Ngăn ngừa tham nhũng bằng số hóa tài sản, thu nhập

Cuối năm, câu chuyện kê khai tài sản, thu nhập lại trở thành chủ điểm bàn luận tại nhiều diễn đàn. Hôm 18/11, Tổng Thanh tra Chính phủ Đoàn Hồng Phong đề cập vấn đề này khi giải trình ý kiến của đại biểu Quốc hội về dự án luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tham nhũng. Tổng Thanh tra Chính phủ cho biết, quá trình triển khai thực hiện luật gặp khó khăn, vướng mắc về phân định thẩm quyền cơ quan kiểm soát tài sản thu nhập của cơ quan quản lý nhà nước và cơ quan của Đảng, do đó hơn 3 năm kể từ khi luật có hiệu lực vẫn chưa thực hiện được việc kiểm soát tài sản, thu nhập.

Để khắc phục tình trạng trên, Bộ Chính trị đã ban hành Quyết định số 56 ngày 8/2/2022 về quy chế phối hợp giữa các cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập. Đến ngày 30/5/2025, Ban Chấp hành Trung ương ban hành Quy định số 296 về công tác kiểm tra, giám sát và thi hành kỷ luật của Đảng. Trong đó, Trung ương quy định Ủy ban Kiểm tra, cấp ủy cấp trên trực tiếp cơ sở trở lên kiểm soát tài sản, thu nhập.

Theo Thanh tra Chính phủ, việc quy định tăng giá trị kê khai từ 50 triệu lên 150 triệu đồng và giá trị tài sản, thu nhập bổ sung biến động trong năm từ 300 triệu lên 1 tỉ đồng là hợp lý. Các tài sản thuộc quyền sở hữu của người kê khai, vợ, chồng, con chưa thành niên (bao gồm quyền sử dụng đất, nhà và tài sản gắn liền với đất hoặc đứng tên chung) đều phải kê khai. Để đáp ứng mục tiêu tăng cường minh bạch, phòng ngừa tham nhũng, luật hiện hành quy định kết hợp 2 cơ chế. Một là xác minh theo dấu hiệu vi phạm (kê khai không trung thực hoặc có tố cáo; có biến động tăng về tài sản từ 1 tỉ đồng mà người có nghĩa vụ kê khai giải trình không hợp lý về nguồn gốc). Hai là xác minh ngẫu nhiên đối với một tỷ lệ nhất định.

Thực tế, lâu nay câu chuyện kê khai tài sản thế nào cho đúng và xử lý người kê khai không trung thực, che giấu tài sản có giá trị lớn vẫn là khoảng trống khiến cơ quan quản lý lúng túng. Chúng ta còn nhớ, vụ nữ Phó Bí thư huyện ủy, Chủ tịch UBND huyện Nhơn Trạch (Đồng Nai) Nguyễn Thị Giang Hương bị kẻ lừa đảo trên mạng "ăn" dễ số tiền 171 tỷ đồng trong tài khoản. Kết luận vụ việc này, Ban thường vụ Tỉnh ủy Đồng Nai đánh giá: Bà Giang Hương đã không trung thực trong việc kê khai tài sản, thu nhập qua các lần kê khai tài sản, thu nhập; quanh co, đối phó, che giấu nguồn gốc số tiền chưa kê khai, không cung cấp cho tổ xác minh tài sản, thu nhập các hồ sơ liên quan đến việc sở hữu các tài sản đã kê khai trong bản kê khai tài sản, thu nhập theo quy định.

Vi phạm của bà Nguyễn Thị Giang Hương là nghiêm trọng, tạo dư luận xấu trong xã hội, cán bộ, đảng viên và nhân dân, làm giảm sút uy tín bản thân, uy tín Huyện ủy, UBND huyện Nhơn Trạch. Do đó, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Đồng Nai ra quyết định thi hành kỷ luật đối với bà Nguyễn Thị Giang Hương bằng hình thức cách chức Phó Bí thư Huyện ủy Nhơn Trạch nhiệm kỳ 2020-2025.

Câu chuyện nữ Chủ tịch UBND huyện Nhơn Trạch bị kẻ lừa đảo dễ dàng cuỗm đi 171 tỷ đồng từng khiến dư luận xôn xao bởi mấy lẽ. Thứ nhất, nữ Chủ tịch UBND huyện lấy đâu ra số tiền 171 tỷ? Thứ hai, vì lẽ gì bà lại để trong tài khoản một số tiền cực lớn như vậy? Thứ ba, vì sao kẻ lừa đảo lại phát hiện ra số tiền khủng của bà "quan huyện" có trong tài khoản để thực hiện các thao tác lừa đảo? Thứ tư, kẻ lừa đảo trên mạng thường nhằm vào người nhẹ dạ cả tin, thiếu hiểu biết, đằng này nạn nhân lại là người đứng đầu cơ quan hành pháp của huyện, có trình độ chuyên môn cử nhân quản trị kinh doanh.  

Chuyện quan chức bị lộ tài sản lớn gần đây cũng "lùm xùm" nhiều vụ. Ông Lê Đức Thọ, cựu Bí thư Tỉnh ủy Bến Tre cũng bị Ủy ban Kiểm tra Trung ương "điểm tên" với hàng loạt sai phạm liên quan kê khai tài sản. Sau khi xem xét đề nghị của Ủy ban Kiểm tra Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư nhận thấy, ông Lê Đức Thọ đã vi phạm nghiêm trọng quy định của Đảng, pháp luật của Nhà nước, quy định những điều đảng viên không được làm và trách nhiệm nêu gương trong việc kê khai, minh bạch tài sản, thu nhập; giải trình nguồn gốc và biến động tài sản không trung thực, không đúng quy định.

Theo Bộ Chính trị, Ban Bí thư, vi phạm của ông Lê Đức Thọ mang tính hệ thống, kéo dài trong nhiều năm, đã gây hậu quả rất nghiêm trọng, dư luận xấu, bức xúc, ảnh hưởng đến uy tín của Đảng, mất uy tín cá nhân. Thời điểm đó, dư luận cho rằng, ông Thọ có khối tài sản khổng lồ gồm tài khoản trong ngân hàng cùng nhiều nhà đất, dinh thự. Chính từ những phản ánh này, Ủy ban Kiểm tra Trung ương đã vào cuộc, làm rõ và kết luận ông Thọ vi phạm "gây hậu quả rất nghiêm trọng" như nêu trên.

Trong vụ án cựu Bí thư Tỉnh ủy Lào Cai Nguyễn Văn Vịnh cùng 14 bị can khai thác trái phép 1,3 triệu tấn quặng apatit, cơ quan điều tra đã kê biên nhiều nhà đất, dinh thự của ông Nguyễn Văn Vịnh. Cụ thể, kê biên lô đất rộng 100 m2 và nhà xây trên đất tại phường Cốc Lếu, TP Lào Cai của ông Nguyễn Văn Vịnh. Trước đó, từ cuối năm 2022, qua xác minh của cơ quan điều tra, ông Nguyễn Văn Vịnh có liên quan tới 7 thửa đất tại TP Lào Cai. Trong đó, có 6 lô đất mặt đường tại các tuyến phố đắc địa, sầm uất thuộc TP Lào Cai, 1 lô là đất biệt thự... 

Câu chuyện quan chức nắm khối tài sản lớn trong ngân hàng, ôm hàng loạt biệt phủ, dinh thự, trang trại, đất đai đang trở thành vấn đề gây nhức nhối dư luận. Số tài sản chục tỷ, trăm tỷ trong ngân hàng chỉ là thứ nhìn thấy, đo đếm được, song những khu biệt thự ở vị trí đắc địa, trang trại có giá hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng đứng tên người này, người kia thì chưa thể thống kê. Thực tiễn đó cũng đặt ra những vấn đề thời sự rất đáng suy nghĩ về sự giàu có và lối sống hưởng thụ xa hoa của một số cán bộ lãnh đạo hiện nay. 

Luật Phòng, chống tham nhũng đã quy định cụ thể các trường hợp phải kê khai tài sản và công khai, giải trình nguồn gốc tài sản đó. Tuy nhiên, thực tế việc kê khai và công khai, giải trình nguồn gốc tài sản vẫn còn nặng tính hình thức, chưa thực sự là công cụ hữu hiệu để kiểm soát tài sản, thu nhập, chưa trở thành "tấm khiên" ngăn chặn tham nhũng. Để ngăn ngừa quan niệm tùy thích trong kê khai, tại Nghị định số 130/2020/NĐ-CP của Chính phủ có những quy định rất cụ thể về việc kiểm soát tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn.

Theo đó, tại Điều 20 của nghị định này nhấn mạnh việc xử lý hành vi vi phạm đối với người kê khai tài sản, thu nhập không trung thực. Tuy nhiên, còn một vấn đề lớn mà hiện chưa dễ gì tháo gỡ, đó là xử lý thế nào với số tài sản kê khai không trung thực. Mức cao nhất trong kỷ luật hành chính là cách chức, buộc thôi việc chứ không đề cập đến việc thu hồi số tài sản kê khai không trung thực. Vậy, nếu quan chức "ôm" số tiền cực lớn, khi bị phát hiện thì khai báo quanh co, rốt cuộc nhận hình thức kỷ luật cách chức, buộc thôi việc mà số tiền đó không bị thu hồi thì khó đảm bảo tính răn đe. Thêm nữa, lâu nay, việc kê khai vẫn theo lối cũ, đó là kê vào bản giấy, nộp cho cấp có thẩm quyền rồi... cất tủ! Thường chỉ khi có đơn thư tố cáo, hồ sơ này mới được lấy ra để kiểm tra.

Một tín hiệu mới được kỳ vọng sẽ phần nào khơi thông những "điểm nghẽn" nói trên. Ngày 28/11, Thanh tra Chính phủ đã tổ chức cuộc họp thử nghiệm hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về kiểm soát tài sản, thu nhập (Đề án 390). Theo ban quản lý dự án, hệ thống Cơ sở dữ liệu quốc gia về kiểm soát tài sản, thu nhập có chức năng quản lý tài khoản của các cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập để quản lý và cập nhật thông tin vào hệ thống. Mỗi cơ quan kiểm soát tài sản, thu nhập được phân vùng dữ liệu riêng cho từng đơn vị.

Phần mềm của cơ sở dữ liệu được phát triển theo kiến trúc hiện đại, có khả năng mở rộng linh hoạt, tùy biến dễ dàng, đảm bảo đáp ứng đầy đủ các yêu cầu nghiệp vụ, từ công tác số hóa, tiếp nhận bản kê khai đến công tác lưu trữ phân vùng dữ liệu kê khai theo từng đơn vị; đồng thời phục vụ công tác xác minh, kiểm tra và có khả năng thống kê, báo cáo dữ liệu theo quy mô toàn quốc. Đến thời điểm ngày 15/11/2025, đã hoàn thành xây dựng phần mềm sẵn sàng đưa vào sử dụng phân hệ kê khai tài sản, thu nhập cho toàn bộ cán bộ, công chức, viên chức (ước khoảng 1 triệu người dùng trên toàn quốc).

Việc số hóa dữ liệu về kiểm soát tài sản, thu nhập là bước tiến quan trọng, được kỳ vọng góp phần phòng ngừa, phát hiện, xử lý tham nhũng. Tuy nhiên, dữ liệu đưa lên hệ thống trước hết xuất phát từ chính người kê khai, do đó, nếu chính họ giấu giếm, không trung thực thì số hóa cũng không phải "mắt thần" để soi những khuất tất, góc cạnh chưa lộ sáng của người có hành vi tham nhũng, tiêu cực.