
Cũng theo ông K'Ninh, về vấn đề này, một số cán bộ làm công tác hộ tịch hộ khẩu đã nhận ra cái sai lầm trước kia, nhưng cho đến giờ vẫn chưa chịu sửa. Do đó, phiền toái từ sai sót trên chắc chắn khó tránh khỏi, khi mà trong cuộc sống thường ngày có rất nhiều văn bản mang tính pháp lý cần phải khai báo. Mà nội dung cần phải khai báo đầu tiên trong các bản khai lý lịch, đơn từ lại bắt đầu bằng việc "xưng danh" họ tên và giới tính. Ngoài ra, việc ghi sai giới tính còn gây nên những tác hại xấu khác, nhất là hệ lụy về mặt tâm lý. "Giả dụ anh là Trương Văn Thái (con trai), nhưng bị ghi thành Trương Thị Thái (con gái), anh nghĩ sao? Rơi vào trường hợp đó, anh sẽ hiểu cảm giác của người Mạ và người K'Ho khi bị nhầm lẫn giữa K' và Ka là như thế nào!", ông K'Ninh tâm tư.
