Anh chia sẻ: “Sau hơn 30 năm cầm bút, tôi càng chiêm nghiệm sâu sắc một điều rằng, văn chương chính là vẻ đẹp cao quý nhất của mỗi con người, nhất là người cầm bút. Văn chương phải có ích với mỗi người, với xã hội, nhất là trong kiến thiết xã hội tương lai. Và, rất cần, sự tự do trong bầu trời văn học, với mỗi cá nhân văn nghệ sĩ. Nhà văn càng khao khát một thể chế chính trị trưởng thành, một đất nước mạnh mẽ tiến tới nền văn minh nhân loại, bởi vậy, nhà văn trước hết và trước tiên phải có trách nhiệm cống hiến trí tuệ, thời gian và tâm huyết trên từng trang bản thảo”.
Phóng viên Văn nghệ Công an đã có cuộc trò chuyện với nhà văn Phùng Văn Khai trước ngày anh ra mắt tập thơ mới “Thơ viết cho mình” tại NXB Hội Nhà văn Việt Nam.
- Thưa nhà văn Phùng Văn Khai, có lẽ việc một nhà văn chuyên viết về lịch sử như anh ra mắt tập thơ đã là một sự kiện được bạn bè trong giới văn chương quan tâm, anh có thể chia sẻ đã chuẩn bị tâm thế như thế nào để xuất bản tập thơ này?
+ Các bài thơ đều là sáng tác mới sau biến cố về sức khỏe và cơ bản đều được viết tại chùa Gia Thượng, Bồ Đề, Hà Nội trên chiếc bàn gỗ liền kề dãy hành lang 18 vị la hán binh boong chuông gió, trong các buổi chiều rét ngọt, mưa bay. Tôi đã chuyển dần bản thảo và trao đổi với nhà thơ Lý Hữu Lương để anh tư vấn giúp việc in ấn xuất bản. Mọi việc đều tiến triển rất thuận lợi. Tôi sáng tác thường như cơm ăn nước uống hằng ngày. Đều là 6h30 sáng đã sửa soạn tư liệu viết và làm việc một mạch đến 11h, nghỉ trưa rồi đầu giờ chiều lại tiếp tục sáng tác đã thành thói quen.
Với “Thơ viết cho mình” cũng vậy. Các dòng thơ viết trên tờ lịch cũ, vở học trò tại sảnh chùa được điện thoại chụp lại gửi Zalo cho các bạn thư ký. Các dòng đề từ thường là đọc trực tiếp. Trí nhớ tôi khá tốt nên các địa danh, đình, đền, chùa, miếu đều nhớ rất kỹ, từ tổ chim sẻ trên vành tai tượng Phật chùa Nôm đến màu sắc lũ cá koi, rùa tai đỏ trong khuôn viên hồ Gia Thượng. Vết sứt tấm bia vuông đền Cổ Loa, dãy duối cổ thụ đất Đường Lâm, hạc gỗ Nghè Vẹt thờ chúa Trịnh, đồng tiền cổ trong đền Triệu Việt Vương... đều in sâu trong trí nhớ.
Bởi vậy, ý tưởng đều từ hiện thực mà hình thành. Phong cách nghệ thuật cũng đều từ những câu chuyện dân gian mà kể lại nếu phải ngắn gọn chỉ là hai chữ “chân thành” với ngòi bút, với chính mình, với văn hóa lịch sử của cha ông.
- Vốn là một nhà văn có bút lực dồi dào với hàng nghìn trang sách truyện ký, tiểu thuyết về nhiều mảng đề tài khác nhau, tại sao anh lại chuyển sang lĩnh vực thơ ca và cho ra mắt tập sách “Thơ viết cho mình” ấn tượng như vậy?
+ Tôi sáng tác thơ từ ngày nhập ngũ (1994). Trong quá trình học Khóa VI Viết văn Nguyễn Du đã in tập thơ “Lửa và hoa” (2002) như một dấu mốc thân thương đến hôm nay. Cùng với đề tài lịch sử được viết thành các bộ tiểu thuyết: “Phùng Vương”, “Ngô Vương”, “Vương triều Tiền Lý”, “Trưng Nữ Vương”... tôi vẫn thường xuyên sáng tác thơ, nhiều bài thơ xuất hiện đồng thời làm đề từ, khái quát mỗi chương, tổng kết hoặc mở đầu các trường đoạn trong tiểu thuyết như: “Bài ca Trưng Nữ Vương”, “Chúc văn ngôi Đế Vạn Xuân”, “Chúc văn đền thờ Cao Lỗ”, “Bài ca Bạch Đằng Giang”, “Bài ca Quỷ môn quan”;...
Vấn đề chất lượng hãy để bạn đọc đánh giá. Một số luận văn tốt nghiệp đại học, luận án thạc sĩ của các bạn sinh viên đều chú trọng và đánh giá cao về các bài thơ trong tiểu thuyết cũng là vẻ đẹp liên thông thơ - văn trong sáng tác. Bởi vậy, sáng tác thơ với tôi cũng là thói quen thông thuộc hàng chục năm. Trong cùng một ngày viết nhiều thể loại đã thành rèn luyện riêng của ngòi bút.
- Mỗi nhà thơ hoặc nhà văn đều lựa chọn cho mình mảng đề tài độc đáo, bản thân anh khi viết cuốn sách này đã có sự lựa chọn khá tinh tế cũng rất khác biệt với đại đa số những tập thơ khác, điều gì khiến anh nghĩ tới viết và xuất bản cuốn sách này?
+ Thế mạnh của tôi là văn hóa lịch sử. “Thơ viết cho mình” cũng không nằm ngoài điều ấy. Văn hóa lịch sử không riêng ở chiều sâu thời gian vật lý nhiều nghìn năm mà còn nằm trong chiều sâu tâm thức mỗi con người thời đại mới hôm nay. Với thơ càng là như vậy. Dẫu có viết về Mị Châu, Trọng Thủy, Trương Chi, Thạch Sanh, Lý Thông, Tiên Dung, Chử Đổng Tử... từ hàng trăm, hàng nghìn năm trước vẫn phải là tâm tư, tình cảm, nhận thức, thực hành của người hôm nay với thời đại, thời cuộc hôm nay. Đó chính là sợi dây dẫn và mầm sống của thơ ca hôm nay với văn hóa lịch sử. Tôi cũng giống các nhà thơ chứ chẳng khác biệt gì với họ. Còn có rất nhiều nhà thơ khác viết hay hơn tôi ở hôm qua, hôm nay và mai sau mới là đúng với phát triển của thơ ca, của con người.
- Là một người viết khá nhanh và đa dạng, anh cảm thấy điều gì khó khăn nhất trong quá trình sáng tác tập thơ này?
+ Hoàn toàn không có bất kỳ khó khăn gì khi sáng tác các bài thơ trong “Thơ viết cho mình”. Mọi thứ đến rất tự nhiên. Có không ít bài như có ai đó đọc văng vẳng bên tai trong các buổi sớm tinh sương, tôi thường để sẵn giấy mực ngay đầu giường lặng lẽ ngồi ghi lại, đến buổi chiều tại hiên chùa Gia Thượng sẽ hoàn thiện. Có bài như: “Thơ viết cho mình”, “Ta từ nguồn cội”, “Nói với đường làng”, “Nói với tiếng đàn”, “Lời Trương Chi”, “Trước hai ông tượng”, “Cuối năm trò chuyện với cây”, “Trước cổng thành Cửa Bắc”... cũng đều như có người đọc văng vẳng bên tai nên khi hoàn thiện rất nhanh, từng dòng chữ rối bời trên tờ lịch cũ. Tôi rất cảm ơn hai bạn thư ký Hà Thy Linh và Bảo Thơ bằng cách nào đó đã đọc được chúng để có được những bài thơ hoàn thiện trong “Thơ viết cho mình”.
- Trong thời buổi công nghệ AI và Internet nhanh nhạy và đa dạng như bây giờ đòi hỏi người cầm bút phải rất cẩn trọng với các mảng đề tài cũng như phong cách thể hiện. Nhà văn Phùng Văn Khai là người viết khá đa dạng, nhanh, với nhiều mảng đề tài khác nhau, nhưng hẳn là anh sẽ có niềm đam mê một đề tài nào đó?
+ Một câu hỏi rất thú vị đối với tôi để nhân đây tôi chân thành cảm ơn bạn đọc đã cổ vũ tôi ở rất nhiều thể loại. Khi viết một tiểu thuyết lịch sử, thường tôi lên khung đề cương cẩn thận các nhân vật chính là các hoàng đế, quân vương, tướng soái và lập tức... viết các bài báo độc lập cho từng nhân vật. Dư luận dội lại lập tức, nhất là những “khoảng mờ” được tôi định hình theo trí tưởng tượng của tư duy tiểu thuyết.
Với thơ cũng vậy. Tôi đã viết rất khác về Trọng Thủy, Trương Chi, Thạch Sanh, đến mức đã có người cho rằng tôi “chệch hướng”, “bênh vực kẻ thù”, “làm sai lệch lịch sử”... Nhưng, số đông luôn đồng thuận với các tác phẩm trong “Thơ viết cho mình”. Văn chương nghệ thuật luôn là như vậy. Tôi có thể hợp với mọi đề tài cũng là như vậy.
- Là một nhà văn quân đội với nhiều câu chuyện, nhiều cuốn sách viết về đề tài người lính, anh có thể chia sẻ vài cuốn sách mà anh tâm đắc với đề tài này?
+ Tôi rất tâm đắc cuốn sách “Những liệt sĩ thời bình” đã được in ấn và nhận Giải thưởng Văn học giai đoạn 5 năm của Bộ Quốc phòng (2015-2020). Cuốn sách đã được hình thành trong thời gian dài kỷ lục (20 năm) chẳng phải tôi cầu toàn mà trong 20 năm ấy là khoảng thời gian tôi chứng kiến hàng chục chiến sĩ là đồng đội của tôi hy sinh ngay trong thời bình hôm nay.
Điều tôi cảm thấy day dứt nhất là những người mẹ, người cha, người vợ, người con của người chiến sĩ - liệt sĩ thời bình luôn phải chịu sự hy sinh quá sức tưởng tượng của tôi. Có người hy sinh khi con mới vài tháng tuổi còn chưa bập bẹ gọi tên cha, gương mặt cha đã sớm thành di ảnh hương khói trên tường, đêm đêm người góa phụ bế con đầm đìa nước mắt...
Người chiến sĩ chúng ta dẫu luôn thuộc về nhân dân và Tổ quốc thì sự hy sinh khi tuổi đời quá trẻ với biết bao hoài bão dở dang đã luôn cứa vào tâm can người viết. Giọt nước mắt rơi trên trang bản thảo cũng là sự tri ân với người đã hy sinh.
- Trong thời buổi thơ ca có vẻ bị “lép vế” giữa thời đại công nghệ xô bồ hiện nay, anh mong muốn điều gì khi xuất bản tập “Thơ viết cho mình” và thông điệp của anh muốn gửi tới độc giả, đặc biệt là những độc giả trẻ?
+ Tôi ước mong mỗi bài thơ đều đến thật nhiều với người yêu thơ trong cuộc sống luôn diễn ra sôi động, có phần phức tạp hôm nay. Thơ viết cho mình cũng là đồng cảm với người yêu thơ vậy. Thông điệp gì ư? Đó là ước muốn thì đúng hơn. Tôi luôn ước muốn và cầu chúc cho mọi người ngày càng yêu thơ hơn, yêu thương nhau hơn, quý giá cuộc sống hơn. Để chúng ta tiếp tục viết ra những vần thơ hữu ích.
- Cảm ơn nhà văn Phùng Văn Khai!
