Hội chứng loay hoay

Chẳng ai ngờ chỉ một phát biểu của diva Mỹ Linh liên quan đến thực phẩm bẩn-thực phẩm sạch trong một buổi hội thảo thôi lại có thể tạo nên sóng trong dư luận đến thế. Phải thừa nhận, khi Mỹ Linh dùng hai cặp phạm trù bẩn-sạch và rẻ-đắt để dẫn dắt vấn đề, chị đã cho thấy cái non yếu của mình trong lập luận. 

Song, không ai đòi hỏi một nữ ca sỹ phải trở thành một người biện thuyết, lập luận giỏi như một nhà khoa học cả. Cái đáng quý của Mỹ Linh là chị bày tỏ được sự quan tâm thực tế xã hội, đến những gì mà cả xã hội đều cảm thấy âu lo. Và hơn nữa, chị cũng đưa ra được một vấn đề rất nóng, tương đối có lý. Đó là để sản xuất những sản phẩm chất lượng cao, nhất thiết phải có đầu tư nhiều hơn cả về công, của lẫn cái tâm, đặc biệt ở những ngành nghề, lĩnh vực mà chất lượng khó có thể tỷ lệ thuận với sản lượng.

Ca sĩ Mỹ Linh phát biểu tại Diễn đàn về thực phẩm sạch (ảnh chỉ mang tính minh họa).
Ca sĩ Mỹ Linh phát biểu tại Diễn đàn về thực phẩm sạch (ảnh chỉ mang tính minh họa).

Nhưng những ý kiến ủng hộ hay phản bác lại Mỹ Linh cũng đều sa vào một tình trạng giống y như quan điểm của chị. Đó là đa số chỉ muốn lý giải cái hiện tượng, bóc tách cái lớp áo của vấn nạn thực phẩm bẩn chứ chưa đi được vào bản chất cốt lõi và sâu xa của nó. Và bởi vậy, câu chuyện làm sao để có thể triệt tiêu được thực phẩm bẩn vẫn sẽ là một nan đề của xã hội, một nan đề mà sau này, nếu có một người nổi tiếng nào đó ngẫu nhiên khơi gợi lại, chắc chắn cuộc tranh cãi xoay quanh đó sẽ lại được tái khởi động như những ngày qua, với những ý kiến tiếp tục bóc tách lớp áo bên ngoài mà bỏ qua toàn bộ những uyên nguyên của nan đề ấy.

Đó mới chính là cái nan đề lớn nhất của xã hội Việt Nam hôm nay, nan đề bao quát mọi nan đề, từ đời sống môi sinh cho tới đời sống văn hóa, một nan đề tạo ra một hội chứng xã hội có thể gọi tên là "Hội chứng loay hoay".

Gọi nó là hội chứng loay hoay là bởi những cá nhân, phần tử trong xã hội tham gia vào những tranh luận tìm giải pháp, tìm căn nguyên cho một vấn nạn xã hội nào đó đều chỉ có thể loay hoay với những biện luận mang tính bóc tách lớp vỏ bên ngoài của vấn nạn mà không cách nào có thể chạm vào cái cốt lõi. Trong khi đó, để giải quyết, thậm chí triệt tiêu một vấn nạn, rất cần phải đụng tới cái lõi, lôi nó ra mổ xẻ, xử lý những thành tố tiêu cực trong cái lõi ấy, tìm ra các giải pháp tích cực nhằm hướng tới một đời sống hoàn thiện hơn.

Chúng ta có thể nhận thấy rằng trong dòng chảy thông tin, sự kiện hôm nay, có ngồn ngộn những dữ liệu đã ập vào đời sống thường nhật và bất kỳ ai trong tất cả chúng ta cũng không đủ khả năng để có thể hiểu thấu đáo được tất cả những dữ liệu ấy.

Con người vốn dĩ bất khả tri trước thế giới xung quanh và ngay cả những nhà bác học thiên tài, điển hình là Stephen Hawking nhiều lúc cũng phải thừa nhận rằng chính mình đã có những lúc nhận định sai, đưa ra kết luận sai. Nhưng chúng ta lại luôn sống trong sự quan tâm, sự tò mò, thói quen muốn đào xới các dữ liệu thời sự để thỏa mãn một nhu cầu: khẳng định sự tồn tại của mình giữa cộng đồng.

Vì thế, chúng ta tham gia vào các quá trình giao tiếp (mà cụ thể là tranh luận) trên các đề tài mang tính thời sự với lượng kiến thức ít ỏi. Điều đó là hoàn toàn có thể thông cảm được bởi nó là bản năng của loài người. Trong tiếng Hy Lạp, giao tiếp gọi là "epikoinonia" mà trong đó, "koinonia" nghĩa là cộng đồng và "epi" là giới từ "trong".

Giao tiếp được định nghĩa là sự tương tác trong một cộng đồng và con người luôn có xu hướng tham gia giao tiếp ngay cả khi mình chưa nắm rõ hết mọi thông tin đủ để tự tin trong một giao tiếp như thế. Và khi không đủ thông tin, việc chỉ bóc tách được lớp áo của vấn đề là điều dễ hiểu. Để rồi khi so sánh giữa các bóc tách khác nhau, ta nhận ra rằng tất cả đều đang loay hoay trên một nan đề  theo cái cách chỉ cào xới cái lớp bề mặt và vẫn để nan đề ấy tồn tại ngày càng vững chắc hơn.

Các cấp độ thông tin thường được chia thành 4 phần của 1 cái tháp. Ở phần đáy là dữ liệu (data). Kế đến là thông tin (information) rồi trên thông tin là tri thức (knowledge) và ở trên đỉnh là sự minh triết. Xã hội thiếu những người có tri thức và minh triết đủ sức nặng trong quan điểm, hành động để giải quyết nan đề sẽ dẫn tới hội chứng loay hoay của những thành phần còn lại. Chúng ta thiếu những cá nhân đủ minh triết, tri thức và cả uy tín hiểu biết để đưa ra đáp án khiến tất cả đều phải thừa nhận một cách tâm phục khẩu phục.

Hội chứng loay hoay kể trên thực sự đủ sức kéo chậm lại sức phát triển xã hội bởi nó khiến con người ta dễ sa vào những tranh cãi mà bỏ quên mất nghĩa vụ hành động. Và để giải quyết cái nan đề lớn này, chắc chắn phải có những cá nhân tầm vóc ở các lĩnh vực khác nhau, tức là các chuyên gia, nhằm minh định và lập trật tự trước khi các tranh luận trở nên hỗn loạn. Xây dựng được một lực lượng chuyên gia như thế không dễ dàng chút nào, và cũng đòi hỏi rất nhiều thời gian, đầu tư, nỗ lực cũng như phương pháp đúng đắn và chắc chắn, nó đang là đòi hỏi cấp bách nhất hôm nay, trong khát vọng xây dựng một xã hội tiên tiến thực sự.

Hà Quang Minh

Các tin khác

Nhà văn Hoàng Thế Sinh: Đứng để viết và viết để đứng

Nhà văn Hoàng Thế Sinh: Đứng để viết và viết để đứng

Ở Hoàng Thế Sinh, điều gây ấn tượng không nằm ở danh xưng, mà ở một phẩm chất lặng lẽ: sự tử tế. Sự tử tế ấy không cần tuyên bố, không cần phô bày, nhưng hiện diện trong cách sống, cách đối đãi và thấm dần vào từng trang viết. Nó tạo nên một nền đạo đức âm thầm nhưng bền bỉ, giúp văn chương của ông không trượt vào cảm tính dễ dãi, cũng không rơi vào sự lạnh lẽo của quan sát thuần túy.

Thơ hậu hiện đại có gì mới?

Thơ hậu hiện đại có gì mới?

Trong các nhà thơ Việt đương đại, Lê Vĩnh Tài (SN 1966, hội viên Hội Văn nghệ Đắk Lắk, đã in 6 tập thơ và trường ca) là một gương mặt tạo được dấu ấn riêng bởi một kiểu viết giàu tính thể nghiệm hậu hiện đại, dữ dội trong liên tưởng, phức hợp trong giọng điệu, và đặc biệt là có ý thức rất rõ về việc làm mới thi pháp thơ.

Một giọng thơ nặng ân tình

Một giọng thơ nặng ân tình

Phó giáo sư - Tiến sĩ - Nhà lý luận phê bình văn học Ngô Văn Giá đã viết rất chân thành: “Ở chốn Kinh Bắc hiện nay, Tô Hoàn vẫn là một nhà thơ có uy tín, có vị trí trên văn đàn, có đóng góp vào đời sống thơ ca Việt Nam đương đại”.

Phận liễu xưa nay...

Phận liễu xưa nay...

Nguyễn Thị Lê Na đã cùng với phái yếu, phái đẹp tích cực góp công vào kiến thiết một dòng văn chương mang gương mặt nữ trên văn đàn Việt Nam đương đại.

“Những người lính của làng” - Bản hợp xướng đẹp & buồn

“Những người lính của làng” - Bản hợp xướng đẹp & buồn

Tập trường ca “Những người lính của làng” của nhà thơ Nguyễn Quang Thiều vừa được Nha xuất bản Hội Nhà văn ấn hành là một dấu ấn khá đặc biệt. Ở đó, hình tượng người lính không còn được khắc họa đơn tuyến như biểu tượng anh hùng thuần túy, mà trở thành một thực thể đa chiều - vừa bi tráng, vừa mong manh, vừa mang nỗi đau riêng tư, vừa hòa vào số phận dân tộc.

Cây bút "giải phẫu nội tâm"

Cây bút "giải phẫu nội tâm"

Tuy là đồng nghiệp và đồng hương Quảng Bình, nhưng mãi đến năm 2018, tôi mới được gặp và quen biết Nguyễn Hương Duyên, cây bút nữ văn xuôi "7x đời chót" đang làm Trưởng ban Thư ký tòa soạn tạp chí Nhật Lệ của Hội VHNT ở quê nhà.

"Ước vọng xanh" - tập thơ học đường giành Huy chương Vàng Dickens

"Ước vọng xanh" - tập thơ học đường giành Huy chương Vàng Dickens

Trong những ngày đầu năm 2026, giới văn chương Việt Nam, đặc biệt là vùng đất "sen bùi nhãn ngọt" Hưng Yên, đón nhận tin vui: Đại tá Công an - nhà thơ Văn Diên (hội viên Hội Nhà văn Việt Nam) đã chính thức được vinh danh Giải thưởng Văn học Quốc tế 2025 với Huy chương Vàng Dickens cho tập thơ thiếu nhi "Green Wishes" (Ước vọng xanh).

Trưa hè nhớ bát “chè hai”

Trưa hè nhớ bát “chè hai”

Một bữa nắng như chảo lửa nung cháy xứ Quảng, tôi ghé nhà bạn ở vùng trung du phía Tây Thăng Bình, nơi con sông Rù Rì chảy qua. Loáng thoáng trong câu chuyện quanh mâm giỗ, bà ngoại bạn thở than với mấy người già quê: “Trời ni mà có bát nước chè hai uống cái ực thì sướng phải biết!”.

Như thế nào là nghệ thuật?

Như thế nào là nghệ thuật?

Nghệ thuật (Tiếng Anh: Art), nếu chiết tự theo Hán Việt, đó là nuôi dưỡng, làm phát triển tài năng bên trong (tài nghệ) bằng các kỹ thuật, phương pháp. Sản phẩm nghệ thuật là hình thức hiện ra - kết quả của quá trình nuôi dưỡng tài năng cùng với các phương pháp biểu hiện tốt nhất có thể. Hiểu trên phương diện thực tế: nghệ thuật là sự biểu đạt thẩm mỹ thông qua các phương tiện/ chất liệu (ngôn ngữ, âm thanh, màu sắc, hình ảnh, hình khối, vũ đạo…).

Biết đủ để định vị bản thân

Biết đủ để định vị bản thân

Một sáng Chủ nhật thảnh thơi, tôi lại đem cuốn sách cũ ra đọc. Tiếng là những sách cũ, giấy đã sờn và rách gáy nhưng chữ nghĩa cổ nhân ngẫm ra thật thú vị. Trong "Đạo đức kinh", Lão Tử viết: "...Tri túc bất nhục, tri chỉ bất đài, khả dĩ trường cửu". Nghĩa là: Biết thế nào là đủ thì không nhục, biết lúc nào nên ngừng thì không nguy, may có thể sống lâu được".

Nhà báo Hồ Quang Lợi: Viết bằng cả trái tim

Nhà báo Hồ Quang Lợi: Viết bằng cả trái tim

Gần nửa thế kỷ cầm bút, 11 đầu sách đã xuất bản, 9 Giải thưởng Báo chí quốc gia - đó là những con số biết nói về một hành trình sáng tạo bền bỉ của nhà báo Hồ Quang Lợi. Nhưng, có lẽ, điều khiến độc giả nhớ nhất ở ông không chỉ là nhà báo với những bài bình luận quốc tế sắc sảo, mà còn trong tư cách nhà văn qua những trang viết chân dung đầy nhân văn về những con người "làm nên thời đại".

Đặng Thùy Tiên - “con ngựa” trên thảo nguyên Pu Ta Leng

Đặng Thùy Tiên - “con ngựa” trên thảo nguyên Pu Ta Leng

“Nơi tôi sống, núi rừng trùng điệp, màu xanh cây cối đã thành quen mắt. Từ khi tôi còn là một đứa trẻ bé tí theo mẹ đi chợ, những hoa văn thổ cẩm đã theo vào mắt tôi, cùng tôi khôn lớn”, nhà văn trẻ Đặng Thùy Tiên giới thiệu về mình. Nơi “núi rừng trùng điệp” ấy chính là thị trấn Tam Đường, nay là xã Bình Lư, tỉnh Lai Châu.

Nhạc sĩ Nguyễn Duy Trung - ân nghĩa quê nhà

Nhạc sĩ Nguyễn Duy Trung - ân nghĩa quê nhà

“Rộn ràng, rộn ràng hạnh phúc đang tràn dâng/ Nôn nao lâng lâng xao xuyến đến ngập lòng...” - nhạc sĩ Nguyễn Duy Trung “chào sân” bằng bài hát vui vui. Không cần guitar đệm nhạc, chỉ có nhịp vỗ tay đã thấy rộn lên như trong một hội hôn. Hát xong, người nhạc sĩ đến từ miệt Sen hồng Đồng Tháp cúi đầu chào khán giả. Sau tràng pháo tay khích lệ, anh hát tiếp: “Nhớ không em! trò chơi đám cưới ngày xưa/ Tóc cô dâu thả suông kết bông mười giờ/ bên chú rể lưng trần, che lộng vàng lá chuối/ Xây tổ ấm uyên ương mơ ước ngày nên đôi...”.

Bút ký Tô Hoàng - làm mới cách viết về chiến tranh

Bút ký Tô Hoàng - làm mới cách viết về chiến tranh

Trong dòng chảy văn xuôi Việt Nam viết về chiến tranh và hậu chiến, có những tác phẩm không chọn giọng điệu sử thi lớn lao, cũng không cố dựng lên những tượng đài bất khả xâm phạm, mà lặng lẽ đi vào ký ức cá nhân, từ đó chạm đến phần sâu nhất của lịch sử dân tộc. Tác phẩm bút ký - tản văn “Lính già mau nhớ lâu quên” của nhà văn Tô Hoàng vừa được NXB Hội Nhà văn ấn hành tháng 2/2026 là một tập sách như thế.

Khi lịch sử trở thành câu hỏi của hiện tại

Khi lịch sử trở thành câu hỏi của hiện tại

“Chuyện với Thanh - Lời kể mới về ánh sáng”của tiến sĩ Nguyễn Thành Nam không chỉ kể lại lịch sử Việt Nam hơn một thế kỷ qua, mà còn đặt lịch sử vào một vai trò khác, như tấm gương để soi chiếu hiện tại. Khi các sự kiện và nhân vật được nhìn lại bằng những câu hỏi mới, lịch sử không còn là những mốc thời gian khép kín, mà trở thành nguồn bài học sống động, đặc biệt với người trẻ, trong việc hiểu mình đang ở đâu và nên đi về đâu.

Nguyễn Thu Hằng: Thắp mình cháy lên như một ngọn nến

Nguyễn Thu Hằng: Thắp mình cháy lên như một ngọn nến

Lần mới đây nhất tôi gặp lại nhà văn Nguyễn Thu Hằng chính là tại lễ tổng kết, trao giải Cuộc thi viết tiểu thuyết, truyện và ký về đề tài "Vì an ninh Tổ quốc và bình yên cuộc sống" lần thứ V, giai đoạn 2022-2025. Cuộc thi do Bộ Công an phối hợp với Hội Nhà văn Việt Nam tổ chức. Ở cuộc thi này chị đã đoạt giải Nhất với tiểu thuyết “Chiều qua thị trấn”.

Trần Nhương với cảm hứng thi ca về đất nước, con người

Trần Nhương với cảm hứng thi ca về đất nước, con người

Trong thơ Việt Nam đương đại nửa sau thế kỷ XX, lớp nhà thơ trưởng thành từ chiến tranh đã tạo nên một diện mạo đặc biệt cho thi ca dân tộc. Họ mang đến cho thơ không chỉ cảm xúc mà còn là ký ức lịch sử, những trải nghiệm sống động của một thế hệ đã đi qua chiến tranh và bước vào công cuộc dựng xây đất nước.

Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải: Kiến tạo "bảo tàng sống" về những cuộc đời vĩ đại

Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải: Kiến tạo "bảo tàng sống" về những cuộc đời vĩ đại

Nhà văn Nguyễn Thị Ngọc Hải là gương mặt quen thuộc trong làng văn, làng báo Việt Nam. Trải qua nhiều thăng trầm, bà khẳng định mình không chỉ là nhà báo tâm huyết mà còn là cây bút kiên trì với thể loại phi hư cấu, đặc biệt là những cuốn sách chân dung gây tiếng vang như tác phẩm về nhà tình báo huyền thoại Phạm Xuân Ẩn – cuốn sách được giới nghiên cứu quốc tế đánh giá cao, từng được dịch nhiều chương trên tạp chí The Consequence (Mỹ).

Tơ duyên trong chữ

Tơ duyên trong chữ

Tập tiểu luận phê bình "Duyên khởi đến cõi văn" (NXB Hội Nhà văn, 2025) của PGS.TS Hoàng Kim Ngọc là kết quả sau hơn 3 năm đọc, nghĩ và viết dưới ánh sáng của chữ duyên: “Hữu duyên, nhân duyên, thiện duyên và duyên khởi. Đó là sự gặp gỡ giữa nhà phê bình với nhà văn, giữa nhà văn với cõi văn linh diệu của họ” (Lời nói đầu).