Nhiều năm qua, truyền thông quốc tế và các cơ quan nghiên cứu chiến lược liên tục phác họa cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI) như một "cuộc chiến phần cứng" nghẹt thở. Tuy nhiên, giới phân tích an ninh toàn cầu bắt đầu nhận ra một sự thật đáng ngạc nhiên: Trong khi nhiều nền kinh tế vẫn đang dồn toàn bộ sinh lực vào trận địa "vật chất" bán dẫn, một mặt trận âm thầm nhưng tàn khốc hơn nhiều đã được khai hỏa. Đó là cuộc chiến giành quyền thống trị "luật chơi".
Quyền lực nằm sau những dòng mã
“Luật chơi” của AI không nằm gọn trong một đạo luật. Nó là tập hợp nhiều tầng quyền lực đan xen. Đó có thể là quy định về dữ liệu cá nhân, bản quyền và trách nhiệm pháp lý; là phương pháp kiểm thử độ an toàn của mô hình; là tiêu chuẩn bảo mật, minh bạch và khả năng truy xuất; là điều kiện để doanh nghiệp tham gia mua sắm công; hay là những giới hạn đối với việc tiếp cận chip, điện toán đám mây, dữ liệu và nhân lực trình độ cao.
Sự ra đời của tiêu chuẩn ISO/IEC 42001 vào năm 2023 cho thấy, quản trị AI đang được chuyển hóa từ những nguyên tắc chung thành quy trình cụ thể. Đây là tiêu chuẩn quốc tế đầu tiên về hệ thống quản lý AI, hướng dẫn các tổ chức phân công trách nhiệm, nhận diện rủi ro, đánh giá hiệu quả và cải tiến hoạt động trong suốt vòng đời công nghệ. Tại Mỹ, Khung quản lý rủi ro AI của Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia, gọi tắt là NIST AI RMF, cũng cung cấp một cấu trúc tự nguyện để các tổ chức quản trị, nhận diện, đo lường và xử lý rủi ro.
Phiên bản 1.0 được công bố tháng 1/2023; đến tháng 7/2024, NIST tiếp tục ban hành hồ sơ riêng dành cho AI tạo sinh. Những văn bản tưởng như khô khan ấy thực chất có thể trở thành công cụ phân bổ quyền lực. Một tiêu chuẩn khi được đưa vào hợp đồng, chứng nhận, bảo hiểm hoặc mua sắm công sẽ quyết định doanh nghiệp nào đủ điều kiện bước vào thị trường và doanh nghiệp nào phải đứng ngoài.
Nước Mỹ muốn xuất khẩu cả một hệ sinh thái
Lợi thế lớn nhất của Mỹ không nằm ở một doanh nghiệp riêng lẻ mà ở khả năng kết nối nhiều mắt xích của chuỗi giá trị AI. Nước này sở hữu các công ty thiết kế chip, nền tảng điện toán đám mây, phòng thí nghiệm mô hình nền tảng, hệ thống đại học, thị trường vốn và mạng lưới đối tác công nghệ rộng lớn.
Hội nghị thượng đỉnh AI Action tại Paris. Ảnh: Xinhua
Ngày 23/7/2025, Nhà Trắng công bố AI Action Plan, gồm hơn 90 định hướng và hành động chính sách, được tổ chức theo 3 trụ cột: thúc đẩy đổi mới, xây dựng hạ tầng AI và tăng cường vai trò lãnh đạo quốc tế của Mỹ. Kế hoạch đề cập việc phối hợp với doanh nghiệp để cung cấp cho các đối tác những “gói xuất khẩu AI” toàn diện, bao gồm phần cứng, mô hình, phần mềm, ứng dụng và tiêu chuẩn. Đây là điểm đáng chú ý. Khi một quốc gia lựa chọn trung tâm dữ liệu, dịch vụ đám mây, mô hình và công cụ phát triển của doanh nghiệp Mỹ, họ không chỉ mua công nghệ. Họ còn tiếp nhận một phần kiến trúc quản trị, tiêu chuẩn an toàn và phương thức vận hành gắn với hệ sinh thái đó.
Mô hình của Mỹ có ưu thế về tốc độ, nguồn vốn và khả năng mở rộng toàn cầu. Tuy nhiên, nó cũng chứa một nghịch lý: khu vực tư nhân càng giữ vai trò trung tâm, ranh giới giữa người chịu sự quản lý và người tham gia thiết kế quy tắc càng dễ trở nên mờ nhạt.
Châu Âu dựng quyền lực từ những điều khoản
Nếu Mỹ mạnh về công nghệ và thị trường vốn, Liên minh châu Âu lựa chọn phát huy thế mạnh lập pháp. Đạo luật AI của EU không điều chỉnh mọi hệ thống theo một mức độ giống nhau. Văn bản sử dụng cách tiếp cận dựa trên rủi ro: cấm một số thực hành, áp đặt nghĩa vụ cao hơn với các hệ thống rủi ro cao, đồng thời xây dựng quy tắc riêng đối với mô hình AI đa dụng. Đạo luật có hiệu lực từ ngày 1/8/2024 và được triển khai theo từng giai đoạn. Một số điều cấm cùng yêu cầu về hiểu biết AI được áp dụng từ ngày 2/2/2025. Các quy định dành cho mô hình AI đa dụng và cơ chế quản trị bắt đầu áp dụng từ ngày 2/8/2025. Phần lớn các quy định còn lại bước vào giai đoạn áp dụng từ ngày 2/8/2026.
Bên ngoài Hội nghị AI Action tại Paris. Ảnh: Xinhua
Brussels kỳ vọng tạo ra với AI điều mà họ từng làm được trong lĩnh vực dữ liệu. Khi chi phí duy trì nhiều phiên bản sản phẩm quá lớn, doanh nghiệp quốc tế có thể lựa chọn điều chỉnh quy trình trên phạm vi rộng để đáp ứng tiêu chuẩn châu Âu. Hiện tượng quy định của EU lan tỏa ra ngoài lãnh thổ theo sức hút thị trường thường được gọi là “Hiệu ứng Brussels”.
Tuy nhiên, quyền lực lập quy không phải cây đũa thần. Nếu nghĩa vụ quá phức tạp, chi phí tuân thủ có thể làm chậm đổi mới, gây bất lợi cho doanh nghiệp nhỏ hoặc khiến một số nhà cung cấp trì hoãn đưa sản phẩm vào thị trường. Cuộc thử nghiệm của EU, vì thế, mang ý nghĩa lớn: liệu một khu vực có thể vừa bảo vệ quyền con người, vừa duy trì sức cạnh tranh trong một ngành thay đổi với tốc độ từng tháng?
Trung Quốc: Vừa phát triển, vừa kiểm soát
Trung Quốc lựa chọn con đường thứ ba: kết hợp tự chủ công nghệ, điều phối nguồn lực của nhà nước và quản trị chặt chẽ các nền tảng số. Đối với Bắc Kinh, AI đồng thời là động lực tăng trưởng, năng lực công nghiệp và vấn đề an ninh. Chính sách phát triển chip, hạ tầng tính toán và mô hình nội địa vì thế đi song song với các quy định về thuật toán, dữ liệu, nội dung tổng hợp và dịch vụ AI tạo sinh.
Các biện pháp tạm thời về quản lý dịch vụ AI tạo sinh có hiệu lực từ ngày 15/8/2023, áp dụng đối với dịch vụ tạo sinh cung cấp cho công chúng tại Trung Quốc. Quy định đề cập nguồn dữ liệu hợp pháp, quyền sở hữu trí tuệ, bảo vệ thông tin cá nhân, chất lượng dữ liệu, tính minh bạch và trách nhiệm của nhà cung cấp. Văn bản đồng thời khuyến khích đổi mới về thuật toán, khung phần mềm, chip và hạ tầng tính toán.
Hội nghị AI Governance. Ảnh: Xinhua
Điều đó cho thấy, cách tiếp cận của Trung Quốc không thể chỉ rút gọn thành hai chữ “kiểm soát”. Đây là một tổ hợp giữa chính sách công nghiệp và quản trị nền tảng, trong đó nhà nước vừa thúc đẩy năng lực trong nước, vừa xác lập giới hạn đối với hoạt động thương mại và nội dung. Mô hình này có ưu thế về khả năng huy động nguồn lực và phối hợp chính sách ở quy mô lớn. Nhưng, việc gắn quản trị AI với yêu cầu về an ninh và môi trường thông tin cũng tạo nên khoảng cách đáng kể với cách tiếp cận của Mỹ và EU.
Big Tech - người khổng lồ đứng giữa 2 chiến tuyến
Các tập đoàn công nghệ đang nắm giữ nhiều tài sản chiến lược của AI: mô hình nền tảng, dịch vụ đám mây, dữ liệu, công cụ phát triển, nhân lực và kênh phân phối. Chính phủ cần chuyên môn của các doanh nghiệp này để hiểu một công nghệ thay đổi quá nhanh. Nhưng, sự phụ thuộc đó cũng làm nảy sinh nguy cơ doanh nghiệp có ảnh hưởng quá lớn đến hoạt động xây dựng quy tắc.
Một quy định phức tạp có thể được ban hành dưới danh nghĩa an toàn, nhưng lại tạo lợi thế cho tập đoàn có đủ tiền, luật sư và kỹ sư để đáp ứng. Doanh nghiệp nhỏ và quốc gia có năng lực quản trị hạn chế có thể bị đẩy ra ngoài, không phải vì công nghệ yếu mà vì không đủ nguồn lực chứng minh sự tuân thủ.
Dẫu vậy, Big Tech không phải lực lượng đứng ngoài quyền lực nhà nước. Các tập đoàn vẫn phụ thuộc vào điện năng, đất đai, giấy phép xây dựng, kiểm soát xuất khẩu, pháp luật cạnh tranh, chính sách thuế, mua sắm công và khả năng truyền dữ liệu xuyên biên giới. Big Tech vì thế vừa tham gia định hình luật chơi, vừa có thể trở thành quân cờ trong cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia.
Cuộc cạnh tranh AI cũng không chỉ diễn ra tại Washington, Brussels hay Bắc Kinh. Nó còn âm thầm hiện diện trong các ủy ban kỹ thuật, tổ chức tiêu chuẩn và diễn đàn đa phương. Tháng 11/2021, toàn bộ 193 quốc gia thành viên UNESCO thông qua Khuyến nghị về đạo đức AI. Văn kiện không có cơ chế cưỡng chế trực tiếp như một đạo luật, nhưng thiết lập nền tảng chung về quyền con người, phẩm giá, minh bạch, công bằng, phát triển bền vững và giám sát của con người. OECD hiện duy trì cơ sở dữ liệu chính sách AI từ hơn 80 khu vực tài phán và tổ chức, ghi nhận trên 900 sáng kiến. Trong các tổ chức như ISO và IEC, cuộc tranh luận có thể xoay quanh những vấn đề tưởng như thuần túy kỹ thuật: thế nào là đánh giá tác động, mức độ minh bạch nào là đủ, ai chịu trách nhiệm trong chuỗi cung ứng, hay phương pháp kiểm định nào được quốc tế công nhận.
Trong khoảng trăm năm qua, thước đo sức mạnh công nghệ từng được tính bằng số lượng bằng sáng chế, quy mô nhà máy hay khối lượng thép sản xuất. Nhưng, kỷ nguyên AI đã lật ngược mọi quy luật cũ. Bán dẫn hay siêu máy tính vẫn là những tài sản chiến lược quan trọng, nhưng chúng không còn là yếu tố duy nhất định đoạt cục diện. Trong một thế giới, nơi công nghệ hòa quyện chặt chẽ với thể chế, quốc gia hùng mạnh nhất chưa chắc là kẻ sở hữu mô hình AI thông minh nhất, mà sẽ là quốc gia góp phần định nghĩa nên những quy tắc chi phối sự tồn tại của AI.
