Ngày 11/9/2001 là một trong những sự kiện được ghi hình và lưu trữ nhiều nhất trong lịch sử hiện đại. Tuy nhiên, sau một phần tư thế kỷ, cách công chúng tiếp cận những tư liệu này đã thay đổi đáng kể.
Trên YouTube, TikTok, Instagram hay X, những đoạn video ghi lại diễn biến vụ tấn công liên tục được chia sẻ và xem lại. Đối với những người từng chứng kiến sự kiện, việc nhìn lại có thể khơi dậy ký ức đau thương. Nhưng với những người sinh ra sau năm 2001, đây lại là lần đầu họ trực tiếp nhìn thấy những hình ảnh mà trước đó chỉ biết qua sách vở, phim tài liệu hoặc lời kể của cha mẹ.
Cựu Thị trưởng New York Michael Bloomberg mới đây nhận xét rằng hơn 100 triệu người Mỹ hiện nay còn quá trẻ để nhớ về ngày 11/9/2001.
Nhiều người trong số này đang tìm hiểu về thảm họa qua từng đoạn video trên mạng xã hội. Họ có thể bắt đầu bằng hình ảnh máy bay lao vào các tòa tháp, sau đó tìm kiếm thông tin về những kẻ không tặc, lực lượng cứu hộ hoặc những diễn biến xảy ra trong những giờ đầu tiên.
Google ghi nhận một số truy vấn liên quan đến sự kiện 11/9 gia tăng, trong đó có những câu hỏi như các nhân viên cứu hỏa đã phải leo bao nhiêu bậc thang để tiếp cận các tầng phía trên của tòa tháp hay danh tính những kẻ không tặc.
Sự quan tâm này cho thấy nhu cầu tìm hiểu ngày càng lớn đối với một sự kiện đang dần chuyển từ ký ức sống của một thế hệ thành một chương lịch sử đối với thế hệ kế tiếp.
Những hình ảnh đưa người xem trở lại ngày 11/9/2001
Một trong những cách phổ biến nhất để thế hệ trẻ tìm hiểu về ngày 11/9 là xem lại các chương trình truyền hình trực tiếp được phát sóng vào buổi sáng xảy ra vụ tấn công.
Trên YouTube, các cụm từ như "bản tin 11/9 diễn ra như thế nào" hay "video máy bay đâm vào tòa tháp" nằm trong số những nội dung được nhiều người tìm kiếm. Một số người dùng còn tập hợp các bản tin truyền hình cũ thành những danh sách phát hoặc dựng video cho phép theo dõi đồng thời diễn biến trên nhiều kênh.
Những hình ảnh này mang lại trải nghiệm đặc biệt: người xem gần như được đưa trở lại năm 2001, thời điểm điện thoại cố định, băng VHS và những phiên bản sơ khai của các trang tin điện tử vẫn phổ biến.
Nhưng giá trị lớn nhất của những đoạn băng không chỉ nằm ở hình ảnh thảm họa. Chúng còn lưu giữ cảm giác bất định của những giờ đầu tiên, điều khó tái hiện đầy đủ trong các bộ phim tài liệu được dựng lại nhiều năm sau.
Khi vụ tấn công xảy ra, không ai biết chính xác chuyện gì đang diễn ra, có bao nhiêu máy bay bị khống chế, còn bao nhiêu mục tiêu có nguy cơ bị tấn công hay liệu nước Mỹ có tiếp tục hứng chịu các vụ tấn công khác hay không.
Tại New York, người dân nhìn lên bầu trời trong bàng hoàng. Ở những nơi khác, hàng triệu người dõi theo các phát thanh viên trên những chiếc tivi truyền thống và chờ đợi từng thông tin mới từ các bản tin.
Khi đó chưa có Facebook, X hay các nền tảng phát trực tiếp như hiện nay. Công nghệ trí tuệ nhân tạo cũng chưa tạo ra những video giả với độ chân thực cao.
Chính vì vậy, những bản tin trực tiếp ngày 11/9 ngày nay có giá trị như một dạng tư liệu lịch sử. Chúng không chỉ cho biết điều gì đã xảy ra, mà còn cho thấy con người khi ấy đã biết và chưa biết điều gì.
Truyền hình và những giờ phút hỗn loạn
Các bản tin trực tiếp ngày 11/9 cho thấy vai trò đặc biệt của truyền hình trong việc cung cấp thông tin cho công chúng khi một quốc gia trải qua khủng hoảng chưa từng có.
Đài WNYW, chi nhánh Fox tại New York, là đài truyền hình địa phương đầu tiên phát thông tin về vụ việc.
Trong những phút đầu tiên, ngay cả các hãng tin lớn cũng chưa có đầy đủ thông tin. Một số thông tin ban đầu được truyền đi sau đó được xác định là không chính xác. Những sai sót này phần lớn xuất phát từ tình trạng hỗn loạn và thiếu dữ liệu trong thời điểm đặc biệt nghiêm trọng.
Các phát thanh viên như Tom Brokaw, Peter Jennings và Dan Rather khi đó trở thành những nhân vật có vai trò quan trọng trong việc giúp công chúng tiếp nhận và hiểu những gì đang xảy ra.
Nhà sử học Garrett Graff từng nhận định những người dẫn chương trình truyền hình khi đó gần như là "những nhà lãnh đạo quốc gia" đối với công chúng Mỹ, bởi họ đảm nhận vai trò đặc biệt trong việc hướng dẫn và trấn an người dân giữa thảm họa.
Việc những chương trình trực tiếp đó tiếp tục được xem lại sau 25 năm là minh chứng cho giá trị lịch sử của chúng.
Tuy nhiên, chính đặc điểm trực tiếp và hỗn loạn của những bản tin này cũng khiến chúng dễ bị hiểu sai khi được xem lại nhiều năm sau. Một phát biểu chưa chính xác trong những phút đầu tiên, một lỗi kỹ thuật hay một hình ảnh có chất lượng thấp nếu bị tách khỏi hoàn cảnh ban đầu có thể tạo ra cách diễn giải hoàn toàn khác.
Đây cũng là lý do việc xem lại tư liệu 11/9 cần đi cùng với thông tin nền và các nguồn kiểm chứng đáng tin cậy.
James M. Lindsay thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) từng cảnh báo rằng những thuyết âm mưu về 11/9 không chỉ bóp méo lịch sử mà còn có thể làm suy giảm niềm tin vào các thể chế, đổ lỗi cho những nhóm người vô tội và làm lu mờ trách nhiệm của những thủ phạm thực sự.
Từ ký ức của một thế hệ đến lịch sử của thế hệ khác
Đối với những người từng trải qua ngày 11/9/2001, những hình ảnh máy bay đâm vào tòa tháp hay khói đen bao trùm Manhattan gắn với những ký ức rất cụ thể. Đó có thể là nơi họ đang làm việc, chiếc tivi họ theo dõi, cuộc điện thoại với người thân hoặc cảm giác lo sợ khi chưa biết điều gì sẽ xảy ra tiếp theo.
Nhưng đối với thế hệ sinh sau năm 2001, những hình ảnh đó trước hết là một phần của lịch sử.
Đây là lý do việc các cơ quan báo chí chủ động đưa tư liệu lưu trữ trở lại với công chúng có ý nghĩa quan trọng. Nếu được giới thiệu đúng bối cảnh, những đoạn phim cũ có thể giúp người trẻ hiểu rõ hơn không chỉ về vụ tấn công mà còn về xã hội Mỹ trước và sau sự kiện này.
Một số cơ quan truyền thông đã thực hiện công việc đó. Chương trình "60 Minutes" của CBS liên tục chia sẻ các phóng sự về 11/9 trong tuần trước lễ tưởng niệm. History Channel cũng phát lại các cuộc phỏng vấn với những người sống sót sau thảm họa.
Netflix đồng thời giới thiệu bộ phim tài liệu mới "Turning Point: Generation 9/11", thu hút sự quan tâm lớn của khán giả quốc tế và từng đứng thứ hai trong danh sách phim được xem nhiều nhất trên toàn cầu của nền tảng này trong tuần qua.
Sức hút đó cho thấy sự kiện 11/9 vẫn là một chủ đề được công chúng quan tâm, đặc biệt khi thế hệ mới bắt đầu đặt những câu hỏi mà thế hệ trước từng đặt ra ngay trong ngày xảy ra thảm họa.
25 năm sau, việc xem lại sự kiện 11/9 không còn đơn thuần là nhìn lại cảnh máy bay đâm vào các tòa tháp hay những công trình WTC sụp đổ.
Đó còn là cơ hội để nhìn lại cách một xã hội phản ứng trước một biến cố chưa từng có, cách truyền thông đưa tin khi chưa có đầy đủ thông tin và cách những hình ảnh đau thương được lựa chọn, kiểm chứng và lưu giữ.
Với thế hệ từng chứng kiến, 11/9 là ký ức. Với thế hệ sinh sau đó, sự kiện này đang trở thành lịch sử.
Sự chuyển giao ấy đặt ra một nhiệm vụ quan trọng: không để những tư liệu lịch sử bị tách khỏi bối cảnh đã tạo nên ý nghĩa của chúng.
Những người trẻ có quyền được xem lại các hình ảnh của ngày 11/9. Nhưng bên cạnh hình ảnh cần có lời giải thích; bên cạnh tư liệu cần có nguồn xác thực; và bên cạnh một khoảnh khắc kinh hoàng cần có câu chuyện đầy đủ về những gì đã xảy ra trước, trong và sau ngày hôm đó.
Bởi sau 25 năm, điều đáng được lưu giữ không chỉ là hình ảnh những tòa tháp sụp đổ, mà còn là ký ức về con người, sự mất mát và những biến động lịch sử mà ngày 11/9 đã mở ra.
