Bao nhiêu năm làm kiếp con người

1.Trưa ngày 1/4 năm 2001. Nhà thơ Thạch Quỳ ở Vinh vào chơi, cùng các nhà thơ Mai Văn Hoan, Phương Xích Lô uống rượu tại nhà tôi. Không hiểu do thần giao cách cảm hay linh tính mà câu chuyện bên chiếu rượu của chúng tôi hôm đó chỉ bàn về một thế hệ đông đảo người Huế tài hoa nổi tiếng  từ những năm 60 của thế kỷ trước như Trịnh Công Sơn,  Đinh Cường, Bửu Ý, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Trần Vàng Sao, Ngô Kha, Trần Quang Long... Thế rồi buổi tối, hàng chục cú điện thoại của bạn bè ở Sài Gòn, Huế tới tấp phôn cho tôi báo tin dữ: “Ngô Minh ơi, Trịnh Công Sơn... mất rồi !". Ôi, nhạc sĩ  tài hoa của đất nước, người con thân yêu của Huế đã về cùng cát bụi! Mồng 1 tháng Tư  là ngày nói dối, hay là tạo hóa đùa trêu?... Hạt bụi nào hoá kiếp thân tôi/ Rồi một mai tôi về làm cát bụi/ Ôi, cát bụi tuyệt vời…

Đứa con trai út của tôi, lúc đó sinh viên năm thứ hai Đại học Kiến trúc đi học về vội vàng mở băng đĩa CD "Hạ Trắng" của Trịnh Công Sơn do Khánh Ly hát thật to. Nó trầm ngâm bảo: "Ba biết không, bác Sơn đi rồi!". Suốt đêm mùng 1 và ngày mùng 2 tháng Tư, hầu như cả thành phố Huế mở nhạc Trịnh. Tôi ghé qua nhà của phóng viên Thanh Tú, anh mở nhạc Trịnh Công Sơn, rồi nằm một mình lặng im bên chiếc máy hát và chén rượu... Mấy ngày đó tôi thẫn thờ như người mất hồn. Mới hôm nào đây anh Sơn ra Huế, nâng cùng bạn bè chén rượu. Tôi ôm eo anh nâng lên xem anh độ bao nhiêu ký. "Ôi, sao anh nhẹ như xốp thế này". Anh xốp vì uống nhiều rượu và hút thuốc lá quá độ. Anh bị bệnh tiểu đường và nhiều thứ bệnh nan ý khác hành hạ bao nhiêu năm nay. Nên bây giờ anh nhẹ như hư vô: 

Chiều mong manh quá nắng vàng ơi
Lá hát đời sông tóc trắng trời
Thân gầy bóng đổ dài phương gió 
Người thôi thoáng chốc đã mù khơi…

                                     (Thơ Ngô Minh)

2. Trịnh Công Sơn là nhạc sĩ xuất sắc của âm nhạc Việt Nam thế kỷ XX. Di sản âm nhạc Trịnh Công Sơn là vô giá. Trịnh Công Sơn vẫn đi về trong lòng người mỗi ngày. Tám năm Trịnh Công Sơn về với "cát bụi", đã có hàng chục sách viết về anh, cuốn mới nhất là tập bút ký "Cây đàn lia của Hoàng tử bé" của nhà văn Hoàng Phủ Ngọc Tường. Âm nhạc Trịnh ngày càng lay động chiều sâu tâm thức hàng chục triệu người. Đã là người Việt, từ già đến trẻ không ai không hát nhạc Trịnh. "Sống trong đời sống. Cần có một tấm lòng/ Để làm gì em biết không? Để gió cuốn đi/ Để gió cuốn đi...".

Không chỉ ở Việt Nam , âm nhạc Trịnh Công Sơn cũng ngày càng chinh phục thế giới. Ngay từ năm 1972, Trịnh Công Sơn đã được giải Đĩa Vàng ở Nhật Bản với bài "Ngủ đi con", trong "Ca khúc Da vàng", phát hành trên 2 triệu đĩa. Trịnh Công Sơn có tên trong từ điển Bách khoa Pháp "Encyclopédie de tous les pays du momde". Hiện nay nhạc Trịnh đã có mặt tại nhiều nước châu Á, châu Âu, châu Mỹ... Có một chàng trai người Đức mang họ Trịnh luôn cùng bạn bè hát Trịnh Công Sơn; có một cô gái Nhật Bản năm nào cũng sang Việt Nam để viếng mộ Trịnh; có nhà nghiên cứu phương Tây John C. Schafer cũng viết cả cuốn sách  “Hiện tượng Trịnh Công Sơn"...

Đặc biệt , ngày 3/2/2004, tại trụ sở Liên Hiệp Quốc ở New York đã công bố "Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới" (WPMA). Sáu tên tuổi âm nhạc nổi tiếng thế giới được giải thưởng lần này là Bob Dylan, Conuntry Joe & the Fish, Hary Belafonte, Joan Baez, Peter, Paul & Mary và Trịnh Công Sơn. WPMA tôn vinh những người đã đem âm nhạc của mình cống hiến cho cuộc đấu tranh vì hòa bình và nhân đạo trên thế giới. Kể từ ca khúc đầu tiên "Ướt mi" công bố năm 1959, trải  40 năm sáng tác, Trịnh Công Sơn đã để lại gia sản âm nhạc đồ sộ, lay động lòng người. Người ta chia ca khúc Trịnh thành "ba dòng": Dòng trữ tình, dòng phản chiến và dòng giải thoát bản ngã! Lý thuyết là thế, nhưng tôi nghĩ dưới góc nhìn "hòa bình và nhân đạo" thì hầu như ca khúc nào của Trịnh cũng là vút lên từ tận cùng sâu thẳm của tình yêu cuộc sống và nỗi đau phận người. Đó chính là tầm cao, sự vĩnh cửu của âm nhạc Trịnh.

Không chỉ "phản chiến", âm nhạc Trịnh Công Sơn ở Sài Gòn trước ngày 30/4/1975 còn công khai rất nhiều bài hát về nỗi khát khao thống nhất đất nước. Trong ngày giải phóng Sài Gòn, Trịnh Công Sơn đã cùng bè bạn hát vang trên làn sóng đài phát thanh ca khúc "Nối vòng tay lớn" loan tin thống nhất đất nước đến mỗi gia đình!

Mỗi ngày tôi chợt ngồi thiệt yên
Chợt nghĩ quê hương, nghĩ lại mình
Tôi chợt biết rằng vì sao tôi sống
Vì đất nước cần một trái tim...

Nhiều năm sau chiến tranh, Trịnh Công Sơn vẫn ám ảnh về nỗi đau chiến tranh và khát vọng hòa bình. Ca khúc "Huyền thoại mẹ" là một trong những bài hát hay nhất về cuộc chiến đấu, hy sinh của dân tộc ta vì hòa bình và thống nhất đất nước. Trịnh Công Sơn kể với chúng tôi trong một cuộc rượu ở Huế rằng: "Dạo mình ra Quảng Bình, được nhìn bức ảnh mẹ Suốt tóc bay ngang trời chống thuyền qua sông giữa bom đạn, rồi kết hợp với những thực tế cùng những câu chuyện nghe được, rồi tôi nghĩ đến mẹ của mình, viết thành bài hát...".

Sau giải phóng 1975, sinh viên học sinh miền Nam phải đi đào mương, làm thủy lợi khắc phục tàn tích chiến tranh, có người cho rằng: "Nhà nước cộng sản đày đọa học sinh". Nhưng Trịnh Công Sơn lại làm ca khúc để động viên họ: "Em ở nông trường, em ra biên giới / Có những bước chân đi không về"... Có tình yêu lớn bao trùm mọi thành kiến mới thấu hiểu được lòng người. Trịnh Công Sơn viết về  mùa thu Hà Nội hay da diết: "Hà Nội mùa thu/ Cây cơm nguộ vàng/ Cây bàng lá đỏ/ Nằm kề bên nhau/ phố xưa nhà cổ/ Mái ngói thâm nâu"... là một trong những bài hát hay nhất về Hà Nội. Trịnh còn viết nhạc cho thiếu nhi. "Em sẽ là mùa Xuân của mẹ"... cũng được trẻ em cả nước hát mấy chục năm nay.

3. Năm 1976, tôi từ Sài Gòn ra Hà Nội rồi về Huế gia nhập đội quân văn nghệ của tỉnh Bình Trị Thiên. Mặc dù đã hát nhạc Trịnh Công Sơn suốt  bốn năm trời ở rừng miền Đông Nam Bộ, nhưng những ngày tháng ấy tôi mới được làm quen với anh.  Đại hội Văn nghệ Bình Trị Thiên lần thứ nhất, Trịnh Công Sơn ngồi bên bàn trước hội trường để thu tem phiếu lương thực và ghi tên đại biểu. Đó là công việc hành chính ở cơ quan hội. Anh tươi cười bắt tay từng người, đeo kính cận dày cộp ngồi đếm đi đếm lại từng ô tem phiếu, vì thời bao cấp ấy, thiếu tem phiếu thì không thể nào bù được, không thể báo cơm ở khách sạn cho đại biểu được! Rồi anh cùng cơ quan lên Bình Điền, Cồn Tiên (Quảng Trị) cuốc đất trồng sắn, khoai. Đất đồi thì cứng, thân anh thì mảnh mai, gầy yếu, cuốc được ngày thì anh phồng dộp cả bàn tay (bởi thế mà sau này có cây bút hải ngoại vu cho Hoàng Phủ Ngọc Tường, lúc đó là Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ tỉnh đã đày đọa Trịnh Công Sơn đi cuốc đất tăng gia chảy máu cả bàn tay!). Trong lúc cả nước đói, ai cũng phải cuốc đất trồng sắn, trồng khoai, riêng gì anh Sơn. Nhưng tôi thấy anh đi "tăng gia" rất vui vẻ, vừa làm vừa hát. Anh còn đi tham gia lao động tại công trường Nam Thạch Hãn... Không việc gì anh không làm. 

Năm 1979, Trịnh Công Sơn đã chuyển vào sống ở TP Hồ Chí Minh và ngay lập tức được bầu vào Ban Chấp hành Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật thành phố, Ủy viên điều hành Hội nhạc sĩ thành phố Hồ Chí Minh.

Sau này tôi thường lui tới căn hộ chung cư của Hoàng Phủ Ngọc Tường ở đường Nguyễn Tường Tộ, bên bờ sông An Cựu, gần nhà thờ Phú Cam. Đây chính là căn nhà Trịnh Công Sơn đã ở trong một thời gian dài. Khi chuyển vào sống ở Sài Gòn, anh Sơn đã bảo chính quyền tỉnh sang tên ngôi nhà cho vợ chồng Tường - Dạ (Hoàng Phủ Ngọc Tường - Lâm Thị Mỹ Dạ). Đứng bên ban công dưới hàng long não, nhìn ra bờ sông, nhìn qua Thánh đường Phú Cam trong chiều sương tím Huế, nghe âm hưởng của cây lá, của gió, của sông của bước chân con gái đi bộ qua đường... Hoặc đi bộ dọc sông An Cự qua cầu Bến Ngự lên chùa Phổ Quang, nơi Trịnh Công Sơn gửi pháp danh của mình, nghe dế kêu trong cỏ, gió rì rào trong lá, tôi nhận ra đây chính là giai điệu Trịnh Công Sơn!

Trịnh Công Sơn đã viết hàng trăm ca khúc ở căn phòng này. Lần ra Huế dự "Đêm nhạc Trịnh Công Sơn quyên góp tiền giúp trẻ em nghèo học giỏi", anh Sơn nâng cùng anh em chén rượu Chuồn, tâm sự: "Trong lời bài hát của mình không có một từ nào về các địa danh của Huế, nhưng toàn bộ âm nhạc của mình chính là Huế đấy, Huế của kiếp người...". Vâng, trên 600 ca khúc của Trịnh Công Sơn để lại là một phần của Di sản văn hóa Huế, tồn tại mãi với thời gian...

Âm nhạc Trịnh Công Sơn là âm nhạc vì con người nên ở lại mãi với hồn người, không biên giới, "cao hơn mọi thành kiến trên đời" (chữ của Anh Ngọc) . Giải thưởng Âm nhạc hòa bình thế giới của Liên Hiệp Quốc là sự tôn vinh ở tầm cỡ thế giới về Di sản âm nhạc của Trịnh.

Năm 2007, UBND tỉnh Thừa Thiên Huế đã đồng ý xây dựng một Khu lưu niệm Trịnh Công Sơn ở Huế và giao cho Hội Văn nghệ tỉnh phối hợp với các ngành chức năng thực hiện. Đây cũng là một hình thức tạo nên một điểm du lịch mang tên Trịnh. Ôi cứ mong Huế sớm có “một cõi đi về”, cõi Trịnh Công Sơn như thế...