Nổi bật nhất trong lĩnh vực sáng tác của nhà soạn nhạc người Đức Ludwig van Beethoven là nhạc giao hưởng, được coi là thành tựu vĩ đại nhất của văn hóa thế giới. Mỗi tác phẩm giao hưởng của Beethoven đều là một kiệt tác thực sự, thể hiện những tư tưởng vĩ đại của tài năng và ước mơ tự do, hạnh phúc của nhân loại.
Sau khi đã viết 9 bản giao hưởng bất hủ, Beethoven không có đủ thời gian để hoàn thành tác phẩm thứ 10, công việc mà ông đã bắt đầu vào những năm cuối đời. Song giờ đây, gần 200 năm sau khi nhà soạn nhạc vĩ đại qua đời, chúng ta mới có cơ hội được nghe nó.
Những nỗ lực tái tạo Bản giao hưởng từng thất bại
Mọi người đều biết rằng Ludwig van Beethoven là một người bệnh nặng, ông mắc một số bệnh mãn tính tiến triển theo năm tháng. Ngoài ra, do bị nhiễm trùng tai khi còn trẻ, ông bắt đầu mất thính giác và nhiều tác phẩm được ông viết ra khi đã bị điếc hoàn toàn.
Những năm cuối đời của nhà soạn nhạc bị lu mờ bởi tình trạng sức khỏe sa sút nghiêm trọng đã khiến ông không thể làm việc toàn thời gian. Dẫu vậy, Beethoven vẫn nỗ lực hoàn thành tác phẩm của mình với Bản giao hưởng số 9, và thậm chí ông còn bắt đầu viết Bản giao hưởng số 10 - bản cuối cùng. Tác phẩm dang dở này của nhà soạn nhạc đã có thể trở thành xuất sắc, tiếc rằng nó chỉ còn lại một số bản thảo âm nhạc, không bản nào chứa hơn 30 thanh âm nhạc liên tục.
Trong khoảng 200 năm, những người hâm mộ nhà soạn nhạc vĩ đại và các nhà nghiên cứu âm nhạc đã coi Bản giao hưởng số 10 của Beethoven là một mất mát lớn đối với nhân loại và rất tiếc nuối vì mọi người đã mất đi cơ hội được một lần nghe nó. Beethoven đã để lại một số tài liệu thô khi thực hiện tác phẩm cuối cùng của mình. Chỉ một vài tờ ghi nốt nhạc và ý tưởng được viết ra giấy là không đủ để tái hiện lại tác phẩm mà nhà soạn nhạc đã dự định làm.
Dẫu sao, những nỗ lực như vậy đã được những người hậu bối thực hiện không ít lần trong quá khứ. Nổi tiếng nhất là công trình của nhà soạn nhạc người Anh Barry Cooper về việc tái hiện lại tất cả các phần của tác phẩm này, được thực hiện vào những năm 80 của thế kỷ trước, nhưng nó đã bị các nhà nghiên cứu âm nhạc chỉ trích không thương tiếc. Các nhà soạn nhạc khác cũng đã cố gắng hoàn thành Bản giao hưởng số 10, nhưng nỗ lực của họ cũng không thành công.
Trí tuệ nhân tạo (AI) đã trợ giúp thực hiện nhiệm vụ
Năm năm trước, Tiến sĩ Matthias Raeder, người đứng đầu Viện Eliet và Herbert von Karajan ở Salzburg, nơi xúc tiến công nghệ âm nhạc đã quyết định tập hợp một nhóm chuyên gia để thực hiện Bản giao hưởng số 10 của Beethoven và cố gắng tái tạo nó với sự hỗ trợ của AI. Tham gia vào nhóm gồm các nhà soạn nhạc, các nhạc sĩ và các chuyên gia đồ họa máy tính.
Nhiệm vụ phía trước thực sự khó khăn. Để thực hiện được điều này, AI đã phải xử lý tất cả các đoạn ghi âm mà Beethoven để lại và lấp đầy những khoảng trống còn thiếu trong Bản giao hưởng số 10 của ông, đồng thời vẫn giữ lại phong cách và ý định của nhà soạn nhạc.
Chưa từng có điều gì tương tự như vậy diễn ra trước đây. Những nỗ lực được thực hiện trước đó nhằm tạo ra âm nhạc với sự trợ giúp của AI là một quá trình hoàn toàn khác, thậm chí không giống với quy trình được cho là phải giải quyết nhiệm vụ tái tạo lại toàn bộ Bản giao hưởng từ một vài đoạn ngắn và tạo ra được một tác phẩm mà Beethoven vĩ đại có thể đã viết nên. Đội ngũ sáng tạo phải trở thành những người tiên phong trong công việc này và vượt qua các giới hạn khả năng của AI khi dạy cho máy móc biến những nhịp điệu riêng lẻ của nhà soạn nhạc vĩ đại thành bản giao hưởng hoàn chỉnh của ông.
Phát triển dự án và thử nghiệm đầu tiên
Khi phát triển dự án, những người tham gia đã thực hiện rất nhiều công việc xử lý và viết lại bản nháp của Bản giao hưởng số 10, nhằm cố gắng hiểu được ý định của Beethoven và ghép tất cả các phần rời rạc có sẵn lại với nhau. Các tác phẩm nổi tiếng của nhà soạn nhạc đã được sử dụng như những khuôn mẫu để xác định vị trí và trình tự các đoạn riêng lẻ cần được đưa vào Bản giao hưởng thứ 10. AI đứng trước một nhiệm vụ khó khăn không kém là nghiên cứu tác phẩm của Beethoven để sử dụng những mảng lẻ này như cách mà lúc sinh thời nhà soạn nhạc có thể đã sử dụng chúng.
Sau mười tháng làm việc liên tục, toàn bộ đội ngũ sáng tạo đã tập trung tại Bảo tàng Nhà Beethoven ở Bonn để tiến hành những thử nghiệm đầu tiên và quyết định xem AI có đủ khả năng hoàn thành quá trình đó hay không.
Các nhà sử học, nhà nghệ thuật và nhà báo đã được mời tham dự cuộc họp này, họ được cho điểm và trong quá trình chơi Bản giao hưởng, họ được yêu cầu xác định những đoạn do chính Beethoven và AI viết. Đã không ai có thể phân biệt được điều đó.
Sự tán thưởng của đa số các nhạc sĩ
Sau lần thử nghiệm đầu tiên, công việc của dự án được tiếp tục thêm một năm rưỡi nữa. Đó là một quá trình sáng tạo phức tạp, trong đó tài năng của Beethoven ngày càng được biểu hiện nhiều hơn, khuyến khích nhóm đạt được âm thanh lý tưởng của Bản giao hưởng. Thời gian công việc tái tạo tác phẩm tiến triển cũng đồng thời là giai đoạn huấn luyện và phát triển AI.
Nhóm sáng tạo Bản giao hưởng thứ 10 của Beethoven đã chờ đợi một số phản kháng từ những người phản đối AI. Họ tin rằng nghệ thuật sẽ bị đóng cửa trước sự can thiệp của AI và không ai có quyền can thiệp vào quá trình sáng tạo của người nhạc sĩ. Nhưng lần này, họ chỉ là một số tối thiểu, mọi người đều rất mong chờ xem cuộc thử nghiệm sẽ kết thúc thế nào.
Khi thực hiện dự án, một trong những nhạc sĩ của nhóm cho biết AI khiến ông nhớ đến một sinh viên tài năng và siêng năng, là người đam mê học tập hoàn thiện kỹ năng và cuối cùng trở thành một nhạc sĩ xuất sắc. Và cuối cùng cũng đến ngày người sinh viên này, tiếp nối sự đam mê từ Beethoven, sẵn sàng giới thiệu Bản giao hưởng số 10 với thế giới. Buổi ra mắt đã diễn ra tại Bonn, quê hương của nhà soạn nhạc vào tháng 10/2021. Dàn nhạc Beethoven nổi tiếng đã biểu diễn tác phẩm này dưới sự chỉ huy của nhạc trưởng Dirk Kaftan.
Nhiều người ngồi trong hội trường đã khóc và các nhạc sĩ không thể tìm ra khiếm khuyết nào trong tác phẩm này. Việc tạo ra AI đã cho chúng ta mọi cơ hội được nghe một phiên bản của Bản giao hưởng số 10 còn dang dở của Beethoven. Mặc dù vậy, nhiều nhà âm nhạc học tin rằng đây chỉ là một phiên bản và không thể gọi là tác phẩm của nhà soạn nhạc lỗi lạc Ludwig van Beethoven, người chưa từng được nghe thấy một âm thanh nào của Bản giao hưởng này.
