Hồi ức mười năm - những trang vàng tư liệu

Cuốn sách là hình thức ghi chép lại, viết lại hoạt động của mình và đồng nghiệp bằng những chất liệu đời sống của chính bản thân mình trên tinh thần tôn trọng đến mức cao nhất những sự thật của đời sống. Dựa vào chất liệu sẵn có của đời sống nhưng người viết không hoàn toàn lệ thuộc, bị động hay lạc lối trong những tình tiết có thực của đời sống. Tác giả là người quan sát rất tinh tế, biết chắt lọc sự việc và chi tiết tiêu biểu từ trong cái bề bộn, ngổn ngang của đời sống. Viết về người thật, việc thật được trực tiếp chứng kiến, tác giả đã lựa chọn và chỉ lựa chọn những sự kiện, những tình huống nổi bật nhất; những con người và hoàn cảnh điển hình nhất.

Chẳng hạn sự kiện bọn diệt chủng Polpot cấu kết với các thế lực phản động quốc tế âm mưu trước hết lật đổ chính quyền cách mạng non trẻ của Campuchia và phá hoại cách mạng Việt Nam, rồi sau đó sẽ ứng cử vào Đại hội đồng Liên hiệp quốc. Như vậy, đây không phải chỉ là câu chuyện của riêng Campuchia mà còn là vấn đề ổn định hòa bình và an ninh khu vực, rộng hơn nữa còn là vấn đề an ninh quốc tế. Nói cách khác, sự kiện này không chỉ ảnh hưởng trong phạm vi một quốc gia mà sâu rộng hơn còn có ảnh hưởng ở tầm quốc tế...

Nhìn chung, tác phẩm là một bức tranh toàn cảnh bao quát được những sự kiện lớn phát triển trong khoảng thời gian khá dài (10 năm) và một không gian khá rộng, gồm hầu hết các vùng, miền trên đất nước Campuchia. Từ đó, làm nổi rõ xu hướng vận động, phát triển của cách mạng Campuchia. Hệ thống sự kiện vừa mở rộng đến tầm khái quát lại vừa đi sâu vào những chi tiết cụ thể, sinh động.

Chẳng hạn như các vụ án; đặc biệt là phiên tòa xét xử tội ác của bọn diệt chủng Polpot. Trong thời gian ba năm, tám tháng, hai mươi ngày, chúng đã để lại cho đất nước Campuchia những hậu quả nặng nề: hàng triệu người bị sát hại. Điển hình là ở suối Pursat, chúng giết 4 nghìn công chức cũ cùng với gia đình họ; ở nhà tù PhnomPenh, chúng đã sát hại 2 nghìn người; công xã Takeo lúc đầu có 28 nghìn người, khi giải phóng chỉ còn 5 nghìn người...

Với lối trần thuật tôn trọng tính xác thực, các sự kiện bao giờ cũng gắn liền với thời gian, không gian rất cụ thể. Là người trực tiếp chứng kiến và trình bày sự thật - cái tôi trần thuật của tác giả là cái tôi nhập cuộc, thậm chí tác giả đã trở thành người trong cuộc, trực tiếp tham dự vào tất cả các sự kiện khiến người đọc luôn luôn tin tưởng rằng họ đang được tiếp xúc với sự thật. Tôn trọng tiếng nói khách quan của các sự kiện, tác giả đã tạo nên những trang viết đầy ắp thông tin sự thật, dồi dào tư liệu lịch sử quý báu.

Song sẽ là chưa đầy đủ nếu người đọc bỏ qua những phẩm chất văn học rất đáng ghi nhận trong “Hồi ức mười năm”. Đó là một lối viết vừa giản dị, chân thực, sinh động vừa ấm áp tình người. Những trang viết ngồn ngộn chất liệu thực tế đời sống bao giờ cũng gắn liền với những suy nghĩ, cảm xúc của tác giả đã khiến cho “Hồi ức mười năm” có nhiều đoạn văn rất giàu chất trữ tình. Chẳng hạn: “...Thật là thú vị khi được ngắm một bức tranh toàn cảnh với miền đồi trung du đất đỏ đang được phủ xanh màu lá, đồng bằng Bắc bộ có con sông Hồng đỏ nặng phù sa, những cánh đồng màu nâu sẫm đã đổ ải, đó đây bà con đang đưa nước vào đồng, con sông Hồng như một dòng sữa mẹ phân phối phù sa màu mỡ cho cả vùng châu thổ Bắc bộ...”.

Ngòi bút của tác giả không chỉ thể hiện sự thông minh sắc sảo, trí tuệ của một chuyên gia đầu ngành, một cán bộ lãnh đạo cao cấp của Bộ Công an mà còn thể hiện một tâm hồn nhạy cảm, mẫn cảm của một nghệ sỹ. Đó là một trái tim rất dễ rung động trước mọi sự vật, hiện tượng của cuộc sống. Trái tim của ông như đồng điệu, đập cùng nhịp đập với trái tim của họ với mọi cung bậc cảm xúc buồn, vui. Ông buồn đau khi chứng kiến tận mắt cảnh gia đình họ ly tán (Trở về quê cũ). Ông căm thù, phẫn nộ cùng họ trước tội ác diệt chủng của bọn Polpot (Ăng ko vùng dậy).

Ông cất tiếng ca reo vui khi đất nước Campuchia từ trong hoang tàn đổ nát đã được hồi sinh: “Đêm dài đã hết năm canh - Giọt sương đã sớm long lanh đất trời”. Niềm vui của đất trời cũng là niềm vui của lòng người - những con người đã được hoàn toàn giải phóng. Có thể nói, “Hồi ức mười năm” chính là hành trình của một đất nước từ trong đêm trường tăm tối  mịt mùng đi tới ban mai rực rỡ của bình minh - Từ trong “thung lũng đau thương” của nạn diệt chủng đi tới những “cánh đồng vui” của ngày giải phóng.

Rõ ràng “Hồi ức mười năm” không chỉ là một tác phẩm có giá trị về mặt tư liệu lịch sử mà còn là một tác phẩm giàu chất văn học. Trước hết, đó là sức truyền cảm mạnh mẽ của những câu chuyện có thật, tiêu biểu, là những bức tranh sinh động, chân thực của đất nước Campuchia trước những biến đổi thăng trầm của lịch sử. Trong đó, suy nghĩ và tình cảm của người viết cùng sức mạnh của cảm xúc đã khơi dậy ở công chúng những cảm hứng nghệ thuật trong quá trình tiếp nhận tác phẩm. Từ chất liệu thô mộc, tự nhiên vốn có của đời sống, với sự gia công, sáng tạo, tác giả đã nâng cấp lên thành chất liệu thẩm mỹ.

Mặc dù ở những dòng cuối cùng trong Lời nói đầu, tác giả đã rất dè dặt, khiêm tốn tự nhận cuốn sách nhỏ này “chắc chắn về nội dung còn có nhiều thiếu sót, cách thể hiện và lời văn còn mộc mạc”. Tức là tác phẩm được viết ra không thuần túy nhằm vào mục đích văn chương nhưng thực tế ngoài giá trị tư liệu lịch sử, tác phẩm còn rất giàu chất văn học ở những sự thật được chắt lọc và tự nó cũng đã mang giá trị thẩm mỹ độc đáo và đặc biệt là những đóng góp của tác giả với những suy nghĩ, cảm xúc, liên tưởng phong phú và giàu tính nghệ thuật.

Mặc dù cuộc đời của tác giả đã khép lại cách đây hai mươi ba năm (1999) nhưng ông đã để lại cho bạn đọc một tác phẩm văn học có giá trị, ngoài sứ mệnh thông tin sự kiện một cách xác thực còn chứa đựng những thông tin thẩm mỹ. Với "Hồi ức mười năm", tác giả Chính Nghĩa - người vừa đăng quang "vương miện hoa hậu" cuộc thi Cây bút vàng lần thứ 4 (2018-2021) đã viết nên những trang vàng tư liệu.