Theo WHO, ổ dịch bắt nguồn từ tỉnh Ituri ở miền Đông CHDC Congo, liên quan đến chủng Ebola Bundibugyo hiếm gặp – một biến thể hiện chưa có vaccine hay phương pháp điều trị đặc hiệu được phê duyệt.
Giới chức y tế cảnh báo nguy cơ lây lan trong khu vực ở mức cao khi các ca nhiễm đã được phát hiện tại Uganda, trong khi những trường hợp liên quan đến ổ dịch cũng đã xuất hiện tại thủ đô Kinshasa của CHDC Congo. Tuy nhiên, WHO chưa tuyên bố đây là đại dịch toàn cầu, cho rằng đợt bùng phát hiện chưa đáp ứng các tiêu chí cần thiết. Cơ quan này cũng khuyến cáo các nước không đóng cửa biên giới hoặc hạn chế thương mại.
Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (CDC châu Phi) cho biết ổ dịch đầu tiên được ghi nhận tại tỉnh Ituri hôm 15/5, gần khu vực biên giới với Uganda và Nam Sudan. Tính đến ngày 17/5, cơ quan này ghi nhận 88 ca tử vong và 336 trường hợp nghi nhiễm.
Ổ dịch khởi phát tại Mongwalu – một khu vực khai thác khoáng sản đông đúc. Nhiều người nhiễm bệnh sau đó di chuyển ra khỏi khu vực, tìm kiếm điều trị tại các địa phương khác và vô tình làm virus lây lan rộng hơn.
CDC châu Phi cảnh báo tình trạng di chuyển dân cư lớn, hệ thống y tế yếu kém cùng các hoạt động bạo lực của nhóm vũ trang tại Ituri có thể khiến công tác khống chế dịch gặp nhiều khó khăn.
Bộ trưởng Y tế CHDC Congo Samuel-Roger Kamba cho biết bệnh nhân đầu tiên là một nữ y tá đến cơ sở y tế tại Bunia – thủ phủ tỉnh Ituri – hôm 24/4 với các triệu chứng giống Ebola.
Trong khi đó, Uganda đã ghi nhận hai ca mắc được xác nhận trong phòng thí nghiệm liên quan đến những người nhập cảnh từ CHDC Congo, trong đó có một trường hợp tử vong tại thủ đô Kampala.
Bà Trish Newport, đại diện tổ chức cứu trợ y tế Bác sĩ không biên giới (MSF), cảnh báo số ca mắc và tử vong tăng nhanh trong thời gian ngắn cùng việc dịch bệnh lan qua nhiều khu vực và vượt biên giới là “điều cực kỳ đáng lo ngại”.
Theo bà, nhiều người dân tại Ituri vốn đã gặp khó khăn trong tiếp cận dịch vụ y tế và đang sống trong điều kiện mất an ninh kéo dài, khiến việc hành động khẩn cấp trở nên đặc biệt quan trọng nhằm ngăn dịch leo thang.
Ebola là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, thường gây tử vong cao, lần đầu tiên được phát hiện năm 1976 gần sông Ebola tại khu vực nay thuộc CHDC Congo. Virus được cho là có nguồn gốc từ động vật hoang dã, đặc biệt là loài dơi, trước khi lây sang người.
Bệnh lây truyền qua tiếp xúc trực tiếp với dịch cơ thể như máu, chất nôn hoặc các vật dụng bị nhiễm mầm bệnh như quần áo, chăn màn. Người mắc bệnh có khả năng lây nhiễm khi bắt đầu xuất hiện triệu chứng.
Các biểu hiện phổ biến gồm sốt, nôn mửa, tiêu chảy, suy nhược nghiêm trọng, đau cơ và trong trường hợp nặng có thể xuất huyết nội tạng và ngoài da. Thời gian ủ bệnh kéo dài từ 2 đến 21 ngày.
Đợt bùng phát hiện nay do chủng Bundibugyo gây ra – biến thể lần đầu được phát hiện tại Uganda năm 2007. Bộ trưởng Y tế Samuel-Roger Kamba cho biết chủng này có “tỷ lệ tử vong rất cao, có thể lên tới 50%”, đồng thời nhấn mạnh hiện chưa có vaccine hay phương pháp điều trị đặc hiệu.
Tuyên bố “tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế” là mức cảnh báo cao thứ hai của WHO theo các quy định y tế quốc tế.
Tổng Giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus cho biết các quốc gia láng giềng được đánh giá có nguy cơ cao tiếp tục ghi nhận ca bệnh do lưu lượng di chuyển dân cư, hoạt động thương mại, giao thương và những bất định về dịch tễ học.
WHO kêu gọi các nước kích hoạt hệ thống quản lý khẩn cấp, tăng cường kiểm soát y tế tại cửa khẩu biên giới và nhanh chóng cách ly các trường hợp xác nhận nhiễm bệnh. Cơ quan này cũng khuyến nghị theo dõi hàng ngày đối với những người tiếp xúc gần và yêu cầu người có nguy cơ phơi nhiễm không đi lại quốc tế trong vòng 21 ngày.
Tuy nhiên, WHO cảnh báo việc đóng cửa biên giới có thể khiến người dân tìm đến các tuyến đường không chính thức, gây khó khăn cho việc giám sát và kiểm soát dịch.
Theo WHO, hiện vẫn tồn tại “nhiều bất định đáng kể” về số lượng thực tế người nhiễm bệnh cũng như phạm vi địa lý của ổ dịch, đồng thời việc xác định mối liên hệ dịch tễ giữa các ca bệnh vẫn còn hạn chế.
CHDC Congo là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi Ebola, với ít nhất 17 đợt bùng phát kể từ khi virus được phát hiện năm 1976.
Đợt dịch nghiêm trọng nhất diễn ra giai đoạn 2018-2020 đã khiến gần 2.300 người thiệt mạng, đồng thời lan sang Uganda. Một đợt bùng phát khác hồi năm ngoái cũng khiến ít nhất 34 người tử vong trước khi được tuyên bố chấm dứt vào tháng 12.
Tính từ khi được phát hiện, Ebola đã cướp đi sinh mạng của khoảng 15.000 người, gần như toàn bộ tại châu Phi.
WHO nhận định cuộc xung đột kéo dài với sự tham gia của nhiều nhóm nổi dậy tại miền Đông CHDC Congo sẽ là thách thức lớn đối với công tác ứng phó dịch bệnh, đặc biệt tại Ituri.
Khu vực giàu tài nguyên khoáng sản này nhiều năm qua liên tục hứng chịu các cuộc tấn công của Lực lượng Dân chủ Đồng minh (ADF) – nhóm phiến quân có liên hệ với tổ chức IS – cùng phong trào nổi dậy M23 được cho là nhận hỗ trợ từ Rwanda.
Trong tháng này, các tay súng nổi dậy đã tiến hành một vụ tấn công tại miền Đông Bắc CHDC Congo khiến ít nhất 69 người thiệt mạng, theo giới chức an ninh địa phương.
WHO cảnh báo tình trạng mất an ninh kéo dài, khủng hoảng nhân đạo, mức độ di chuyển dân cư cao, cùng sự tồn tại của mạng lưới cơ sở y tế phi chính thức quy mô lớn có thể làm gia tăng nguy cơ Ebola tiếp tục lan rộng trong thời gian tới.
