Ceuta ngổn ngang sau tuần hỗn loạn
Bãi biển El Trampolin ở Ceuta trong ngày 4/8 vẫn ken đặc người di cư. Hàng trăm người trải khăn nằm trên cát để tránh gió lạnh sau gần một tuần mắc kẹt. Phía sau họ, các xe quân đội và cảnh sát liên tục tuần tra, phản ánh sức ép mà vùng lãnh thổ nhỏ bé của Tây Ban Nha ở Bắc Phi đang phải gánh chịu sau làn sóng người di cư từ Morocco.
Theo Chính phủ Tây Ban Nha, hơn 70.000 người đã vượt qua biên giới vào Ceuta, trong đó khoảng 69.500 người đã được đưa trở lại Morocco tính đến hết ngày 3/8. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 3.000-5.000 người lưu lại, vượt xa khả năng tiếp nhận của địa phương.
Số liệu thương vong cũng cho thấy mức độ nghiêm trọng của làn sóng mới. Tây Ban Nha xác nhận 72 người thiệt mạng, còn Morocco ghi nhận thêm 11 trường hợp tử vong. Phần lớn nạn nhân chết đuối khi cố bơi qua vùng biển ngăn cách Morocco với Ceuta.
Giới chức địa phương lo ngại cả hai trung tâm tiếp nhận người di cư của Ceuta, gồm một cơ sở dành cho người trưởng thành và một cơ sở dành cho trẻ vị thành niên, rơi vào tình trạng quá tải. Thành phố hiện phải chăm sóc 862 trẻ vị thành niên không có người đi cùng - nhóm đối tượng được pháp luật Tây Ban Nha và EU bảo vệ đặc biệt nên chưa thể thực hiện các thủ tục hồi hương như người trưởng thành.
Theo Reuters, phần lớn người di cư đã quay trở lại Morocco sau khi nhận thấy gần như không có cơ hội tiếp tục hành trình sang lục địa châu Âu. Mặc dù Ceuta thuộc lãnh thổ Tây Ban Nha và nằm trong Khu vực Schengen, việc di chuyển từ Ceuta và Melilla tới bán đảo Tây Ban Nha vẫn chịu sự kiểm soát theo cơ chế bảo vệ biên giới ngoài của EU.
Các cửa hàng tại Ceuta đóng cửa khiến nguồn thực phẩm khan hiếm. Nhiều người di cư cho biết họ không được cung cấp thức ăn trong vài ngày liên tục.
Cảnh người di cư bơi từ Morocco sang vùng lãnh thổ Ceuta của Tây Ban Nha. Đồ họa: Bing/Getty/BBC
Về nguyên nhân của làn sóng vượt biên, Bộ Nội vụ Morocco cho rằng thông tin sai lệch trên mạng xã hội, hoạt động của các đường dây buôn người và việc nhiều người hiểu sai một phán quyết của tòa án Tây Ban Nha liên quan đến hồi hương người di cư trên biển đã thúc đẩy dòng người đổ về Ceuta. Đây cũng là quan điểm của Chính phủ Tây Ban Nha.
Trong khi đó, theo báo El Pais và Đài Cadena SER, cơ quan tình báo Tây Ban Nha đánh giá Morocco không chủ động tổ chức cuộc vượt biên quy mô lớn nhưng đã nới lỏng kiểm soát biên giới trong nhiều ngày trước đó, tạo điều kiện để đám đông tập trung tại cửa khẩu Tarajal trong dịp Quốc khánh Morocco.
Vụ việc cũng làm dấy lên tranh luận về công tác tình báo của Tây Ban Nha. Bộ trưởng Nội vụ Fernando Grande-Marlaska cho biết Cơ quan Tình báo Quốc gia (CNI) không đưa ra cảnh báo trước về nguy cơ xảy ra làn sóng vượt biên. Theo truyền thông nước này, sự việc đã làm phát sinh bất đồng giữa các cơ quan phụ trách an ninh và quốc phòng.
Thách thức đầu tiên với Hiệp ước Di cư EU
Theo CNN, dù giới chuyên gia và chính quyền Tây Ban Nha đều nhận định làn sóng người di cư vào Ceuta chưa đủ để tạo thành một cuộc khủng hoảng trên toàn châu Âu, sự kiện này đã nhanh chóng làm bộc lộ những khác biệt trong cách các nước thành viên ứng phó với vấn đề di cư.
Cuối tuần trước, Italy đơn phương đình chỉ việc áp dụng Thỏa thuận Schengen đối với Tây Ban Nha. Phần Lan và Đan Mạch bày tỏ ủng hộ động thái của Rome, trong khi Thủ tướng Séc Andrej Babiš thậm chí kêu gọi xem xét đình chỉ tư cách thành viên Schengen để áp đặt kiểm soát chặt chẽ với mọi hoạt động đi lại từ Tây Ban Nha.
Madrid phản đối mạnh mẽ các động thái trên. Thủ tướng Pedro Sanchez cho rằng, trong khi Tây Ban Nha đang bảo vệ một trong những biên giới ngoài EU, một số đối tác lại lựa chọn các biện pháp đơn phương thay vì phối hợp theo tinh thần đoàn kết của khối.
Những bất đồng này xuất hiện chỉ hai tháng sau khi Hiệp ước Di cư và Tị nạn của EU chính thức có hiệu lực từ tháng 6/2026. Được hoàn tất sau gần một thập kỷ đàm phán, hiệp ước được kỳ vọng tạo ra một bộ quy tắc chung về quản lý biên giới, sàng lọc người nhập cảnh, xử lý hồ sơ tị nạn và cơ chế chia sẻ trách nhiệm khi xảy ra khủng hoảng, thay vì để các nước tuyến đầu như Tây Ban Nha, Italy hay Hy Lạp tự gánh phần lớn áp lực.
"Mục tiêu của hiệp ước là tăng cường kiểm soát và củng cố sự đoàn kết giữa các quốc gia thành viên EU. Tuy nhiên, những gì chúng ta đang chứng kiến lại diễn ra theo chiều ngược lại", ông Bram Frouws, Giám đốc Trung tâm Di cư Hỗn hợp, nhận định với Reuters.
Theo ông Frouws, nếu cuộc sự cố lớn đầu tiên sau khi hiệp ước có hiệu lực không cho thấy sự khác biệt trong cách EU ứng phó, điều đó sẽ tạo ra rủi ro chính trị đáng kể, làm suy giảm niềm tin của người dân vào khả năng điều hành của các thể chế châu Âu, đồng thời tạo thêm dư địa cho các đảng phái cực hữu khai thác vấn đề nhập cư trong bối cảnh nhiều quốc gia EU chuẩn bị bước vào các kỳ bầu cử.
Trong khi đó, một số nhà phân tích cho rằng tình thế ở Ceuta cũng cho thấy giới hạn trong chiến lược kiểm soát di cư hiện nay của EU, vốn phụ thuộc đáng kể vào sự hợp tác của các quốc gia trung chuyển như Morocco.
Ông Alberto-Horst Neidhardt, chuyên gia chính sách cấp cao của Trung tâm Chính sách châu Âu (EPC), đánh giá việc dựa nhiều hơn vào các nước láng giềng để ngăn dòng người di cư có thể giúp giảm áp lực trong ngắn hạn, nhưng đồng thời cũng làm gia tăng đòn bẩy chính trị của các quốc gia này trong quan hệ với EU.
Trong động thái được mô tả là nhằm xoa dịu căng thẳng, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen ngày 3/8 đã gửi thư tới Thủ tướng Tây Ban Nha Sanchez, nhấn mạnh việc bảo vệ biên giới ngoài là trách nhiệm chung của EU, đồng thời kêu gọi các nước thành viên có "hành động thống nhất" trước các sức ép về di cư.
Bà cho rằng EU cần tập trung vào năm ưu tiên gồm tăng cường hợp tác với các quốc gia xuất phát và trung chuyển người di cư; củng cố biên giới ngoài; xây dựng hệ thống cảnh báo sớm; triệt phá các mạng lưới buôn người và nâng cao hiệu quả hồi hương.
Song song với đó, Ireland, nước giữ chức Chủ tịch luân phiên Hội đồng EU, đã kích hoạt Cơ chế ứng phó khủng hoảng chính trị tổng hợp (IPCR), huy động Frontex, Cơ quan Tị nạn EU và Europol tham gia điều phối.
Ngoài ra, các đại sứ của 27 nước thành viên cũng họp khẩn tại Brussels để đánh giá tình hình trong ngày 4/8. Theo Chủ tịch EC von der Leyen, cuộc họp là cơ hội để các nước "rút bài học" để giữ vững tinh thần đoàn kết.
