"Âm vọng" từ Cửu đỉnh triều Nguyễn đến sáng tạo đương đại

Đây là thành quả đáng ghi nhận có được từ dự án nghệ thuật mang tên “Âm vọng từ Cửu đỉnh triều Nguyễn” do các họa sĩ, nhà thiết kế, nghệ nhân với mong muốn lan tỏa những giá trị tinh thần từ di sản cha ông để lại trong đời sống nghệ thuật đương đại.

Hình thức biểu đạt mới trong cái nhìn “đối thoại thẩm mỹ”

Triển lãm trưng bày 81 bức tranh khắc gỗ in trên giấy dó kích thước 20x30 cm và 30x40 cm, 20 ván khắc gỗ, 21 tác phẩm gốm sứ, 10 tác phẩm trang phục thêu trên chất liệu nhung, lụa. Trong khuôn khổ triển lãm, sẽ có điểm nhấn là hoạt động trình diễn thời trang của bộ sưu tập thời trang thêu tay với các họa tiết Cửu đỉnh trên chất liệu nhung, lụa truyền thống của nhà thiết kế Nguyễn Thị Ngọc Lan và các workshop: trải nghiệm in tranh trên ván khắc, vẽ tranh trên đĩa gốm cùng các họa sĩ, nghệ nhân làng gốm Bát Tràng...

Với 81 tác phẩm tranh khắc gỗ và 20 ván khắc gỗ lấy cảm hứng từ hình mẫu 162 bức đúc đồng trên 9 đỉnh đồng triều Nguyễn, nhóm tác giả bao gồm họa sĩ, PGS.TS Trang Thanh Hiền, họa sĩ Trần Mỹ Anh, Vũ Phương Anh, Nguyễn Thu Nga, Trần Quốc Đức, Nguyễn Xuân Huy, Trần Nhật Nhi tiếp tục nỗ lực nhằm quảng bá các giá trị văn hóa truyền thống trong đời sống nghệ thuật hôm nay.

Nói họ tiếp tục nỗ lực là vì, từ tháng 3/2024, triển lãm “Tranh khắc gỗ đất nước Việt Nam trên Cửu đỉnh triều Nguyễn” đã lần đầu ra mắt tại Bảo tàng Mỹ thuật Huế với 60 tác phẩm, thu hút sự quan tâm của đông đảo khán giả và truyền cảm hứng sáng tạo cho nhiều nghệ sĩ, nghệ nhân khác.

Đến tháng 5/2024, những bản khắc nổi trên Cửu đỉnh triều Nguyễn đã chính thức được Ủy ban UNESCO vinh danh là di sản tư liệu khu vực châu Á - Thái Bình Dương và cũng là di sản tư liệu thứ 10 của Việt Nam được thế giới công nhận đã tiếp thêm sức mạnh cho các nghệ sĩ tham gia dự án, phát triển mở rộng, lan tỏa các giá trị văn hóa và tư tưởng của người Việt bằng các sáng tạo mới mẻ, tiệm cận với đời sống.

Một số tác phẩm đặc sắc đã được trưng bày tại triển lãm “Tranh khắc gỗ đất nước Việt Nam trên Cửu đỉnh triều Nguyễn” ở Huế tiếp tục xuất hiện tại triển lãm “Âm vọng - từ Cửu đỉnh triều Nguyễn đến sáng tạo đương đại” như “Cây đào” - ván khắc gỗ, “Chim uyên ương” - ván khắc gỗ, “Ngạc ngư” (con cá sấu) - ván khắc gỗ, “Chiếc thuyền gỗ có mái chèo” - tranh khắc gỗ, “Cây kỳ nam” - tranh khắc gỗ, “Cây ngô đồng” - tranh khắc gỗ, “Con dê” - tranh khắc gỗ... Bên cạnh đó, có nhiều tác phẩm tranh khắc gỗ độc đáo như “Đa sách thuyền”, “Nhiên xà”, “Mặt trời”, “Tây hải”, “Hương giang”, “Hải đạo”, “Con gà”...

Cách nhìn mới về di sản

Dự án "Âm vọng từ Cửu đỉnh triều Nguyễn" được khởi đầu với mong muốn tôn vinh và phát huy các giá trị di sản nghệ thuật của tiền nhân, nhóm các giảng viên họa sĩ và sinh viên Trường Mỹ thuật Việt Nam đã nghiên cứu, lập dự án nhằm thực hiện một bộ tranh khắc gỗ về đất nước Việt Nam trên Cửu đỉnh.

Theo quan điểm của nhóm họa sĩ, các bức tranh khắc gỗ này không đơn giản là sự chuyển thể từ các tác phẩm đúc đồng trên Cửu đỉnh, mà còn hướng tới sự tìm tòi về hình thức biểu đạt mới trong cái nhìn “đối thoại thẩm mỹ”: giữa cái cũ ổn định và cái mới tiếp biến, giữa quá khứ và hiện tại.

Vì thế, ngoài các họa sĩ đã đồng hành với dự án từ năm 2022, triển lãm “Âm vọng - từ Cửu đỉnh triều Nguyễn đến sáng tạo đương đại” lần này còn có sự tham gia của các nghệ nhân gốm sứ Bát Tràng như Nguyễn Tiến Đạt, Phạm Tiến Thanh và nhà thiết kế thời trang Nguyễn Thị Ngọc Lan.

Đây là lần đầu tiên những hình ảnh từ Cửu đỉnh triều Nguyễn được tôn vinh trên chất liệu gốm sứ, đồ gia dụng, đồ thờ với những màu men lam, men hỏa biến như: “Thành cổ Quảng Bình”, “cửa khẩu Thuận An”, “đèo Hải Vân”...

Và, cũng là lần đầu tiên các hoa văn họa tiết trên Cửu đỉnh được thêu tay trên các sản phẩm lụa, nhung truyền thống, tạo ra một sắc thái mới. Nhà thiết kế thời trang Nguyễn Thị Ngọc Lan đã đưa những hình ảnh như “núi Duệ Sơn”, “mặt trời và mây”, “núi Đại Lãnh” trên Tuyên đỉnh, “Súc Sa Mật” trên Thuần đỉnh... lên tà áo dài, tạo nên sự mới mẻ, đặc sắc.

Các nghệ sĩ, nghệ nhân đều có chung mong muốn triển lãm sẽ lan tỏa những giá trị và đem lại cho công chúng những cách nhìn mới mẻ về di sản: Thay vì xem Cửu đỉnh là một di sản văn hóa gắn với một thời đại đã qua, thông qua nghệ thuật làm tranh khắc gỗ, nghệ thuật gốm sứ và nghệ thuật thêu thùa, những người thực hiện dự án mong muốn “tiếp thị” Cửu đỉnh bằng các hình thức mới, nhằm quảng bá một di sản đặc biệt của lịch sử văn hóa Việt Nam. Đây cũng chính là cách những người làm nghệ thuật lan tỏa những giá trị truyền thống từ di sản vào đời sống đương đại...

Cửu đỉnh là một trong những di sản văn hóa đặc biệt của triều Nguyễn đã được Thủ tướng Chính phủ ký quyết định xếp hạng là bảo vật quốc gia năm 2012. Đó là 9 chiếc đỉnh đồng được Vua Minh Mạng cho đúc năm 1835 để làm biểu tượng về sức mạnh trường tồn của triều đại, về sự hưng thịnh của quốc gia Đại Nam. Mỗi đỉnh đều được đúc nổi hoàn thiện 17 hình ảnh và 2 chữ Hán mang tên đỉnh.

Tất cả các bức chạm khắc đúc đồng này dường như đã khái quát thành một “bách khoa toàn thư” về một quốc gia Đại Nam giàu có và cường thịnh dưới thời Minh Mạng và đặt tại Thế Miếu từ năm Đinh Dậu 1837. Từ đó đến nay, trải qua những biến thiên của lịch sử, 9 chiếc đỉnh đồng đặc biệt đó vẫn còn nguyên vẹn tại sân Thế Miếu và trở thành một hạng mục di sản quan trọng, thu hút du khách thưởng lãm khi đến với kinh thành Huế...

Theo quan điểm của PGS.TS Trang Thanh Hiền - Chủ nhiệm dự án “Âm vọng từ Cửu đỉnh triều Nguyễn”: “Nếu chỉ là những hình ảnh tọa lạc trên di sản Cửu đỉnh thì người ta phải đến Huế mới có thể thưởng ngoạn chúng. Do đó, tôi và các cộng sự muốn biến chúng thành những bức tranh khắc gỗ, thành hình ảnh trên áo dài, thành hoa văn trên gốm sứ... để có thể đem những hình ảnh này đi muôn nơi. Chỉ khi những giá trị được phổ quát thì ý nghĩa về di sản, văn hóa Việt, về chủ quyền đất nước, về niềm tự tôn, tự hào dân tộc mới được vun đắp, tôn vinh trong đời sống đương đại...”.