Phải truy xuất được nguồn gốc của miếng thịt là yêu cầu cấp bách

Qua vụ việc rúng động dư luận này cũng đặt ra vấn đề, giải pháp nào để xây dựng được nền chăn nuôi bền vững và an toàn, vì sức khỏe cộng đồng? Trong Chuyên mục Trò chuyện Cuối tuần tuần này, PV Báo CAND đã có cuộc trao đổi với TS Nguyễn Văn Trọng, nguyên Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (cũ), Phó Chủ tịch Hiệp hội Trang trại và Doanh nghiệp nông nghiệp Việt Nam.

PV: Thưa ông, vụ việc nghiêm trọng vừa qua cho thấy lỗ hổng lớn nằm ở ngành thú y – lĩnh vực trực tiếp giám sát, kiểm dịch từ khi lợn được xuất chuồng, vận chuyển trên đường, đưa vào lò giết mổ và xuất ra thị trường. Ông nhận định về vấn đề này thế nào?

TS Nguyễn Văn Trọng: Sự việc xảy ra, trách nhiệm của thú y đã rất rõ ràng. Thiếu giám sát, thiếu kiểm tra chéo và kỷ luật công vụ chưa nghiêm. Về mặt thể chế tôi cho rằng rất đầy đủ, nhưng việc thực thi chưa hoàn thiện. Để một cơ quan đơn lẻ kiểm tra hơi khó. Nó phải có tính liên ngành, ví dụ thực phẩm nhập tiểu ngạch, nhập lậu thì lúc nào xuất hiện các đoàn liên ngành 389 kiểm tra thì kiểm soát rất tốt.

Nhưng khi chỉ riêng một mình ngành thú y thì không thể làm tốt được. Mỗi năm, số lợn từ các trang trại xuất ra thị trường khoảng 55 triệu con, với khoảng 5,4 triệu tấn thịt lợn thì với lực lượng thú y mỏng như bây giờ khó mà kiểm soát hết được.

Hiện nay, còn có một số bất cập cần thay đổi. Đơn cử, chúng ta quy định trong nội tỉnh không phải kiểm dịch. Nhưng sau khi sáp nhập, diện tích của một tích rất rộng, có tỉnh lên tới 300km. Nếu vẫn cứ áp quy định không kiểm dịch nội tỉnh thì lợn bệnh sẽ “đi lại ngênh ngang” trong một phạm vi rất rộng, làm sao tránh được việc bùng phát dịch bệnh. Cho nên, chúng ta cần phải xây dựng lại phạm vi kiểm dịch.

PV: Lợn bệnh từ trang trại – giết mổ - phân phối ra thị trường, bên cạnh trách nhiệm của lực lượng thú y còn đặt ra vấn đề lỗ hổng về minh bạch sản phẩm. Theo ông, con đường đi từ chuồng trại đến bàn ăn cần được quản lý thế nào để không xảy ra sự việc đáng tiếc tương tự?

TS Nguyễn Văn Trọng: Vấn đề kiểm soát toàn bộ chuỗi sản xuất để đảm bảo an toàn thực phẩm cũng như không để dịch bệnh bùng phát đòi hỏi phải có sự minh bạch cũng như định danh được sản phẩm từ trong quá trình nuôi.

Luật Chăn nuôi, Luật Thú y đều có các quy định cụ thể chặt chẽ về định danh, truy xuất nguồn gốc sản phẩm thông qua mã số quản lý, ghi nhãn, và chứng nhận an toàn. Quản lý giống, thức ăn, và sản phẩm chăn nuôi (thịt, sữa, trứng...) cần được ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc. Kiểm dịch động vật, sản phẩm động vật và kiểm soát giết mổ, yêu cầu phải có giấy chứng nhận kiểm dịch, dấu kiểm soát giết mổ, tem vệ sinh thú y.

Chúng ta cũng có quy định cụ thể về xây dựng vùng, cơ sở chăn nuôi an toàn dịch bệnh để định danh nguồn gốc sản phẩm. Nhưng rõ ràng, việc xây dựng mã định danh cho các cơ sở chăn nuôi còn chưa thực hiện được đồng bộ, nhất là với những hộ chăn nuôi nhỏ lẻ. Chính vì thế, quy định thì đã có, nhưng thực thi còn chưa được như mong muốn, kể cả về mặt quản lý Nhà nước cũng như từ chính các trang trại chăn nuôi.

Người chăn nuôi cũng chưa chủ động. Theo quy định, khi có cơ sở chăn nuôi, chủ cơ cở phải đăng ký mã định danh. Và khi có mã định danh, mã sẽ theo suốt cả quá trình chăn nuôi. Mã định danh chính là "tấm hộ chiếu" giúp truy xuất nguồn gốc, quản lý dịch bệnh, và đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu. Khi đã có mã định danh, dán tem truy xuất nguồn gốc, thì chỉ cần quét mã đó, sẽ ra được cả quá trình chăn nuôi. Trang trại này cho lợn ăn gì, dùng thuốc thú y nào, quy trình ra sao… Nhưng hiện nay, tôi thấy có những sản phẩm có mã truy xuất nhưng khi quét chỉ ra mỗi địa chỉ. Như thế là chưa đảm bảo. Tính minh bạch của sản phẩm chưa có.

Ngay từ đầu vào đã không minh bạch thì đến đầu ra tại các cơ sở giết mổ sẽ có tình trạng trà trộn những sản phẩm không đảm bảo an toàn về mặt dịch bệnh. Nếu đúng ra, chất lượng quy chuẩn hàng hóa, là khi sản xuất ra bất kỳ hàng hóa nào, người sản xuất phải công bố tiêu chuẩn. Khi có công bố tiêu chuẩn, các cơ quan quản lý nhà nước có quyền kiểm soát xem chất lượng sản phẩm đó có đủ yêu cầu chất lượng như công bố hay không. Nó bao gồm cả mặt chất lượng về thành phần, và chất lượng về mặt an toàn dịch bệnh, an toàn thực phẩm.

PV: Có một thực tế, bên cạnh việc vứt lợn chết bệnh ra môi trường, không thực hiện đúng quy định tiêu hủy thì một số người chăn nuôi, vì tiếc công, tiếc của, đã bán tháo lợn bệnh cho các đầu nậu thu gom. Vậy theo ông, cần có cơ chế nào để không tái diễn tình trạng này?

TS Nguyễn Văn Trọng: Chúng ta đã có Nghị định số 116/2025/NĐ-CP ban hành ngày 5/6/2025, quy định mức hỗ trợ cho lợn bị tiêu hủy do dịch bệnh là 40.000 đồng/kg hơi. Nhưng mức giá này theo tôi cũng cần xem lại, vì nếu người chăn nuôi thiếu ý thức, người ta bán chạy lợn bệnh, cũng phải được 50.000 – 55.000 đồng/kg (giá thị trường bây giờ đang ở mức 62.000 – 68.000 đồng/kg tuỳ từng vùng miền). Mà 55.000 đồng/kg đó là “tiền tươi thóc thật” lấy được tiền ngay. Trong khi báo với địa phương, đến lập biên bản tiêu hủy, rồi qua nhiều bước quy trình có khi phải vài tháng sau mới nhận được hỗ trợ, và giá lại thấp hơn giá đầu nậu thu gom lợn bệnh trả.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cần đề xuất tăng giá đền bù cho người chăn nuôi, mức giá như bây giờ chưa phù hợp, và phải rút ngắn quy trình thanh toán để người chăn nuôi nhanh chóng nhận được tiền đền bù. Nhiều khi đến tận 6 tháng, gần một năm sau tiền hỗ trợ mới về tay người chăn nuôi. Như thế là quá chậm. Giải quyết được vấn đề này sẽ hạn chế được tình trạng bán chạy lợn bệnh trên thị trường. Nếu để người nuôi bán chạy, sẽ làm dịch bệnh lây lan, thiệt hại kinh tế còn lớn hơn nhiều. Chưa kể một số loại virus còn có khả năng lây sang người khá nguy hiểm như cúm gia cầm.

PV: Về phía người tiêu dùng, theo ông cần làm gì để có thể bảo vệ mình và gia đình trước vấn nạn lợn bệnh tuồn ra thị trường cũng như vào các cơ sở chế biến thực phẩm?

TS Nguyễn Văn Trọng: Người tiêu dùng nên cố gắng kiểm soát luôn từ nguồn mình mua vào. Trên thị trường bây giờ có khá nhiều các loại thịt có truy xuất nguồn gốc, trong siêu thị bán rất nhiều các loại thịt mát. Khi người tiêu dùng không kiểm soát được thì nhiều người cung cấp thực phẩm, sẵn sàng trà trộn thịt kém chất lượng vào. Trước tiên, hành vi của người tiêu dùng cũng phải thay đổi. Hành vi của người sản xuất cũng phải thay đổi thì chúng ta mới kiểm soát được. Còn nếu chỉ trông chờ vào lực lượng chức năng kiểm soát thì không thể đạt 100% như mong muốn được.

Cũng có cái khó là nếu chỉ nhìn bề ngoài, con lợn mới nhiễm dịch tả lợn châu Phi, xét nghiệm có dương tính với virus nhưng gần như không có biểu hiện lâm sàng bên ngoài. Chỉ có thú y nhìn các triệu chứng mới biết. Chính vì thế, khi xuất ra khỏi chuồng là phải kiểm dịch. Và người tiêu dùng, nên lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, mặc dù chi phí có thể cao hơn.

Tôi cho rằng, gốc gác để quản lý tốt vẫn là chúng ta phải truy xuất được nguồn gốc của miếng thịt. Phải có đầy đủ thông tin về toàn bộ quá trình chăn nuôi, kiểm dịch, giết mổ… thì mới giải quyết được vấn đề.

PV: Xin trân trọng cảm ơn ông!