Bàn cờ hòa bình và những quân cờ chưa lật

Ngày 11/5 đánh dấu bước ngoặt khi lãnh đạo Nga và Ukraine đồng loạt phát đi tín hiệu muốn đối thoại. Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nhấn mạnh rằng việc Nga "bắt đầu cân nhắc chấm dứt chiến tranh" là một dấu hiệu tích cực và kêu gọi một lệnh ngừng bắn toàn diện bắt đầu từ ngày 12/5. Trong khi đó, cùng ngày, Tổng thống Nga Vladimir Putin đề xuất nối lại đàm phán trực tiếp với Ukraine vào ngày 15/5 tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ), "không đặt bất kỳ điều kiện tiên quyết nào".

Những tuyên bố này diễn ra ngay sau khi các lãnh đạo phương Tây nhóm họp ở Kiev kêu gọi ngừng bắn 30 ngày và đe dọa trừng phạt Nga nếu từ chối. Bối cảnh trên tạo ra cả hy vọng và hoài nghi: liệu đây có phải là những bước đi thực chất trên con đường hướng tới hòa bình, hay chỉ là chiến thuật chính trị giành thời gian cho bên này bên kia?

Trước diễn biến nói trên, phía Ukraine tỏ ra đón nhận thận trọng. Trên mạng xã hội X (Twitter), Tổng thống Volodymyr Zelensky viết: "Đây là một dấu hiệu tích cực cho thấy người Nga cuối cùng đã bắt đầu cân nhắc chấm dứt chiến tranh... Và bước đầu tiên để thực sự chấm dứt bất kỳ cuộc chiến nào chính là lệnh ngừng bắn". Ông khẳng định "không có lý do gì để tiếp tục giết chóc dù chỉ một ngày" và bày tỏ hy vọng Nga sẽ xác nhận ngừng bắn "toàn diện, lâu dài và đáng tin cậy" từ ngày 12/5. Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh đây chỉ là "điều kiện đầu tiên" để tiến tới hòa đàm nghiêm túc.

Về phía Nga, Điện Kremlin dẫn lời Tổng thống Vladimir Putin cho biết: "Không phải Nga đã phá vỡ các cuộc đàm phán vào năm 2022. Chính Kiev đã làm điều đó. Tuy nhiên, chúng tôi đang đề xuất Kiev khởi động lại đàm phán trực tiếp mà không đặt bất kỳ điều kiện tiên quyết nào". Đề xuất "không điều kiện" này được ông đưa ra ngay sau các tuyên bố của phương Tây về yêu cầu ngừng bắn, đồng thời quả quyết Nga sẵn sàng tìm kiếm "hòa bình lâu dài" thông qua đàm phán. Song ngay sau khi ông Vladimir Putin công bố, giới chức Ukraine ghi nhận các cuộc tấn công bằng drone của Nga nhằm vào Kiev và nhiều nơi khác trong ngày 11/5, làm tăng hoài nghi về thiện chí thực sự của Moscow.

Có thể thấy rằng cả hai phía đều gửi đi tín hiệu cần đối thoại nhưng kèm theo điều kiện khác nhau. Ukraine nhất quán đòi hỏi ngừng bắn vô điều kiện làm tiền đề cho đàm phán, trong khi Nga tuyên bố mở cửa đối thoại nhưng cũng khẳng định mình có quan điểm riêng về lệnh ngừng bắn. Động thái cứng rắn của phương Tây (đe dọa trừng phạt và ủng hộ Ukraine) đã khiến Nga phản ứng dè dặt, cho rằng các yêu cầu này là "tối hậu thư" và nhấn mạnh những "thiệt hại chiến thuật" mà họ tin Ukraine sẽ thu được nếu ngừng bắn mà vẫn tiếp tục được tiếp viện vũ khí từ Âu-Mỹ.

Lệnh ngừng bắn toàn diện - ít nhất 30 ngày như các đồng minh và Ukraine đề xuất - là tâm điểm của các yêu cầu quốc tế. Khả năng lệnh này được thực chất phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Về phía Ukraine và các đồng minh, họ tin rằng ngừng bắn sẽ tạo không gian cho đàm phán và cứu sống nhiều sinh mạng. Bộ trưởng Ngoại giao Ukraine Andrii Sybiha lưu ý: "Nếu Nga đồng ý và việc giám sát được đảm bảo hiệu quả, một lệnh ngừng bắn bền vững và các biện pháp xây dựng lòng tin có thể mở đường cho các cuộc đàm phán hòa bình".

Các lãnh đạo châu Âu cũng kêu gọi ngừng bắn toàn diện ngay lập tức và khẳng định mục tiêu lâu dài là một nền hòa bình công bằng và bền vững, tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine. Tuy nhiên, từ góc nhìn của Nga, lệnh ngừng bắn phải đi kèm điều kiện. Điện Kremlin đã nhiều lần phản đối việc ngừng bắn khi Ukraine vẫn tiếp tục nhận viện trợ quân sự phương Tây, coi đó là lợi thế chiến thuật cho Kiev.

Người phát ngôn Dmitry Peskov nói rằng lệnh ngừng bắn chỉ có ý nghĩa nếu châu Âu ngừng cung cấp vũ khí cho Ukraine, bằng không lệnh tạm ngừng chỉ giúp Ukraine tái tổ chức và bổ sung kho vũ khí. Ngược lại, Ukraine tố cáo Nga đã vi phạm các lệnh ngừng bắn tạm thời, từ thỏa thuận ngừng bắn nhân danh lễ Phục sinh cho đến lệnh đình chiến 72 giờ nhân kỷ niệm Ngày Chiến thắng. Tình trạng "mắt trả mắt" này cho thấy niềm tin lẫn nhau rất thấp: bên nào cũng đổ lỗi cho bên kia phá vỡ lệnh ngừng, khiến việc thiết lập một lệnh ngừng bắn nghiêm túc trở nên vô cùng khó khăn. Bên cạnh đó, việc thực thi lệnh ngừng bắn cần cơ chế giám sát chặt chẽ.

Các ý tưởng triển khai quân quan sát từ bên thứ ba hay hy vọng Liên Hợp Quốc đảm nhiệm vẫn vướng nhiều trở ngại vì thiếu đồng thuận giữa Nga và Ukraine. Hơn nữa, trên chiến trường hiện tại, nếu ngừng bắn có được, chiến sự có thể chuyển hướng sang các hình thức xung đột khác thay vì chấm dứt hoàn toàn. Tóm lại, dù dư luận quốc tế và phía Ukraine ủng hộ ngừng bắn, khả năng đạt được một lệnh ngừng bắn đáng tin cậy vẫn là một dấu hỏi lớn.

Đề xuất của Tổng thống Nga về đàm phán trực tiếp vào ngày 15/5 tại Istanbul cũng vấp phải nhiều câu hỏi về tính khả thi. Quan trọng nhất với Kiev là làm rõ tiến trình hòa đàm: các điều khoản có thể được thương lượng, bên nào nắm lợi thế và bên trung gian nào đủ uy tín. Istanbul là lựa chọn không ngẫu nhiên. Thổ Nhĩ Kỳ từng là chủ nhà của vòng đàm phán đầu tiên giữa Nga và Ukraine chỉ vài tháng sau khi chiến tranh mở rộng năm 2022, đóng vai trò quan trọng trong các thỏa thuận về ngũ cốc Đen Hải. Ankara nhiều lần khẳng định sẵn sàng đóng vai trò trung gian, hỗ trợ mọi sáng kiến dẫn đến hòa bình. Ngay cả lãnh đạo Ukraine cũng gọi Thổ Nhĩ Kỳ là đối tác chiến lược và bảo đảm an ninh quan trọng của Kiev.

Tuy nhiên, mong muốn hòa đàm của Ukraine và Nga vẫn còn xa nhau. Tổng thống Vladimir Putin tuyên bố đàm phán không điều kiện, nhưng lập trường của Moscow về các vấn đề lớn chưa thay đổi: yêu cầu Ukraine từ bỏ tham vọng NATO vẫn là điểm không thể thương lượng. Ukraine thì nhất quyết chỉ ngồi vào bàn nếu trước đó có lệnh ngừng bắn toàn diện. Trong khi đó, nhiều lãnh đạo phương Tây, như Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, cho rằng lời mời đàm phán của người đứng đầu Điện Kremlin chỉ là bước đầu, nhưng chưa đủ - họ yêu cầu ngừng bắn phải đến trước thì mới thể hiện thiện chí của Nga.

Ngoài Thổ Nhĩ Kỳ, các bên trung gian khác như Liên hợp quốc (LHQ), Kuwait hay Saudi Arabia cũng được nhắc đến nhưng thực chất khó định vị vai trò lớn. Ankara có lợi thế địa lý, quan hệ tốt với cả hai bên và kinh nghiệm trung gian. Tuy vậy, dù có sự ngỏ lời của Tổng thống Nga, giới phân tích nghi ngại Moscow có thể dùng cuộc đàm phán này để giành ưu thế về mặt ngoại giao trong khi vẫn tiếp tục các chiến dịch quân sự. Từ phía Ukraine và đồng minh, có ý kiến cho rằng đàm phán mà không có lệnh ngừng bắn trước là ngụy biện và dễ khiến Ukraine phải nhượng bộ hơn do áp lực chiến sự. Điều đó cho thấy đàm phán trực tiếp không thể diễn ra ở một môi trường bình thường, mà vẫn cần giải quyết phần cơ bản: lệnh ngừng bắn thực chất.

Trên bình diện rộng hơn, triển vọng ngừng bắn và đàm phán còn gắn với nhiều yếu tố địa chính trị khác. Những nước đang thắt chặt quan hệ với Ukraine (như Mỹ, EU) hy vọng giải quyết xung đột để giảm tải an ninh cho châu Âu và ổn định thị trường năng lượng. Ngược lại, Nga vẫn duy trì giọng điệu cứng rắn, nhấn mạnh mục tiêu bảo vệ lợi ích Nga và bác bỏ yêu sách từ phương Tây. Trung Quốc, Ấn Độ và các cường quốc khác thì thường tránh chỉ trích trực tiếp, nhưng căng thẳng kéo dài cũng ảnh hưởng đến cạnh tranh địa chính trị.

Trong bối cảnh đó, mọi dấu hiệu hòa bình đều được quốc tế đón nhận với sự cẩn trọng. EU và Mỹ kêu gọi giải pháp đối thoại chứ không phải vũ lực. Cựu Thủ tướng Đức Angela Merkel và cựu Tổng Thư ký NATO Anders Fogh Rasmussen từng nhắc nhở rằng kết thúc chiến tranh đòi hỏi sự nhượng bộ khó khăn, nhưng nếu không đàm phán, chiến sự có thể mãi lan rộng. LHQ thì thúc giục một giải pháp lâu dài, bao gồm cả cơ chế bảo đảm an ninh cho Ukraine. Những kỳ vọng này đặt áp lực lên cả Kiev và Moscow phải chứng minh thiện chí: không chỉ dừng ở lời tuyên bố, mà cần hành động rõ ràng kèm cam kết quốc tế về giám sát, viện trợ tái thiết hoặc cơ chế đảm bảo.

Nhìn nhận khách quan, tiến trình ngừng bắn - hòa đàm có cả cơ hội lẫn thách thức đáng kể. Cơ hội là rõ ràng: giảm thương vong ngay tức khắc, tạo không gian đàm phán, huy động vai trò trung gian của Thổ Nhĩ Kỳ, và tranh thủ áp lực quốc tế. Tuy nhiên, thách thức cũng không nhỏ: mất niềm tin lẫn nhau, sự khác biệt về điều kiện, vấn đề giám sát thi hành và sự phân hóa trong nội bộ Ukraine và đồng minh. Thành công hay thất bại của tiến trình này cũng ảnh hưởng đến tương lai an ninh châu Âu. Nếu thuận lợi, nó có thể đánh dấu bước ngoặt làm dịu căng thẳng, giúp các nước tập trung vào tái thiết và ổn định kinh tế. Nếu thất bại, nguy cơ xung đột tiếp tục leo thang, lan rộng sang khu vực Biển Đen và ảnh hưởng tới an ninh năng lượng sẽ càng gia tăng.

Những tuyên bố hai nhà lãnh đạo Nga, Ukraine trong ngày 11/5 phản ánh tín hiệu hai bên đều đang chịu áp lực phải tìm giải pháp cho cuộc khủng hoảng kéo dài. Tuy nhiên, mâu thuẫn lòng tin và khác biệt chiến lược vẫn rất sâu sắc. Lệnh ngừng bắn toàn diện và đàm phán trực tiếp có thể là khởi đầu cho một lộ trình hòa bình lâu dài, song thành công đòi hỏi cả hai bên phải chuẩn bị nhượng bộ lẫn nhau, và cộng đồng quốc tế cần sẵn sàng đóng vai trò giám sát, đảm bảo. Đối với Ukraine, cơ hội là nhìn thấy dấu hiệu tích cực rằng Nga có thể thay đổi thái độ; đối với Nga, đây là lúc chứng minh rằng họ nghiêm túc khi tìm kiếm hòa bình mạnh mẽ.

Về lâu dài, dư luận quốc tế đang kỳ vọng một giải pháp công bằng, bảo đảm chủ quyền và an ninh cho Ukraine, đồng thời ổn định khu vực. Quyết định giờ đây nằm ở việc cả Moscow và Kiev có thể chuyển những lời nói thành hành động cụ thể và bền vững hay không, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ và các cường quốc khác đứng giữa với vai trò trung gian đầy thách thức.