Cơ hội ngoại giao mong manh giữa căng thẳng Trung Đông

Theo tuyên bố của Nhà Trắng, Tổng thống Trump đã chỉ đạo quân đội Mỹ tạm hoãn kế hoạch tấn công, tuy vậy, vẫn tiếp tục duy trì phong tỏa hải quân và trạng thái sẵn sàng chiến đấu. Lệnh ngừng bắn, vốn hết hiệu lực vào ngày 22/4, sẽ được gia hạn vô thời hạn cho đến khi Iran đưa ra đề xuất và tiến trình đàm phán đạt được kết quả.

Việc không đặt ra mốc thời gian cụ thể cho thấy Washington đang để ngỏ khả năng kéo dài đàm phán, song cũng phản ánh sự thiếu chắc chắn về triển vọng đạt được một thỏa thuận toàn diện trong ngắn hạn. Đáng chú ý, quyết định này được đưa ra chỉ vài giờ sau khi Tổng thống Trump tuyên bố phản đối việc gia hạn, đồng thời cảnh báo Iran rằng thời gian để tránh một cuộc tấn công quy mô lớn đang dần cạn kiệt.

Song song với bước đi ngoại giao, Bộ Tài chính Mỹ cùng ngày thông báo áp đặt một gói trừng phạt mới nhắm vào 14 cá nhân và tổ chức bị cáo buộc tham gia hỗ trợ Tehran thu mua linh kiện vũ khí. Theo giới phân tích, đây là một phần trong chiến lược “gây áp lực tối đa” của chính quyền Tổng thống Trump, nhằm tăng cường sức ép tài chính để buộc Iran điều chỉnh lập trường trong đàm phán.

Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent nhấn mạnh các biện pháp này nhằm buộc Iran phải “chịu trách nhiệm” đối với những hành động mà Washington cho là gây bất ổn thị trường năng lượng toàn cầu, cũng như các cuộc tấn công bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái nhằm vào dân thường. Ông khẳng định Mỹ sẽ tiếp tục theo dõi các dòng tài chính và trừng phạt những cá nhân, tổ chức bị coi là hỗ trợ các hoạt động quân sự của Iran.

Theo thông tin từ Bộ Tài chính Mỹ, gói trừng phạt mới nhắm tới các cá nhân và doanh nghiệp tại Iran, Thổ Nhĩ Kỳ và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất. Trong đó có công ty Chabok FZCO có trụ sở tại Dubai, bị cáo buộc thu mua các linh kiện hàng không có nguồn gốc từ Mỹ cho hãng Mahan Air của Iran. Ngoài ra, một số cá nhân, bao gồm một nhà trao đổi tiền tệ người Iran, cũng bị đưa vào danh sách do liên quan đến hoạt động mua sắm và vận chuyển vũ khí.

Theo quy định, toàn bộ tài sản của các đối tượng bị trừng phạt tại Mỹ sẽ bị phong tỏa, đồng thời công dân Mỹ bị cấm thực hiện các giao dịch kinh doanh với họ. Động thái này được đưa ra trong bối cảnh Washington cho rằng Iran đang tìm cách khôi phục năng lực sản xuất tên lửa đạn đạo sau khi kho dự trữ bị suy giảm đáng kể trong các đợt giao tranh gần đây.

Ở chiều ngược lại, Tehran chưa đưa ra phản ứng chính thức đối với cả quyết định gia hạn ngừng bắn lẫn các biện pháp trừng phạt mới. Hãng tin Tasnim cho biết lập trường của Iran sẽ được công bố sau, trong khi các quan chức nước này tiếp tục chỉ trích mạnh mẽ các hành động của Mỹ.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã gọi việc Mỹ phong tỏa các cảng biển là “hành động chiến tranh” và vi phạm thỏa thuận ngừng bắn. Ông đồng thời cáo buộc Washington tấn công tàu thương mại và bắt giữ thủy thủ đoàn, coi đây là những hành vi làm gia tăng căng thẳng nghiêm trọng trong khu vực.

Trong bối cảnh đó, khả năng Iran tham gia vòng đàm phán tại Islamabad vẫn còn bỏ ngỏ. Điều này đặt ra thách thức lớn đối với các nỗ lực trung gian của Pakistan. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif đã bày tỏ cảm ơn Tổng thống Trump vì quyết định gia hạn ngừng bắn, đồng thời kêu gọi các bên tiếp tục tuân thủ thỏa thuận và hướng tới một giải pháp hòa bình lâu dài.

Theo các chuyên gia, việc Mỹ vừa gia hạn ngừng bắn vừa áp đặt trừng phạt cho thấy chiến lược “cây gậy và củ cà rốt” đang được Washington triển khai. Một mặt, Mỹ tạo không gian cho đối thoại; mặt khác, duy trì áp lực tối đa nhằm gia tăng lợi thế trên bàn đàm phán. Tuy nhiên, cách tiếp cận này cũng tiềm ẩn nguy cơ khiến Iran cứng rắn hơn, đặc biệt khi các yêu cầu của Mỹ vẫn bị Tehran coi là không thể chấp nhận.

Những bất đồng giữa hai bên tập trung vào các vấn đề cốt lõi như chương trình hạt nhân, năng lực tên lửa và vai trò của Iran tại khu vực Trung Đông. Mỹ yêu cầu Iran chấm dứt hoàn toàn chương trình hạt nhân, trong khi Tehran khẳng định quyền làm giàu uranium cho mục đích dân sự và từ chối coi năng lực quân sự là điều kiện đàm phán.

Một điểm nghẽn khác là kho dự trữ uranium làm giàu ở mức cao của Iran. Trong khi Washington cho rằng vật liệu này cần được đưa ra khỏi lãnh thổ Iran, Tehran kiên quyết bác bỏ và coi đây là vấn đề liên quan đến chủ quyền quốc gia.

Bên cạnh các diễn biến chính trị - quân sự, quyết định gia hạn ngừng bắn cũng tác động rõ rệt đến thị trường tài chính toàn cầu. Ngay sau thông báo từ Nhà Trắng, giá dầu thô thế giới đã giảm nhẹ khi lo ngại về gián đoạn nguồn cung phần nào được xoa dịu. Dầu Brent giảm khoảng 1,8% xuống quanh mức 86,5 USD/thùng, trong khi dầu WTI của Mỹ giảm hơn 2%, xuống còn khoảng 82 USD/thùng.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo xu hướng giảm này có thể chỉ mang tính tạm thời. Việc Mỹ tiếp tục duy trì phong tỏa hải quân đối với Iran đồng nghĩa với việc rủi ro gián đoạn nguồn cung năng lượng vẫn hiện hữu, đặc biệt khi Iran nhiều lần đề cập khả năng kiểm soát eo biển Hormuz – tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu tiêu thụ toàn cầu.

Trên thị trường chứng khoán, các chỉ số chính tại Phố Wall ghi nhận mức tăng nhẹ nhờ kỳ vọng vào giải pháp ngoại giao. Trong khi đó, giá vàng – tài sản trú ẩn an toàn – giảm nhẹ nhưng vẫn duy trì ở mức cao, phản ánh tâm lý thận trọng của nhà đầu tư trước những diễn biến khó lường.

Giới quan sát cho rằng việc gia hạn ngừng bắn hiện nay mới chỉ tạo ra một “khoảng lặng chiến thuật”, trong khi những khác biệt căn bản về lợi ích và lập trường vẫn chưa được thu hẹp. Nếu không đạt được tiến triển đáng kể trong thời gian tới, nguy cơ tái bùng phát xung đột quy mô lớn vẫn là kịch bản khó tránh khỏi.

Theo bà Barbara Slavin, chuyên gia cấp cao tại trung tâm nghiên cứu Stimson (Mỹ), việc gia hạn ngừng bắn có thể nhằm giảm áp lực chính trị đối với Nhà Trắng trong bối cảnh đàm phán chưa đạt kết quả. Bà cho rằng để đạt được đột phá, Mỹ cần điều chỉnh các yêu cầu và thể hiện thiện chí rõ ràng hơn, trong khi Iran cũng cần đưa ra một đề xuất cụ thể nếu muốn tránh nguy cơ xung đột leo thang.

Hiện cộng đồng quốc tế đang dồn sự chú ý vào vòng đàm phán dự kiến diễn ra tại Islamabad. Dù lệnh ngừng bắn được gia hạn, triển vọng đạt được một thỏa thuận hòa bình toàn diện vẫn còn nhiều bất định. Với việc các biện pháp quân sự và kinh tế tiếp tục được duy trì song song, nguy cơ xung đột tái bùng phát tại Trung Đông vẫn hiện hữu, đe dọa ổn định khu vực và kinh tế toàn cầu trong thời gian tới.