Nhưng cảm giác ấy không phải lúc nào cũng phản ánh đúng thực tế. Tiếng nói của xã hội và tiếng ồn của không gian mạng không phải lúc nào cũng là một.
Trong một xã hội dân chủ, dư luận xã hội luôn có vai trò đặc biệt quan trọng. Dư luận phản ánh tâm tư, nguyện vọng của nhân dân; góp phần phát hiện những bất cập trong quản lý; tạo động lực để các cơ quan, tổ chức nhìn lại mình, sửa chữa những hạn chế và hoàn thiện chính sách. Nhiều vụ việc tiêu cực được phát hiện từ phản ánh của người dân. Nhiều chủ trương được điều chỉnh nhờ lắng nghe ý kiến của xã hội.
Tuy nhiên, không thể đồng nhất mọi hiện tượng đang diễn ra trên không gian mạng với dư luận xã hội. Đó là hai khái niệm khác nhau. Dư luận được hình thành từ nhận thức, trải nghiệm và ý chí của cộng đồng. Tiếng ồn có thể được tạo ra bằng kỹ thuật, bằng thuật toán, bằng những chiến dịch truyền thông có chủ đích hoặc bằng sự lặp đi lặp lại của cùng một thông điệp.
Điều đáng quan tâm là thời gian gần đây đã xuất hiện những biểu hiện cho thấy ranh giới đó đang bị làm mờ đi. Một thông tin vừa xuất hiện đã nhanh chóng kéo theo hàng nghìn bình luận với cùng một cách diễn giải. Những tài khoản không rõ danh tính liên tục lặp lại một thông điệp trên nhiều diễn đàn khác nhau. Có nội dung được khuếch đại bằng các công cụ quảng bá trên nền tảng số để tạo cảm giác như đó là tiếng nói tự nhiên của số đông. Có phát ngôn bị cắt khỏi bối cảnh, khái niệm bị đánh tráo, dữ kiện bị lồng ghép theo cách dẫn người tiếp nhận tới một kết luận đã được định sẵn. Trong quá trình ấy, điều được nhắc đến nhiều nhất rất dễ bị ngộ nhận là điều đúng nhất.
Một sự việc vốn cần được nhìn nhận từ nhiều góc độ nhanh chóng bị thu hẹp thành những lựa chọn đơn giản: đúng hay sai, bạn hay thù, đứng cùng hay đứng khác. Từ việc bàn về hành vi, người ta chuyển sang suy diễn động cơ. Từ việc đánh giá một phát ngôn, người ta phủ nhận cả một con người. Từ trách nhiệm của một cá nhân, sự quy kết mở rộng sang những người khác, rồi đến cả cơ quan, tổ chức. Đến lúc ấy, mục tiêu của cuộc tranh luận dường như không còn là làm sáng tỏ sự việc nữa, mà là chứng minh rằng đã có người đáng phải bị lên án.
Điều còn lại không phải là sự thật của vụ việc, mà là bản án dành cho một con người. Đó không còn là phản biện. Một nền phản biện lành mạnh luôn bắt đầu từ sự thật và kết thúc ở sự thật. Nó đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, tranh luận bằng lý lẽ và hướng tới việc làm rõ vấn đề. Ngược lại, khi mục tiêu không còn là tìm kiếm sự thật mà là tạo áp lực dư luận, buộc người khác phải chấp nhận một kết luận có sẵn hoặc hạ thấp uy tín của cá nhân, tổ chức, thì bản chất của hoạt động ấy đã thay đổi. Đáng lo hơn, những biểu hiện đó không phải lúc nào cũng xuất hiện một cách tự phát.
Trong bối cảnh cạnh tranh thông tin ngày càng gay gắt, các thế lực thù địch, phần tử cơ hội và những chủ thể có động cơ xấu luôn tìm cách lợi dụng đặc điểm lan truyền của không gian mạng để dẫn dắt nhận thức xã hội. Thay vì trực diện đưa ra những luận điệu chống phá, họ thường bắt đầu từ những sự việc có thật, khai thác những cảm xúc dễ đồng cảm, rồi từng bước lồng ghép thông tin sai lệch, đánh tráo khái niệm, quy chụp trách nhiệm, kích động tâm lý cực đoan và tạo ra cảm giác về một "làn sóng dư luận" nhằm tác động đến nhận thức của công chúng. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là công kích một cá nhân hay một tổ chức. Xa hơn, đó là làm xói mòn văn hóa đối thoại, làm suy giảm niềm tin xã hội, phủ nhận vai trò của các thiết chế và từng bước tác động tiêu cực đến niềm tin của nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước.
Nhận diện đúng hiện tượng này không có nghĩa là hạn chế phản biện. Ngược lại, càng trân trọng phản biện bao nhiêu thì càng phải bảo vệ những chuẩn mực của phản biện bấy nhiêu. Một xã hội tiến bộ không sợ những ý kiến khác biệt. Điều xã hội cần cảnh giác là những hành vi lợi dụng phản biện để vu khống, xúc phạm, quy chụp hoặc thao túng nhận thức cộng đồng.
Nhà nước pháp quyền được xây dựng trên một nguyên tắc rất căn bản: mọi kết luận về trách nhiệm đều phải dựa trên chứng cứ, căn cứ pháp luật và trình tự, thủ tục do pháp luật quy định. Không ai bị kết tội vì số lượng bình luận. Không ai được minh oan chỉ bằng sự tung hô của đám đông. Không một trào lưu trên không gian mạng có thể thay thế hoạt động điều tra, xác minh, thanh tra, kiểm tra hay xét xử của các cơ quan có thẩm quyền. Đó không chỉ là nguyên tắc của pháp luật. Đó còn là nền tảng để bảo vệ công lý và sự công bằng.
Bởi vậy, điều cần gìn giữ hôm nay không chỉ là quyền được nói. Điều cần gìn giữ còn là trách nhiệm đối với mỗi lời nói. Không gian mạng sẽ chỉ thực sự trở thành không gian của tri thức khi mỗi tiếng nói đều được xây dựng trên sự thật, trên chứng cứ và trên tinh thần tôn trọng con người. Còn nếu chúng ta nhầm lẫn giữa tiếng ồn với dư luận, giữa sự lặp lại với sự thật, giữa quy chụp với phản biện, thì điều bị tổn thương sẽ không chỉ là danh dự của một cá nhân hay một tổ chức, mà chính là niềm tin của xã hội vào công lý, vào pháp luật và vào những giá trị đang giữ cho cộng đồng được gắn kết trong một trật tự dân chủ, kỷ cương và văn minh.
