Cuộc chiến bí mật của Mỹ tại Lào:

Jim Thompson - Điệp viên CIA nổi loạn

Tồn tại trên cõi đời chỉ 61 năm, Jim Thompson - cựu điệp viên OSS-CIA hoạt động tại Đông Dương - nổi tiếng vì 3 điều: thứ nhất, dám chống lại cuộc chiến bí mật của CIA tại Lào; thứ hai, người có công khôi phục sản phẩm tơ lụa dệt bằng tay ở Thái Lan; và thứ ba, vụ mất tích đột ngột của ông năm 1967 đến nay vẫn còn là bí ẩn.

Jim là tên gọi thân mật của James H.W. Thompson, thường gọi là Jason, sinh năm 1906 tại Greenville, bang Delaware, Mỹ. Sau khi tốt nghiệp đại học, Jim theo học tiếp tục Đại học Princeton, theo học cao học tại Khoa Kiến trúc Đại học Pennsylvania nhưng không có học vị. Ra trường, Thompson làm việc ở New York cho đến năm 1941, khi đó ông 35 tuổi, ghi danh vào Vệ binh Quốc gia sau sự kiện Trân Châu Cảng trong Thế chiến II. Ngay sau đó, Mỹ tham chiến. Trước khi đến Đông Dương, Thompson được biệt phái đến vài nơi, như chống quân Pháp tại mặt trận Bắc Phi, châu Âu và đảo Ceylon (Sri Lanka ngày nay).

Tháng 8/1945, Thompson được biệt phái đến Thái Lan tiếp quản Văn phòng của OSS, không lâu sau ngày Nhật đầu hàng quân Đồng minh. Trước đó, Thompson đã gia nhập Văn phòng phục vụ chiến lược (OSS), tổ chức tiền thân của CIA, vào năm 1942. Đầu năm 1946, Thompson trở thành Tùy viên quân sự trong Tòa Công sứ Mỹ tại Bangkok, được giao phụ trách công tác hỗ trợ phong trào người Thái Tự do (Free Thai), và sau nữa phụ trách luôn các nhóm Lào Tự do (Free Lao), Campuchia Tự do (Free Cambodian). Năm 1947, OSS giải thể để thành lập Cục Tình báo Trung ương Mỹ (CIA). Thompson tiếp tục làm việc tại Văn phòng Thái Lan cho CIA.

Là một người hoạt bát, lý tưởng và hơi có tính lãng mạn, Thompson dễ dàng tiếp xúc và xây dựng được nhiều mối quan hệ thân thiết với các nhóm du kích tự do kể trên. Không có gì  ngạc nhiên trong chuyện Thompson đã quen biết với rất nhiều người địa phương ở Thái Lan, Lào, Campuchia và cả Việt Nam. Thompson đã tạo điều kiện để các lãnh đạo du kích Lào Tự do và Campuchia Tự do tiếp xúc với các quan chức Mỹ nhằm tạo dựng mối quan hệ giữa người Mỹ với các nhóm du kích kháng Pháp. Thompson đã không hề giấu giếm việc mình có thiện cảm với các nhóm du kích người Lào, và điều này khiến cho du kích Lào Tự do rất quý mến và tin tưởng ông.

Có thể nói, Thompson là mẫu điệp viên lý tưởng ít ỏi còn sót lại trong tổ chức CIA thời bấy giờ. Ông quan niệm một cơ quan tình báo như CIA thì không thể tự biến mình thành một tổ chức bán quân sự, càng không thể tự mình thực hiện một cuộc chiến nhất định. Tuy nhiên, Thompson dường như đã không quan tâm đến những gì đang diễn ra sâu bên trong CIA, nên Jim không nhận ra rằng, giới chức Mỹ lúc này không quan tâm lắm đến những "người bạn Lào" của Thompson. Trong quyết định tự đặt ra một sứ mệnh hỗ trợ người Lào và tự mình thực hiện sứ mệnh này, Thompson còn ngây thơ tin tưởng rằng, Mỹ sẽ giúp giải phóng những thuộc địa cũ khỏi ách đô hộ của thực dân Pháp, như Tổng thống Franklin D. Rooservelt đã hứa trong Thế chiến II. Thompson tin rằng, lập trường chống thực dân cũ, giải phóng thuộc địa sẽ được tiếp tục sau khi chiến tranh kết thúc. Thế nhưng, Thompson đã không bắt kịp những diễn biến âm thầm của thời cuộc.

Vào những thập niên 50 và 60 thế kỷ XX, CIA bắt đầu nuôi tham vọng trở thành một cơ quan có nhiều quyền lực, muốn đóng vai trò lớn hơn trong guồng máy an ninh của nước Mỹ. Chiến tranh lạnh đang lên cao trào, và Mỹ muốn hỗ trợ Pháp, kể cả các cường hào địa phương để tạo thành một lực lượng nhằm "ngăn chặn Cộng sản". Từ khi thoát thai từ OSS, CIA từng thực hiện một số vụ chính biến tại Iran (năm 1953) và Guatemala (năm 1954). Ở Lào, CIA đã nhìn thấy một cơ hội để vươn lên "bằng vai phải lứa" với những "ông lớn" trong bộ máy hoạch định chính sách của Mỹ lúc đó là Bộ Ngoại giao và Lầu Năm Góc. Và cơ quan này quyết định tung ra một canh bạc lớn nhất trong lịch sử: triển khai một chiến dịch bí mật tại Lào nhằm phát triển hình ảnh và thế lực cạnh tranh với 2 cơ quan kia.

Cuộc chiến bí mật của CIA tại Lào đã ra đời như thế. Nó không những đã làm thay đổi châu Á mãi mãi, làm biến đổi cuộc sống của các điệp viên CIA và làm thay đổi cả CIA. Qua triển khai cuộc chiến, CIA không chỉ khẳng định sức mạnh và tầm quan trọng của mình trong bộ máy hoạch định chính sách, mà đi xa hơn còn nuôi tham vọng mở rộng quyền hạn và sức mạnh, biến thành một tổ chức bán quân sự, tập trung mạnh vào các hoạt động quân sự bí mật. Ngày nay, những gì CIA đã làm ở Iraq và Afghanistan hoàn toàn đúng như những gì họ đã làm trong cuộc chiến ở Lào năm xưa. Trong cuộc chiến bí mật của CIA tại Lào, cộng đồng người Mông ở vùng Bắc và Tây Bắc Lào được xem là lực lượng đối tác quan trọng nhất. Họ được xem là những chiến binh rất thiện chiến lúc bấy giờ.

Kể cũng thật lạ, vương quốc bình yên với bốn bề núi non trùng điệp ấy lại là nơi mà Washington chọn làm bàn đạp xây dựng định hướng tương lai chính sách đối ngoại. Trước thắng lợi như vũ bão của cách mạng Việt Nam, chính quyền của Tổng thống Dwight D. Eisenhower muốn lợi dụng đất Lào cho mục đích chống Cộng. Eisenhower từng khẳng định tầm quan trọng của Lào trong một cuộc họp Hội đồng an ninh quốc gia: "Nếu để mất Lào, phần còn lại của Đông Nam Á cũng mất theo”. Vì vậy, Eisenhower, và cả người kế nhiệm John Kennedy, đều quyết tâm theo đuổi cuộc chiến bí mật tại Lào.

Để triển khai cuộc chiến tại Lào, CIA đã cho xây dựng nhiều đường băng sân bay dã chiến và thuê hẳn một hãng hàng không, Air America, để thực hiện các chuyến không vận bí mật trên đất Lào nhằm vận chuyển vũ khí, đạn dược, lương thực, thực phẩm cung cấp cho các chiến binh người Mông. Để phục vụ cho cuộc chiến bí mật của CIA, các căn cứ không quân ở Thái Lan cũng được trưng dụng, với hàng chục ngàn người làm việc thường xuyên. Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ Alexis Johnson (năm 1971) từng khẳng định rằng, việc CIA sử dụng người Mông trong cuộc chiến bí mật ở Lào rất "tiết kiệm chi phí". Về tiền bạc, chi phí cho mỗi chiến binh khi đó chỉ khoảng 3 USD/tháng, trong khi mỗi binh sĩ Mỹ tham chiến tại miền Nam Việt Nam phải chi đến 339 USD/tháng. Hơn nữa, tổn thất nhân mạng cũng hoàn toàn có lợi cho Mỹ: chỉ có người Mông ra chiến trường để chết thay cho người Mỹ. Đến khi kết thúc cuộc chiến bí mật của CIA, hơn 300.000 người Mông đã chết.

Những chuyến không vận bằng máy bay của hãng Air America của CIA ở miền Bắc Lào, thập niên 60 thế kỷ XX.
Những chuyến không vận bằng máy bay của hãng Air America của CIA ở miền Bắc Lào, thập niên 60 thế kỷ XX.

Chứng kiến việc OSS (về sau là CIA) đã không còn theo đuổi chính sách hỗ trợ người bản địa Lào và Thái Lan như thời Thế chiến II nữa, Thompson bất mãn và xin rời khỏi quân ngũ, không lâu sau khi nhận nhiệm vụ. Tùy viên quân sự trong Tòa Công sứ Mỹ tại Bangkok. Ông chuyển sang hoạt động kinh doanh hàng hóa. Vốn là người thích tìm tòi, sưu tầm cổ vật và nhất là những sản phẩm đặc thù của địa phương, Thompson đã phát hiện ở Thái Lan có một loại sản phẩm thủ công rất độc đáo: lụa dệt bằng tay. Vậy là Thompson bắt tay vào sản xuất sản phẩm độc đáo này để phục vụ nhu cầu của khách du lịch.

Năm 1948, Thompson cùng với một người bạn là George Barrie hùn vốn lập ra Công ty Thai Silk. Đó là một trong những công ty kinh doanh tơ lụa đầu tiên ở Thái Lan và sau này đã trở thành thương hiệu tơ lụa nổi tiếng khắp thế giới của Thái Lan. Cũng chính Công ty Thai Silk của Thompson là nơi đã giúp phục hồi một nghề truyền thống của người Thái vùng Đông Bắc: lụa dệt bằng tay. Thompson quả có tình cảm rất sâu đậm với người dân bản xứ Thái Lan và Lào. Để thực hiện các công đoạn gia công sản phẩm, ông đã đặt hàng cho người dân bản xứ sẵn có tay nghề dệt lụa thực hiện thao tác dệt bằng tay. Bằng cách này, Thompson trả công sòng phẳng cho họ.

Để thuận tiện cho việc sản xuất ấy, Thompson đã chuyển cơ sở sản xuất, kinh doanh tơ lụa của Công ty Thai Silk lên tỉnh miền núi Khorat. Chính lối suy nghĩ quá "ngây thơ" về một nước Mỹ sẽ “thúc đẩy dân chủ” cho xã hội của người bản địa đã vô tình làm hại chính Thompson. Trong một lá thư gửi người chị ruột, Thompson đã thổ lộ mình cảm thấy "nôn mửa" vì cuộc chiến của CIA tại Lào. Và ông đã triển khai một chiến dịch của riêng mình, nhưng nó đi ngược lại xu hướng hiếu chiến của CIA lúc bấy giờ. Mọi hoạt động của Thompson chỉ càng khiến cho ông trở thành một "phần tử bất hảo" trong mắt CIA. Và chính vì những hành động đó, CIA đã tung ra "thông báo khẩn" về Thompson gửi cho tất cả nhân viên, điệp viên ngầm hoạt động tại Đông Dương lúc bấy giờ là "hãy tránh xa thằng cha Thompson ấy ra". Thế nhưng Thompson vẫn chưa thôi. Ông tiếp tục những hoạt động đả phá chiến dịch của CIA tại Lào. Trong một cuộc trả lời phỏng vấn truyền hình vào đầu năm 1967, Thompson đã công kích gay gắt chính sách của Mỹ ở Đông Dương.

Chủ nhật 26/3/1967, trong lúc đi nghỉ mát tại một khu nghỉ dưỡng ở trên cao nguyên miền Trung Malaysia, Thompson đã đột ngột mất tích không để lại dấu vết gì. Một cuộc tìm kiếm quy mô lớn chưa từng có đã diễn ra suốt nhiều ngày, nhiều tháng nhưng vẫn không tìm thấy tăm hơi nào của Thompson. Nhiều giả thuyết đã được đưa ra. Có người cho rằng ông bị người thổ dân bản xứ bắt cóc. Một số người đã nhìn thấy Thompson đi dạo trước khi biến mất một cách bí ẩn. Có người còn nhìn thấy 2 người đàn ông đến tiếp xúc và nói chuyện với ông trước khi ông biến mất. Đến cuối năm 2010, cuộc tìm kiếm hài cốt Thompson vẫn còn tiếp diễn, nhưng kết quả vẫn là con số không

Nguyên Khang (theo Foreign Policy)

Các tin khác

Tự lực hay lệ thuộc?

Tự lực hay lệ thuộc?

Khi eo biển Hormuz gần như bị phong tỏa trong cuộc xung đột Mỹ - Israel - Iran từ đầu năm 2026, giá năng lượng cơ bản toàn cầu liên tục nhảy múa theo từng diễn biến của cuộc xung đột. Đứt gãy chuỗi cung ứng buộc các quốc gia phải tìm kiếm giải pháp tự chủ nguồn năng lượng. Câu hỏi đặt ra là, "Mỗi quốc gia sẽ phải thay đổi ra sao?".

Lớp học thời chiến - Những ký ức không quên

Lớp học thời chiến - Những ký ức không quên

Từ những lớp học dưới lòng đất, ánh đèn dầu, trang vở giấy đen đến bữa cơm độn mỳ trong những năm sơ tán, những câu chuyện tưởng đã lùi xa nay trở lại trong buổi tọa đàm “Lớp học thời chiến - Ký ức vùng sơ tán” diễn ra tại Bảo tàng Hà Nội. Đó không chỉ là cuộc gặp gỡ giữa những người từng trải qua chiến tranh, mà còn là hành trình trở về quá khứ qua ký ức của những người trong cuộc, giúp chúng ta hình dung rõ hơn cuộc sống của người dân Hà Nội trong những năm tháng gian khó.

Hồi sinh Sa Huỳnh

Hồi sinh Sa Huỳnh

Từng cây non được trồng xuống dưới bùn lầy ngập mặn, cánh rừng đưng nơi mép biển Sa Huỳnh đang dần sống lại, gọi bầy chim và tôm cá trở về.

Gil Jibli - người phục dựng những gương mặt đã khuất

Gil Jibli - người phục dựng những gương mặt đã khuất

Bị kẻ khủng bố sát hại mà không xác định được danh tính. Bị hành hạ đến chết trong trại tập trung của phát xít Đức. Bị các tay súng Hamas sát hại dã man. Đó là những số phận mà họa sĩ pháp y Gil Jibli phải đối diện trong công việc của mình. Từ ký ức của các nhân chứng, người thân và những hình ảnh ít ỏi còn sót lại, ông từng bước tái hiện diện mạo những người đã khuất, giúp xác định danh tính của họ và lưu giữ ký ức về họ trước sự xóa nhòa của thời gian.

Những "cựu binh" bền bỉ của thời đại hạt nhân

Những "cựu binh" bền bỉ của thời đại hạt nhân

Lần lượt ra đời trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh bắt đầu định hình trật tự an ninh thế giới, Tupolev Tu-95 của Liên Xô và Boeing B-52 của Mỹ cùng được thiết kế cho một bài toán chiến lược là đưa vũ khí hạt nhân tới các mục tiêu liên lục địa. Hơn 70 năm sau, hai "cựu binh" vẫn hiện diện trên bầu trời, liên tục được nâng cấp để đáp ứng yêu cầu mới và duy trì vai trò trong lực lượng hàng không chiến lược.

Lãnh đạo Công an Khu Tây Bắc và các trinh sát xác định tọa độ truy bắt gián điệp biệt kích nhảy dù

Kỳ cuối: Cuộc chiến 10 năm và những chuyện không có trong hồ sơ

Năm 1961, khi bắt đầu mở hai Chuyên án BK63 và PY27, có lẽ không ai nghĩ từ hai chuyên án gốc, đã mở ra hàng chục chuyên án khác. Suốt 10 năm, cuộc chiến âm thầm nhưng vô cùng khó khăn, gian khổ trên các địa bàn rừng núi, với những cán bộ tham gia từ ngày đầu là thời gian không thể nào quên. Còn với lực lượng CAND, thắng lợi của cuộc chiến chống gián điệp biệt kích đã để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý, góp phần tổng kết thành lý luận nghiệp vụ phản gián.

Cây cầu nổi tiếng thế giới được thi công bởi bàn tay của phần đông những người phụ nữ

Cây cầu nổi tiếng thế giới được thi công bởi bàn tay của phần đông những người phụ nữ

Kế hoạch về một cây cầu mới bắc qua sông Thames, giữa Westminster và Blackfriars, Anh đã được nhóm Strand Bridge Company đề xuất. Trước khi Cầu Strand được hoàn thành, một đạo luật của quốc hội Anh đã ra quyết định đổi tên thành cầu Waterloo như là "Một chứng tích ghi lại chiến thắng rực rỡ mà Lực lượng của Nữ hoàng Anh cùng các Lực lượng Đồng minh đã đạt được khi đánh bại quân Pháp".

Ngành công nghiệp Ukraine trước bước ngoặt đen tối

Ngành công nghiệp Ukraine trước bước ngoặt đen tối

Từ một trong những trung tâm công nghiệp lớn của Liên Xô, ngành công nghiệp Ukraine đã trải qua hơn 3 thập niên nhiều biến động. Giờ đây, khi tính đến ngày chiến sự kết thúc, Kiev không chỉ phải tính chuyện dựng lại những nhà máy đã mất, mà còn phải đưa ra quyết định mang tính chiến lược: khôi phục nền công nghiệp cũ hay xây dựng một nền công nghiệp khác.

John Joubert - kẻ sát nhân hàng loạt trẻ nhất nước Mỹ

John Joubert - kẻ sát nhân hàng loạt trẻ nhất nước Mỹ

Tháng 7/1996, John Joubert, 33 tuổi, đã bị tử hình vì giết hại 3 người. Y được mệnh danh là kẻ sát nhân hàng loạt trẻ nhất nước Mỹ - khuynh hướng tàn bạo đầu tiên của y đã bộc lộ từ năm 13 tuổi. Năm 20 tuổi, y đã gây ra ba vụ giết người. 12 năm sau khi bị bắt, y bị xử tử bằng ghế điện. Cái chết đau đớn của y đã trở thành nguyên nhân khiến nhiều tiểu bang của Mỹ bãi bỏ hình thức tử hình bằng ghế điện.

Bầy voi trong cánh rừng tái sinh

Bầy voi trong cánh rừng tái sinh

Voi luôn là biểu tượng của sức mạnh, sự hiền hòa và mối quan hệ gắn kết giữa con người với thiên nhiên. Sự nỗ lực bảo tồn của các cấp ngành và người dân suốt nhiều năm đang giúp hồi sinh biểu tượng của một vùng đất nhiều huyền thoại.

Kỳ 5: Thất bại của một kế hoạch hoàn hảo

Kỳ 5: Thất bại của một kế hoạch hoàn hảo

Kéo dài suốt 10 năm với rất nhiều công sức chuẩn bị, đầu tư con người, trang bị vũ khí tối tân nhất, tuy nhiên, CIA chỉ nhận được những bản báo cáo giả; chi viện lực lượng, vũ khí theo kế hoạch của an ninh miền Bắc.

Đơn vị bảo vệ đặc biệt trong kháng chiến chống Mỹ

Đơn vị bảo vệ đặc biệt trong kháng chiến chống Mỹ

Thắng lợi của Cuộc tổng tiến công và nổi dậy mùa xuân năm 1975, đỉnh cao là Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử là thắng lợi vĩ đại nhất, trọn vẹn nhất, kết thúc chặng đường 21 trường kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân ta, giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đất nước. Góp phần đặc biệt quan trọng làm nên thành công đó phải kể đến những đóng góp thầm lặng của CBCS Đoàn 180 An ninh vũ trang miền Nam - Đơn vị tiền thân của Phòng Bảo vệ 180 (Phòng Cảnh vệ miền Nam), Bộ Tư lệnh Cảnh vệ ngày nay.

Chuyện tình thời chiến của cựu tù Côn Đảo

Chuyện tình thời chiến của cựu tù Côn Đảo

10 năm chịu đòn tra tấn trong ngục tù, 10 năm chờ đợi một tình yêu, đất nước được giải phóng, họ nên duyên vợ chồng. Đó là câu chuyện về một thế hệ yêu nhau thủy chung trong gian khó. Tình yêu của họ chưa bao giờ tách rời tình yêu Tổ quốc...

Tăng cường quản lý xuất, nhập cảnh, đảm bảo an ninh biên giới

Tăng cường quản lý xuất, nhập cảnh, đảm bảo an ninh biên giới

Phòng quản lý xuất, nhập cảnh Công an tỉnh Tây Ninh phối hợp chặt chẽ với Phòng An ninh điều tra và Công an các xã (đặc biệt là tuyến biên giới), đồn biên phòng siết chặt quản lý lưu trú và quản lý xuất nhập cảnh tại các cửa khẩu, phối hợp tuần tra, kiểm soát. Chỉ trong thời gian từ đầu tháng 5 đến nay, các đơn vị phối hợp đã kịp thời phát hiện, xử lý hàng trăm đối tượng vi phạm pháp luật, ngăn chặn hàng trăm trường hợp không đủ điều kiện nhập cảnh vào trong nước, bắt giữ hàng chục đối tượng có tiền án giao cho Công an các địa phương xử lý theo pháp luật; khởi tố nhiều băng nhóm tổ chức cho người nước ngoài nhập cảnh và lưu trú trái phép…

Kỳ 4: Đấu trí qua điện đài

Kỳ 4: Đấu trí qua điện đài

Sau khi khuất phục được toán Castor và Phạm Chuyên, Ban Chuyên án quyết định triển khai “trò chơi nghiệp vụ” khi cho Phạm Chuyên và Lò Văn Piếng lên máy liên lạc vào Nam, một cuộc chiến qua sóng điện đài chính thức bắt đầu.

Người Anh hùng trên dãy Trường Sơn

Người Anh hùng trên dãy Trường Sơn

Giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, nơi những con suối reo vang hòa cùng tiếng gió ngàn của xã biên giới Avương (Đà Nẵng), có một “ngọn núi lớn” trong lòng đồng bào Cơ Tu. Đó là Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân (LLVTND) Arất Blư. Ở tuổi 88, đôi chân ấy có thể đã chậm, mái đầu đã bạc trắng như sương sớm, nhưng ký ức về một thời hoa lửa và cái tâm sáng của một người Cộng sản vẫn rực cháy như ngọn lửa thiêng giữa nhà Gươl.

Trưởng Công an xã đi qua “một thời đạn bom, một thời hòa bình”

Trưởng Công an xã đi qua “một thời đạn bom, một thời hòa bình”

Trải qua những trận đánh giữa lòng Sài Gòn, nếm đủ đòn roi tra tấn thảm khốc trong lao tù, ông dường như đã chai sạn trước cái chết. Bản lĩnh của một cựu tù Côn Đảo trở về từ “địa ngục trần gian” giúp ông hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ của một Trưởng Công an xã những ngày mới giải phóng.

Cổ phục Việt góp phần thu hút khách du lịch, quảng bá hình ảnh Việt Nam.

Cổ phục Việt - Từ bảo tàng ra phố

Từ những hiện vật lặng lẽ trong bảo tàng đến các không gian văn hóa, di tích và mạng xã hội, cổ phục Việt đang có một hành trình trở lại đầy ấn tượng. Sự hồi sinh ấy đến từ những con người đang biến cổ phục thành chiếc cầu nối với quá khứ, để di sản không dừng lại ở ký ức mà tiếp tục sống trong hiện tại bằng những cách rất mới.