Thành tựu mang tính bước ngoặt
Trong một thành tựu mang tính bước ngoặt đối với công nghệ giao diện não - máy tính (BCI), các nhà khoa học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc đã giúp một người đàn ông bị liệt điều khiển xe lăn thông minh, chó robot và thậm chí thực hiện công việc được trả lương - tất cả chỉ bằng sức mạnh của suy nghĩ.
Được Trung tâm Xuất sắc về Khoa học não bộ và Công nghệ Trí tuệ (CEBSIT) công bố mới đây, đây là lần đầu tiên một cá nhân bị tổn thương tủy sống nghiêm trọng đạt được khả năng điều khiển ổn định, thực tế đối với nhiều robot hỗ trợ bằng hệ thống BCI không dây được cấy ghép hoàn toàn. Bệnh nhân đã lấy lại được khả năng chưa từng có - đặt đồ ăn giao tận nhà và mang về nhà bằng một chú chó robot, phân loại sản phẩm từ xa cho công việc và di chuyển xung quanh khu phố, mặc dù ông ta không thể cử động được phần thân dưới cổ. Thành tựu này hiện thực hóa tầm nhìn đằng sau dự án “Thần giao cách cảm” của tỉ phú Elon Musk, một khái niệm đã được đăng ký thương hiệu nhằm mục đích cho phép con người điều khiển thiết bị bằng suy nghĩ của mình. Trong khi các thử nghiệm lâm sàng của Dự án Neuralink do Musk lập ra vẫn đang ở giai đoạn đầu, chẳng hạn như cho phép bệnh nhân chơi trò chơi điện tử và uống nước, Trung Quốc đã tiến đến giai đoạn triển khai thực tế.
Mặc dù Neuralink đã có lợi thế ban đầu trong cuộc đua giao diện não - máy tính, Trung Quốc lại sở hữu một hệ sinh thái công nghiệp tích hợp và toàn diện hơn nhiều.
Biến việc điều khiển bằng suy nghĩ thành hiện thực
Biến việc điều khiển bằng suy nghĩ thành hiện thực đòi hỏi nhiều hơn chỉ là một thiết bị cấy ghép thần kinh tinh vi - nó cần sự phối hợp liền mạch giữa công nghệ thần kinh chính xác cao, truyền thông không dây độ trễ cực thấp, giải mã trí tuệ nhân tạo (AI) tiên tiến và robot hiện đại. Thế mạnh của Trung Quốc trong công nghệ 5G/6G, chất bán dẫn thế hệ tiếp theo và những tiến bộ nhanh chóng trong robot thông minh - thể hiện rõ ở ô tô điện tự lái và hệ thống nhà thông minh - tạo ra một môi trường lý tưởng để mở rộng quy mô và triển khai các ứng dụng điều khiển bằng não.
Ngành công nghiệp sản xuất phát triển mạnh mẽ này mang lại cho Trung Quốc một lợi thế quan trọng trong việc biến ý tưởng thành hành động; nhanh hơn và mạch lạc hơn bất kỳ công ty nào ở Mỹ hiện nay. Ông Pu Muming, viện sĩ Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc kiêm giám đốc học thuật của CEBSIT, cho biết trên truyền hình nhà nước Trung Quốc mới đây rằng, nghiên cứu đã xác nhận tính an toàn của điện cực cấy ghép trong não, độ ổn định lâu dài và độ ổn định của việc ghi và giải mã tín hiệu. Đây là những bước cần thiết để giao diện não - máy tính xâm lấn tiến tới các ứng dụng y tế thực tiễn. Nhìn về phía trước, ông Pu cho biết công nghệ này có thể cho phép các ứng dụng như giải mã giọng nói từ tín hiệu não. Nhóm nghiên cứu, do các nhà khoa học Zhao Zhengtuo và Li Xue dẫn đầu, đã sử dụng hệ thống giao diện não - máy tính xâm lấn không dây tốc độ cao (WRS01). Điều này cho phép một người bị tổn thương tủy sống mức độ nặng có thể điều khiển ổn định hầu hết mọi thiết bị thông minh có kết nối không dây. Bệnh nhân, được gọi là “Ông Zhang”, bị tổn thương tủy sống do bị ngã vào năm 2022, dẫn đến liệt nửa người mức độ nặng. Sau hơn một năm phục hồi chức năng truyền thống với sự cải thiện tối thiểu, khả năng vận động tự nguyện của ông chỉ giới hạn ở đầu và cổ.
Vào ngày 20/6/2025, ông đã trải qua phẫu thuật cấy ghép WRS01 tại Bệnh viện Huashan, trực thuộc Đại học Fudan ở Thượng Hải. Giao diện não - máy tính được cấy ghép bằng phẫu thuật bao gồm hai phần: cảm biến phía trước và bộ xử lý phía sau. Các cảm biến phía trước có đường kính khoảng 5mm đến 8mm (0,19 inch đến 0,3 inch). Chúng được cấy vào não của người nhận cấy ghép bằng các điện cực linh hoạt. Sau khi cấy ghép các cảm biến, bác sĩ phẫu thuật tạo một rãnh sâu từ 3mm đến 5mm trên hộp sọ của bệnh nhân, sau đó cấy ghép và cố định chip xử lý phía sau. Sau khi cấy ghép, ông Zhang đội một chiếc “mũ” chứa các thiết bị ngoại vi tích hợp, được nhóm nghiên cứu và phát triển lắp đặt, bao gồm bộ nguồn không dây và bộ thu tín hiệu. Những tính năng này cho phép chiếc mũ khớp và kết nối hiệu quả với thiết bị cấy ghép, trong khi các điện cực của chip được cấy ghép có thể tự động kết nối với hệ thống của chiếc mũ.
Trong vòng 2 đến 3 tuần huấn luyện sau phẫu thuật, ông Zhang đã trở thành người đầu tiên điều khiển con trỏ máy tính và các thiết bị như máy tính bảng hoàn toàn bằng tín hiệu não, phù hợp với kết quả thử nghiệm lâm sàng từ đầu năm 2025.
“Đã hơn 3 năm kể từ sự cố, và giờ tôi cuối cùng cũng có thể làm việc trở lại”, ông nói trong một video. Công việc của Zhang, xác minh việc phân phối sản phẩm từ máy bán hàng tự động từ xa bằng con trỏ điều khiển bằng não, đánh dấu trường hợp đầu tiên được ghi nhận về một người tham gia thử nghiệm lâm sàng thực hiện công việc được trả lương. “Hiện tại tôi đang là thực tập sinh phân loại hàng hóa. Mỗi ngày, tôi phải sử dụng máy tính để điều khiển con trỏ và phân loại sản phẩm,” ông ta cho hay. “Công việc này hơi khó khăn, nhưng đối với tôi, đó là một cơ hội quý giá”.
Mở rộng ứng dụng thành công
Dựa trên những kết quả này, nhóm nghiên cứu cũng đã mở rộng thành công các kịch bản ứng dụng của giao diện não - máy tính từ màn hình hai chiều sang thế giới vật lý ba chiều. Ngoài làm việc thực hiện từ xa, loại BCI mới này cũng cho phép Zhang điều khiển chó robot và xe lăn thông minh. Chó robot có thể giao đồ ăn mang đi, trong khi xe lăn cho phép người khuyết tật di chuyển xuống cầu thang mà không cần trợ giúp.
“Điều khiến tôi hào hứng nhất hiện nay là âm thanh kết nối này - dường như nó đã kết nối lại những gì đã bị cắt đứt trong nhiều năm qua”, ông Zhang cho hay. Mối liên hệ chặt chẽ này phản ánh sự tiến bộ nhanh chóng của Trung Quốc trong công nghệ trí tuệ thể hiện và robot. Những tiến bộ trong lĩnh vực robot của Trung Quốc, chẳng hạn như chó robot phản ứng nhanh, hoàn toàn trái ngược với những cáo buộc gian lận gần đây xung quanh Dự án Optimus của Elon Musk.
Khả năng này được hỗ trợ bởi khả năng điều khiển liên tục, ổn định và độ trễ thấp do hệ thống BCI của Trung Quốc cung cấp, cho phép người dùng thực hiện các tác vụ trong môi trường phức tạp. Tốc độ phản hồi là một trong những chỉ số cốt lõi của BCI. Độ trễ dẫn truyền tự nhiên của mạch thần kinh người là khoảng 200 mili giây. Nghiên cứu này tùy chỉnh một giao thức truyền thông để giảm độ trễ đầu cuối. Từ việc thu nhận tín hiệu đến thực thi lệnh được nén xuống trong vòng 100 mili giây, dưới ngưỡng độ trễ sinh lý. Điều này giúp trải nghiệm điều khiển của bệnh nhân mượt mà và tự nhiên hơn.
Nghiên cứu cũng tiết lộ một quá trình thích nghi thần kinh. Khi trình độ tăng lên, hoạt động não liên quan đến nhiệm vụ chuyển từ việc liên quan đến nhiều tế bào thần kinh sang bị chi phối bởi một tập hợp con hiệu quả hơn. Điều này làm giảm tải nhận thức và dẫn đến khả năng điều khiển "nội tại" hoặc trực quan hơn. Dựa trên dữ liệu của thử nghiệm này, nhóm nghiên cứu đã công bố một hệ thống được nâng cấp - WRS02 - với số lượng kênh tăng lên 256. Thử nghiệm lâm sàng đầu tiên dự kiến sẽ được tiến hành trong tương lai gần.
Nâng cao chất lượng cuộc sống cho hàng triệu bệnh nhân
Đây không phải là một câu chuyện khoa học viễn tưởng, mà là thử nghiệm lâm sàng trên người đầu tiên ở Trung Quốc về BCI xâm lấn, và là một bước quan trọng trong quá trình chuyển đổi công nghệ này từ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm sang ứng dụng lâm sàng. Kể từ khi thiết bị được cấy ghép vào tháng 3/2025, nó đã hoạt động ổn định trong não bệnh nhân, theo nhóm nghiên cứu, cho đến nay chưa có báo cáo về nhiễm trùng hoặc hỏng điện cực.
Nhóm nghiên cứu hy vọng hệ thống này có thể ra mắt thị trường sau khi nhận được sự chấp thuận của cơ quan quản lý vào năm 2028, với tiềm năng nâng cao chất lượng cuộc sống cho hàng triệu bệnh nhân bị tổn thương tủy sống hoàn toàn, cụt cả hai chi trên và xơ cứng teo cơ một bên (ALS). Công nghệ BCI thiết lập kết nối giao tiếp và điều khiển trực tiếp giữa não bộ và thế giới bên ngoài. Nó không chỉ là cửa sổ để hiểu cơ chế xử lý thông tin của não bộ mà còn là hướng đi và phương tiện để điều trị bệnh tật và khám phá thế hệ tiếp theo của các phương thức tương tác con người -máy tính, theo Shi Yongyong, phó giám đốc CEBSIT. Việc đọc thông tin tín hiệu điện từ não bộ và sử dụng nó để điều khiển các thiết bị bên ngoài là một lĩnh vực nghiên cứu đã có lịch sử từ 2 đến 3 thập kỷ. Tuy nhiên, trước đây, người ta sử dụng các thiết bị cồng kềnh, theo Pu Muming, một viện sĩ của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS).
Quá trình thu nhỏ và hệ thống hóa các thiết bị lớn là vô cùng khó khăn, ông Pu cho biết. Theo Zhao Zhengtuo, trưởng nhóm nghiên cứu, các điện cực thần kinh siêu linh hoạt do nhóm phát triển có kích thước cực kỳ nhỏ, chỉ bằng khoảng 1% đường kính của một sợi tóc người. "Điều này cho phép các tế bào não hầu như không “cảm nhận” sự hiện diện của chúng, giảm thiểu tổn thương mô não", Zhao nói. Những điện cực này cho phép thu nhận tín hiệu thần kinh trong cơ thể sống với mật độ cao, quy mô lớn, thông lượng cao và ổn định lâu dài. Chúng đã được thử nghiệm trên chuột, linh trưởng không phải người và sau đó là não người, Zhao cho biết.
Hệ thống BCI xâm lấn do nhóm phát triển có thể thu nhận ổn định các tín hiệu thần kinh đơn lẻ rõ nét. Theo Zhao, thiết bị cấy ghép có đường kính 26mm và độ dày dưới 6mm, xấp xỉ kích thước của một đồng xu, bằng một nửa kích thước của sản phẩm do Neuralink của Elon Musk phát triển. Giải mã thời gian thực là chìa khóa của công nghệ BCI. Hệ thống này hoàn thành toàn bộ quá trình trích xuất tín hiệu thần kinh, diễn giải ý định chuyển động và tạo ra lệnh điều khiển chỉ trong vài chục mili giây, nhanh hơn cả chớp mắt, theo lời Li Xue, một nhà nghiên cứu hàng đầu khác của nhóm. Công trình trên đã đưa Trung Quốc trở thành quốc gia thứ hai, sau Hoa Kỳ, đưa công nghệ BCI xâm lấn đến giai đoạn thử nghiệm lâm sàng.