Sân khấu truyền thống loay hoay với bài toán bảo tồn

Có một thực tế đáng buồn của sân khấu truyền thống hiện nay, đó là các đoàn nghệ thuật địa phương hoạt động cầm chừng vì không còn khán giả để phục vụ. Các chương trình truyền hình hay sân khấu cải lương, chèo, tuồng hiếm khi xuất hiện trên sóng giờ vàng thay vào đó là gameshow, nhạc trẻ, và các chương trình giải trí nhanh. Nguy cơ sân khấu truyền thống bị nghiệp dư hóa và “bay mầu” trong thời đại mới là không thể tránh khỏi.

Nghệ thuật truyền thống Việt Nam với những bộ môn như tuồng, chèo, cải lương không chỉ là nơi thể hiện tài năng biểu diễn của nghệ sĩ mà còn là kết tinh bản sắc văn hóa dân tộc. Những làn điệu chèo, những lớp tuồng bi hùng, những câu vọng cổ da diết từng chạm sâu vào trái tim bao thế hệ khán giả Việt.

Thế nhưng, giữa nhịp sống hối hả của thời đại công nghệ và giải trí số, những giá trị ấy đang dần trở nên xa vời. Các buổi biểu diễn của sân khấu truyền thống hiếm khi lấp đầy khán giả, người trẻ ít biết, ít hiểu, thậm chí thờ ơ với một di sản từng là linh hồn của văn hóa dân tộc.

Sân khấu truyền thống loay hoay với bài toán bảo tồn -0
Nghệ thuật chèo trên sân khấu.

Đáng lo hơn, trong nỗ lực đưa truyền thống đến gần công chúng, nhiều biểu hiện nghiệp dư hóa đã xuất hiện khi nghệ thuật truyền thống bị pha tạp, làm mất đi chiều sâu nghệ thuật và tinh thần nguyên bản. Nhiều tiết mục mang danh "truyền thống" được trình diễn trong lễ hội, sự kiện, hay trên mạng xã hội chỉ còn giữ phần "vỏ": trang phục, động tác, vài câu hát quen thuộc, còn phần "hồn" tức kỹ thuật biểu diễn, ngôn ngữ sân khấu, chiều sâu nội dung thì gần như bị bỏ quên. Người biểu diễn đôi khi không hiểu ý nghĩa của từng động tác, từng làn điệu, người xem thì chỉ xem cho vui, không cảm thụ được giá trị nghệ thuật ẩn trong từng vai diễn.

Sự "bay màu" của nghệ thuật truyền thống không chỉ nằm ở thiếu vắng khán giả. Nghệ thuật truyền thống đang lạc nhịp với thời đại. Trong khi sân khấu truyền thống vốn chậm rãi, đòi hỏi sự cảm thụ tinh tế… nên khó lòng đáp ứng thị hiếu công chúng thời đại số, khi con người quen với tốc độ, sự tiện lợi và giải trí tức thời. Vì vậy, nhiều bạn trẻ có thể thuộc lòng hàng trăm bài hát K-pop, nhưng lại không biết phân biệt giữa tuồng và chèo, hay chưa từng nghe trọn vẹn một bài vọng cổ.

Khi nghệ thuật bị đẩy ra ngoài đời sống tinh thần, nó dần mất đi không chỉ khán giả mà còn mất luôn vị trí trong tâm thức dân tộc. Trong khi đó, công tác truyền thông và quảng bá còn yếu. Khi các nền tảng số như YouTube, TikTok, Netflix chiếm lĩnh đời sống văn hóa, nghệ thuật truyền thống vẫn loay hoay với mô hình biểu diễn cũ, chưa tìm được cách để kể chuyện mới mẻ, hấp dẫn. Hệ quả là khoảng cách giữa nghệ thuật truyền thống và công chúng hiện đại ngày càng xa, khiến những giá trị tinh hoa đứng trước nguy cơ bị hiểu sai, bị giản lược, hoặc bị thay thế hoàn toàn.

Bên cạnh đó, sự thiếu đầu tư và chiến lược bảo tồn chưa phù hợp khiến các loại hình nghệ thuật này khó cạnh tranh. Việc đào tạo nghệ sĩ trẻ không còn được chú trọng như trước; không những thế thu nhập thấp khiến nhiều người không dám theo nghề. Một số đoàn nghệ thuật phải tự xoay sở kinh phí, dẫn đến việc "làm nghệ thuật để tồn tại" chứ không còn giữ được tính chuẩn mực nghề nghiệp.

Tiến sĩ Trần Thị Minh Thu (Viện Văn hóa - Nghệ thuật - Thể thao và Du lịch Việt Nam) cho rằng, hiện nay trong kịch mục của đa số các đơn vị biểu diễn nghệ thuật sân khấu kịch hát dân tộc đã vắng bóng dần những tích cổ truyền thống. Nhiều đơn vị không diễn được trọn một vở, chỉ còn có thể diễn được một số trích đoạn cổ.

Bên cạnh đó, phần lớn diễn viên trẻ nắm được các làn điệu cổ đặc trưng ngày càng hiếm hoi, dẫn đến số lượng lớn làn điệu cổ ngày càng có nguy cơ mai một. Điều này dẫn đến tình trạng hoạt động bảo tồn sân khấu truyền thống ở nhiều đơn vị chỉ còn là việc sử dụng âm nhạc, làn điệu và một số trích đoạn cổ trong hoạt động biểu diễn.

Theo bà Minh Thu, cơ sở vật chất của các đoàn, nhà hát nghèo nàn, lạc hậu. Nhiều trụ sở làm việc, phòng tập, rạp hát, nhà hát bị xuống cấp trầm trọng, thiết bị, trang âm đầu tư không đồng bộ và tụt hậu. Một số rạp hát được nâng cấp thì bị rơi vào tình trạng không sử dụng được hoặc không tạo điều kiện cho nghệ sĩ phát huy sáng tạo.

Ở một số địa phương có xây dựng rạp hát cho các đoàn biểu diễn, nhưng lại cách xa khu đông dân cư và việc xây dựng mới chỉ chú ý đến vấn đề có được một địa điểm để tạo chỗ trú chân cho đơn vị biểu diễn, mà chưa tính đến những điều kiện thích hợp để phát huy tối đa các thiết chế với tư cách là các trung tâm trình diễn nghệ thuật.

Yếu kém về sức cạnh tranh trên thị trường nghệ thuật. Việc thiếu các tài năng trẻ - ngôi sao, thiếu lực lượng sáng tác dàn dựng riêng cho thể loại, chìm đắm vào đề tài quá khứ và sa đà dựng vở cũ, thiếu những sáng tạo mới. Thiếu những vở diễn mang hơi thở của thời đại và mang tầm vóc thời đại, hoạt động bị nghiệp dư hóa; thiếu kinh phí đầu tư cho quảng bá, marketing, cơ sở vật chất lạc hậu; khán giả trẻ chưa thực sự quan tâm..., đã làm sân khấu Việt Nam truyền thống không hấp dẫn người xem và không thể cạnh tranh với các loại hình giải trí khác trên thị trường công nghiệp văn hóa.

Sân khấu truyền thống loay hoay với bài toán bảo tồn -0
Nghệ thuật tuồng giờ ngày càng chở nên xa lạ với khán giả.

Từ góc độ của người làm công tác nghiên cứu và đào tạo nghệ thuật, tiến sĩ Nguyễn Thị Thanh Vân cho biết, một trong những vấn đề nghiêm trọng nhất của tuồng hiện nay là thiếu tác giả, đạo diễn và nguồn nhân lực biểu diễn. Số lượng nghệ sĩ gạo cội ngày càng giảm, nhiều người đã nghỉ hưu hoặc qua đời, để lại khoảng trống lớn trong việc truyền dạy kỹ thuật hát, trình thức vũ đạo, nghệ thuật hóa trang...

Trong khi đó, các trường đào tạo chính quy như Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội nhiều năm liền không tuyển sinh được lớp tuồng. Các trường văn hóa - nghệ thuật ở địa phương thì không đủ điều kiện mở mã ngành. Công tác đào tạo chủ yếu do các nhà hát tự tổ chức theo mô hình truyền nghề.

Các nghệ sĩ ưu tú, nghệ sĩ nhân dân trực tiếp kèm cặp lớp trẻ, thông qua các hội diễn, liên hoan tài năng trẻ hoặc các lớp tập huấn ngắn hạn. Tuy nhiên, hình thức này thiếu tính hệ thống, thiếu tài liệu giảng dạy chuẩn hóa và không đảm bảo được đội ngũ kế thừa lâu dài. Một số diễn viên trẻ có năng lực, đam mê, từng đạt giải tại các cuộc thi chuyên nghiệp nhưng lại phải bỏ nghề do thu nhập không đủ trang trải cuộc sống.

Để giải quyết bài toán thiếu nghệ sĩ biểu diễn, PGS, TS Đinh Quang Trung (Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội) cho biết, khoa Kịch hát dân tộc (Tuồng - Chèo - Cải lương) nhiều năm nay đang liên kết với các Nhà hát chèo - cải lương để tạo nguồn diễn viên. Các nhà hát tuyển sinh và cử học viên vào trường để học, sau khi tốt nghiệp ra trường là về các nhà hát đều có việc làm luôn. Điều này tạo điều kiện mở cho các học viên sau khi ra trường có việc làm và nhà hát đỡ lo hơn về việc thiếu nguồn nhân lực trẻ.

Giữa guồng quay sôi động của thời đại công nghệ, khi những xu hướng giải trí hiện đại liên tục ra đời, sân khấu tuồng, chèo, cải lương không được chăm chút và làm mới bằng tư duy hiện đại, những giá trị ấy rất dễ bị phủ mờ bởi lớp bụi thời gian. Bảo tồn không có nghĩa là giữ nguyên từng động tác, từng làn điệu, mà là giữ hồn cốt, tinh thần và bản sắc, đồng thời thổi vào đó hơi thở của thời đại mới. 

Trần Mỹ Hiền

Các tin khác

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Khi cỏ tự nhiên được "trồng bằng công nghệ"

Thay vì phụ thuộc vào ánh nắng mặt trời hay thổ nhưỡng tự nhiên tại chỗ, toàn bộ hệ thống thảm nhung phục vụ World Cup 2026 tại 11 sân bóng ở Mỹ đều được kiến tạo, vận chuyển, lắp đặt và duy trì bằng những giải pháp kỹ thuật sinh học và cơ khí tối tân nhất trong lịch sử thể thao thế giới. Những ghi nhận thực tế từ các kỹ sư tại hiện trường đã hé lộ nhiều bí mật kinh ngạc về quy trình chuẩn bị mặt sân khắt khe chưa từng có này.

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Mật mã thiêng nơi đội tuyển Argentina đóng quân tại World Cup 2026

Giữa cái nóng hầm hập vùng Trung Tây nước Mỹ, đội tuyển Argentina thiết lập đại bản doanh tại Kansas City chuẩn bị bảo vệ ngai vàng World Cup 2026. Bất chấp thời tiết khắc nghiệt và gợi ý đổi địa điểm từ FIFA, Lionel Messi cùng đồng đội vẫn kiên định bám trụ tại đây. Đây không đơn thuần là quyết định hậu cần kỹ thuật, mà là sự tính toán kỹ lưỡng nhằm tìm kiếm không gian bình yên, kết nối văn hóa quê hương và tiếp nhận báu vật tinh thần vô giá truyền lại từ lịch sử chính trị, thể thao vĩ đại dân tộc Nam Mỹ.

Cận cảnh bên trong máy tính lượng tử Hanyuan-2. Ảnh: Quantum Computing Report

Dấu mốc mới trong cuộc đua lượng tử toàn cầu

Khi công ty CAS Cold Atom Technology của Trung Quốc công bố Hanyuan-2, hệ thống máy tính lượng tử lõi kép đầu tiên, cuộc đua toàn cầu dường như đã bước sang một giai đoạn mới. Từ Washington tới Bắc Kinh, từ Paris tới London, các chính phủ và tập đoàn công nghệ đang đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực sẽ định hình thế hệ điện toán tiếp theo của thế giới.

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Mục tiêu “netzero” và lực cản từ khủng hoảng năng lượng

Các cam kết phát thải ròng bằng 0 (Net Zero), chính sách “xanh” với những mục tiêu quyết đoán cùng các tuyên bố mạnh mẽ của chính giới, làn sóng đầu tư vào năng lượng tái tạo cùng áp lực cắt giảm khí thải carbon khiến than đá, loại nhiên liệu từng là động lực cho các cuộc cách mạng công nghiệp dường như đang dần bị đẩy ra bên lề.

Nhưng trước các cú sốc địa chính trị, khủng hoảng năng lượng khi nguồn cung gián đoạn, và đặc biệt là nhu cầu điện tăng vọt do tăng trưởng kinh tế cũng như sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI), than đá một lần nữa được nhắc đến như giải pháp an ninh năng lượng. Liệu thế giới có thể thực sự rời bỏ than đá? Quá trình chuyển đổi xanh trên thực tế dường như mong manh hơn nhiều so với những tuyên bố chính trị?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Máy bay diệt drone triển vọng đến đâu?

Một trong những bước thay đổi lớn của chiến tranh trong vòng mười năm trở lại đây là sự lên ngôi của máy bay không người lái (UAV). Những chiếc máy bay cho vào vali được mà có thể đảm nhận nhiệm vụ trinh thám, tiêu diệt mục tiêu, v.v… không kém gì các loại khí tài đắt tiền. Nhờ UAV mà các lực lượng phiến quân có thể tham gia cuộc chiến trên không chứ không còn phải chịu cảnh hoàn toàn lép vế trước quân đội chính quy. Tất nhiên là việc sử dụng drone hàng loạt cũng kéo theo hoạt động phát triển vũ khí diệt drone. Nhưng sử dụng máy bay - cả loại có và không có người lái - để tiêu diệt UAV có là giải pháp hữu hiệu?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Mỹ ngầm đổi “luật chơi” trong cuộc chiến chống ma tuý?

Một cuộc chiến bí mật được cho là đang leo thang mạnh mẽ dọc theo biên giới Nam Mỹ. Theo CNN và hãng thông tấn Anadolu, ngày càng nhiều thông tin và nghi vấn cho rằng CIA đang tham gia sâu hơn vào các hoạt động nhằm vào mạng lưới băng đảng ma túy tại Mexico. Những thay đổi chiến lược trở nên rõ nét hơn khi chính quyền Mỹ nhìn nhận các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia này như những mối đe dọa an ninh có tính khủng bố, qua đó mở đường cho các hoạt động tình báo và bán quân sự tinh vi hơn trên lãnh thổ nước láng giềng.

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Lầu Năm Góc giải mật UFO: Bên trong kho hồ sơ mật bị phong kín 80 năm

Sau gần 80 năm trong các kho lưu trữ mật của quân đội Mỹ, hàng trăm hồ sơ về UFO (vật thể bay không xác định) vừa lần đầu được Lầu Năm Góc công khai trước thế giới. Không có “xác người ngoài hành tinh” hay bằng chứng về những cuộc đổ bộ từ vũ trụ, nhưng các đoạn phim hồng ngoại, ghi âm và lời kể của phi công đang mở ra cuộc tranh luận lớn nhất nhiều thập niên qua về những vật thể bí ẩn mà ngay cả Washington cũng chưa thể giải thích.

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

“Đốm lửa” chiến tranh đã rơi gần những lò phản ứng

Cuộc tấn công bằng drone vào nhà máy điện hạt nhân Barakah của UAE hôm 17/5 chỉ gây ra thiệt hại nhỏ. Nhưng dư chấn thì rất lớn, khi nó cho thấy ranh giới giữa một vụ tấn công “suýt trúng” với một thảm họa phóng xạ đang ngày càng mong manh, trong bối cảnh bất ổn địa chính trị bủa vây Trung Đông như hiện nay.

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Thế giới đã sẵn sàng cho đại dịch tiếp theo?

Khi con tàu du lịch MV Hondius rời cảng Ushuaia, Argentina vào ngày 1/4/2026, không ai trên tàu có thể ngờ rằng họ sắp trở thành tâm điểm của một cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu. Sau bốn tuần, ba hành khách đã tử vong, nhiều người khác nguy kịch, cuộc truy vết phức tạp được tiến hành. Ổ dịch virus Hanta trên con tàu này không chỉ là một thảm kịch đơn lẻ, nó đã trở thành phép thử mới đối với khả năng chống chịu của hệ thống y tế toàn cầu trong bối cảnh chúng ta vẫn đang loay hoay tìm kiếm sự đồng thuận để đối phó với những đại dịch mới.

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Sau hơn 30 năm lại nói về chuyện quốc phục

Nói về quốc phục hay cao hơn là bàn tới câu chuyện quốc phục ở nước ta có lẽ rất khó ấn định được thời điểm chính xác, bởi mỗi giai đoạn lại bùng lên rồi xẹp xuống, hòa tan trong vô vàn sự kiện, hoạt động... Những ngày gần đây, thông qua một hoạt động mang tính lễ nghi cấp Nhà nước, vấn đề cần có một bộ quốc phục, lễ phục mang tính thành quy lại xôn xao dư luận, khiến nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa trăn trở, đặt câu hỏi: “Tại sao, đến hôm nay, chúng ta vẫn còn băn khoăn đi tìm quốc phục?”.

Cây giáo trên tay vua

Cây giáo trên tay vua

Giáo là món vũ khí “kinh điển” của thời cổ đại, vì nó dễ chế tạo, dễ huấn luyện và được sử dụng rất linh hoạt. Ngoài binh lính, có những vị vua nước Việt cũng từng cầm giáo làm vũ khí, và có vị còn... ra đi vì mũi giáo.

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo âm thầm tàn phá môi trường

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang âm thầm thúc đẩy sự mở rộng của nhiên liệu hóa thạch, giúp một số quốc gia gây ô nhiễm lớn nhất thế giới khoan và khai thác nhiều dầu khí hơn. Đã đến lúc cần xem xét lượng khí thải do AI tạo ra, vốn có thể vượt xa đáng kể so với tác động môi trường từ cơ sở hạ tầng của nó.

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

40 năm định hình ngành hạt nhân sau thảm kịch Chernobyl

Thảm họa Chernobyl không chỉ khép lại bằng những con số thương vong, mà còn mở ra một bước ngoặt lớn trong tư duy về an toàn và chính sách năng lượng toàn cầu. Từ cú sốc 1986, khái niệm "văn hóa an toàn hạt nhân" được đặt lên hàng đầu, kéo theo những thay đổi sâu rộng trong thiết kế, vận hành và giám sát các nhà máy điện nguyên tử. Ngày nay, khi nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng gia tăng, điện hạt nhân đang trở lại và đáng tin cậy hơn nhiều so với cách đây 4 thập kỷ.

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

“Đường vòng” cho nỗ lực từ bỏ nhiên liệu hóa thạch

Ngày 28/4/2026, Hội nghị quốc tế lần thứ nhất về Chuyển dịch khỏi nhiên liệu hóa thạch đã diễn ra tại thành phố Santa Marta của Colombia, với sự tham dự của đại diện hơn 50 quốc gia. Bức tranh rối ren của thị trường năng lượng thế giới thời gian qua cho thấy một thực tế phũ phàng là sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch đang trói buộc các quốc gia vào những biến động địa chính trị phức tạp, vốn nằm ngoài tầm kiểm soát. Trong bối cảnh đó, hội nghị tại Santa Marta đã được nhiều ý kiến ca tụng là sự kiện đánh dấu “bước khai tử” nhiên liệu hóa thạch.

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Vành đai gỉ sét và vành đai mặt trời: Cuộc chuyển đổi trong lòng nước Mỹ

Khi những người ủng hộ ông Trump trong cuộc đua trở lại Nhà Trắng hô vang khẩu hiệu “Đưa việc làm trở lại”, họ không chỉ nói về những bảng lương đã mất, mà còn về cả một bản sắc đang phai mờ. Thực tế, những nhà máy mới vẫn đang mọc lên trên đất Mỹ, chỉ có điều chúng không nằm ở những thị trấn công nghiệp xưa cũ mà chọn những vùng đất mới. Đây vừa là lựa chọn tất yếu, đồng thời là một nghịch lý của nền kinh tế - chính trị Mỹ hiện tại.

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

UAV giá rẻ khiến chiến tranh khó lường hơn

Trong nhiều thế kỷ, ưu thế trên không là đặc quyền của các cường quốc quân sự. Máy bay không người lái (UAV) đang thay đổi điều đó. Khi khả năng tiếp cận từ trên không không còn là đặc quyền của vài cường quốc nữa, nó đang khiến cho những cuộc xung đột trở nên “cân bằng” hơn nhưng cũng khó kiểm soát hơn.

Sắc cờ thời xưa

Sắc cờ thời xưa

Chúng ta thường nghe kể rằng thời Nguyễn ở nước ta, vua treo cờ vàng, nhưng ít người biết rằng vua còn có nhiều sắc cờ khác nữa.

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Doanh nghiệp bị phạt tù vì “nộp tô” cho khủng bố

Tòa án Pháp ra phán quyết phạt tù lãnh đạo một tập đoàn đa quốc gia vì hành vi tài trợ khủng bố trong bối cảnh xung đột tại Syria giai đoạn 2013 - 2014. Động thái này không chỉ phơi bày mức độ gắn kết giữa hoạt động kinh doanh và các mạng lưới cực đoan, mà còn phát đi cảnh báo rõ rệt về ranh giới pháp lý mà doanh nghiệp không thể vượt qua khi hiện diện tại các khu vực chiến sự.

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không trong thời đại mới

Trinh thám trên không đã và đang là một trong các nhân tố chủ đạo trong chiến tranh hiện đại. Sự xuất hiện dày đặc của nhiều mẫu máy bay không người lái (UAV) phục vụ công tác tình báo, theo dõi và do thám (ISR) trên chiến trường lại càng khẳng định vai trò của trinh thám trên không.